Chúng ta sống trong một thế giới đầy những nhãn dán. “Người thành công.” “Kẻ thất bại.” “Người vợ khó tính.” “Nhân viên không có trách nhiệm.”

Những cái nhãn ấy giúp ta nhanh chóng nhận diện mọi thứ. Chúng ngắn gọn, tiện lợi, và rất dễ nói ra. Nhưng cũng chính vì quá tiện, chúng dần dần thay thế luôn cả con người thật. Lâu ngày, ta không còn nhìn thấy người đối diện nữa. Ta chỉ còn nhìn thấy cái nhãn mình đã dán lên họ. Và nguy hiểm hơn, có những cái nhãn ta tự dán lên chính mình, rồi âm thầm tin rằng đó chính là tất cả những gì mình có.

Có một ông giám đốc làm việc suốt 30 năm. Ở công ty ai cũng gọi ông là Giám đốc. Đi đám cưới, đi nhà hàng, thậm chí về quê, người ta cũng chỉ gọi ông bằng cái chức ấy. Rồi đến ngày về hưu, tấm danh thiếp không còn nữa. Lần đầu tiên trong đời, ông đứng trước người lạ mà không biết phải giới thiệu mình là ai. Ông chẳng mất chân tay, chẳng mất tiền bạc. Ông chỉ mất đi một cái tên. Vậy mà ông cảm giác như mất luôn cả bản thân mình.

Câu chuyện ấy chính là cánh cửa để bước vào chương đầu của Đạo Đức Kinh. Lão Tử mở đầu bằng mấy câu rất nổi tiếng: "Đạo mà nói ra được thì không phải là Đạo thường hằng. Tên mà gọi ra được thì không phải là tên thường hằng."

Nghe có vẻ cao siêu, nhưng thật ra rất đời. Chữ “Đạo” trong tiếng Hán vừa có nghĩa là con đường, vừa có nghĩa là “nói ra”. Ngay từ câu đầu, Lão Tử đã chơi chữ: khi bạn vừa mở miệng nói về Đạo, bạn đã biến nó thành một cái tên rồi. Mà hễ đã thành tên thì nó không còn nguyên vẹn như trước nữa.

Bạn thử nghĩ về người thân yêu nhất của mình. Bạn có thể mô tả người ấy bằng vài từ: hiền, nóng tính, chăm chỉ, cứng đầu… Nhưng bạn thừa biết không từ nào chứa hết được con người ấy. Khi bạn nói “ba tôi nóng tính”, bạn chỉ đang chụp một bức ảnh. Lâu ngày, bạn nhìn mãi bức ảnh ấy rồi tưởng đó chính là cả cuộc đời ông ấy.

Chúng ta sống trong thế giới đầy những nhãn dán kiểu như vậy: “Con mình lười quá.” “Người kia vô ơn.” “Tôi đúng là kẻ thất bại.” Cái nhãn giúp ta nhanh chóng nhận diện và nói chuyện với nhau. Nhưng khi ta nhầm cái nhãn thành sự thật, nó bắt đầu làm khổ cả người bị dán lẫn người đi dán.

Trang Tử kể một câu chuyện rất đáng nhớ. Có hai vị vua biển Nam và biển Bắc hay đến chơi với vua ở giữa tên là Hỗn Độn. Hỗn Độn tiếp đãi họ rất tử tế. Hai vị vua bàn nhau trả ơn: “Người ta ai cũng có mắt, mũi, miệng, tai… riêng Hỗn Độn thì chẳng có lỗ nào cả. Chúng ta hãy khoét cho ông ấy bảy lỗ để ông cũng được như người.” Mỗi ngày họ khoét một lỗ. Đến ngày thứ bảy thì Hỗn Độn chết.

Đôi khi chúng ta tưởng mình đang làm cho mọi thứ rõ ràng, có hình có dạng hơn, nhưng thực ra đang phá mất cái nguyên vẹn vốn có. Dán nhãn lên một con người cũng giống như khoét thêm một lỗ.

Lão Tử nói tiếp: trước khi có tên gọi, mọi thứ là một khối liền lạc. Khi có tên gọi, thế giới mới bị chia ra thành từng món: cái này là cái này, cái kia là cái kia. Không có tên thì ta chẳng làm được việc gì. Nhưng nếu chỉ sống với những cái tên, ta sẽ không còn nhìn thấy được sự huyền diệu phía sau.

Chúng ta đang dán nhãn lên nhau mỗi ngày, đừng nhầm cái nhãn thành cả một con người

Ông còn nói một điều rất thực tế: khi lòng còn nhiều mong cầu, ta chỉ nhìn thấy cái bề ngoài, cái đường biên của sự vật. Khi lòng bớt mong cầu, ta mới thấy được cái sâu xa, cái không thể gọi tên.

Bạn đang cần nhân viên hoàn thành việc đúng hạn, thì người ấy chỉ còn là “tiến độ”.

Bạn đang lo con học hành, thì đứa con chỉ còn là “bảng điểm”.

Bạn đang bực vì việc nhà chưa xong, thì người bạn đời chỉ còn là “những việc chưa làm”.

Chỉ khi nào bạn ngồi bên cạnh mà không đòi hỏi người kia phải thế này thế nọ, bạn mới thấy lại cả một con người với những điều không tên nào chứa hết. Lão Tử không bảo chúng ta bỏ hết mọi tên gọi. Ông chỉ khuyên: hãy cầm cái tên cho nhẹ tay một chút.

Người giám đốc về hưu kia không khổ vì mất chức. Ông khổ vì đã vô tình tin rằng chữ “Giám đốc” chính là toàn bộ con người mình. Vậy lần tới, khi câu “Con lười quá” sắp thốt ra, hãy thử dừng lại một nhịp. Rồi nói đúng việc vừa xảy ra: “Hôm nay con chưa dọn bàn học.” Một câu nói về việc thì còn sửa được. Một cái nhãn dán lên người đứa trẻ đôi khi mang theo cả đời.

Bạn đang mang trên mình cái tên nào nặng nhất? Người thành công? Người thất bại? Người có lỗi? Hay một cái tên nào đó mà chính bạn cũng chưa từng nói ra thành lời? Cầm cái tên cho nhẹ tay một chút. Đó cũng là cách để đời sống bớt nặng nề hơn một chút.

Mỹ Mỹ biên tập

#daoduckinh#trietlycuocsong#vanhoatruyenthong
Thêm làm nguồn ưu tiên trên Google