1. Yếu tố siêu thực trong thơ
Yếu tố siêu thực trong thơ biểu hiện trước hết qua những hình ảnh, sự kết hợp hình ảnh hoặc những tình huống có vẻ kì lạ, bất thường, không tuân theo logic quen thuộc của đời sống. Những hình ảnh ấy có thể gây cảm giác khó hiểu đối với người đọc nếu chỉ được tiếp nhận bằng tư duy duy lý thông thường. Tuy nhiên, đằng sau cái tưởng như phi lý ấy thường là một logic của liên tưởng, cảm giác, giấc mơ, tiềm thức hoặc vô thức, qua đó nhà thơ khám phá một phương diện khác của hiện thực và đời sống tinh thần con người.
Để khám phá những tầng hiện thực không dễ nhận thấy bằng tư duy thông thường, thơ chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa siêu thực thường sử dụng những liên tưởng tự do, những kết hợp bất ngờ, thậm chí những hình ảnh đứt gãy và nghịch lý. Thế giới thơ vì thế có thể tạo cảm giác pha trộn giữa thực và mơ, giữa tỉnh thức và chiêm bao, giữa cái hữu hình và những ám ảnh vô hình.
Cần lưu ý: không phải cứ có hình ảnh kì lạ, phi lý là có yếu tố siêu thực. Một hình ảnh bất thường chỉ thực sự có ý nghĩa trong việc nhận diện yếu tố siêu thực khi nó tham gia vào một cách tổ chức hình ảnh, liên tưởng và cảm xúc đặc thù, giúp nhà thơ biểu đạt một trạng thái tinh thần hoặc một phương diện hiện thực mà cách diễn đạt thông thường khó có thể biểu đạt.
Yếu tố siêu thực đã thấp thoáng trong một số sáng tác thơ ca từ trước thời hiện đại; tuy nhiên, nó chỉ trở thành một hiện tượng thẩm mĩ có ý thức và đặc thù trong sáng tác của các nhà thơ thuộc chủ nghĩa siêu thực hoặc chịu ảnh hưởng của khuynh hướng nghệ thuật này.
2. Các bước nhận diện, đọc hiểu, phân tích và đánh giá yếu tố siêu thực trong thơ
Bước 1: Nhận diện yếu tố siêu thực trong bài thơ
Trước hết, cần tìm những tín hiệu cho thấy bài thơ đang vận hành theo một kiểu logic khác với logic thông thường của đời sống.
- Nhận diện những hình ảnh, sự việc có tính bất thường:
- Hình ảnh được đặt trong những mối quan hệ khó xảy ra hoặc không thể xảy ra theo quy luật thông thường.
- Các sự vật, con người được kết hợp theo những cách bất ngờ, nghịch lý, đứt gãy.
- Có sự pha trộn giữa thực và mơ, giữa hiện thực và ảo giác, giữa những gì đang tồn tại với những gì chỉ xuất hiện trong tưởng tượng.
- Các câu thơ có thể được triển khai theo những liên tưởng không tuyến tính.
- Hình ảnh xuất hiện đột ngột, chuyển đổi bất ngờ, tạo ra những khoảng trống để người đọc liên tưởng.
- Từ ngữ đôi khi không nhằm miêu tả một sự vật theo nghĩa thông thường mà chủ yếu khơi gợi cảm giác, ám ảnh hoặc trạng thái tâm lý.
- Những hình ảnh tưởng như rời rạc có thể được kết nối bởi một trạng thái cảm xúc hoặc một ám ảnh chung.
- Cần tìm xem đằng sau cái phi lý bề mặt có một sự vận động nào của tâm trạng, tư tưởng hay không.
- Những hình ảnh siêu thực xuất hiện độc lập hay tạo thành một chuỗi?
- Chúng có sự lặp lại, biến đổi hoặc phát triển nào không?
- Những hình ảnh tưởng như không liên quan được kết nối với nhau bởi cảm xúc, ám ảnh hoặc liên tưởng nào?
- Những hình ảnh ấy gợi ra trạng thái tâm lý nào?
- Chúng có biểu hiện một nỗi ám ảnh, một khát vọng, một cảm giác bất an, cô đơn, bế tắc hay một cách nhìn đặc biệt về đời sống không?
- Cái phi lý trong hình ảnh có giúp nhà thơ diễn tả điều mà ngôn ngữ trực tiếp khó nói hết không?
- Nó có làm cho cảm xúc trở nên sâu sắc, ám ảnh hơn không?
- Nó có mở rộng khả năng biểu đạt của bài thơ không?
- Những hình ảnh bất thường có góp phần hình thành một “hiện thực khác” – hiện thực của tâm trạng, giấc mơ, tiềm thức và ám ảnh – hay không?
- Nhà thơ có chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa siêu thực hay chỉ sử dụng một số thủ pháp siêu thực?
- Yếu tố siêu thực được vận dụng như một phương tiện biểu đạt hay trở thành đặc điểm nổi bật của thế giới nghệ thuật?
- Yếu tố siêu thực có giúp nhà thơ khám phá những trạng thái tinh thần khó biểu đạt bằng ngôn ngữ thông thường không?
- Nó có làm nổi bật tư tưởng, cảm xúc hoặc cách nhìn của nhà thơ về con người và hiện thực không?
- Những hình ảnh bất thường có tạo nên một thế giới thơ độc đáo, giàu sức gợi và ám ảnh không?
- Sự kết hợp giữa cái thực và cái mơ có tạo nên cá tính nghệ thuật riêng cho tác giả không?
- Yếu tố siêu thực có được tổ chức thành một chỉnh thể nghệ thuật hay chỉ dừng ở việc tạo ra những hình ảnh lạ?
- Bài thơ có buộc người đọc phải vượt qua cách hiểu trực tiếp để tìm kiếm những tầng nghĩa sâu hơn không?
- Cái khó hiểu có trở thành sức hấp dẫn, kích thích liên tưởng và suy ngẫm không?
- Chú ý cách tổ chức ngôn ngữ và cú pháp:
- Xem xét mạch liên tưởng của bài thơ:
→ Ở bước này, học sinh chưa nên vội giải thích từng hình ảnh thành một biểu tượng cụ thể. Điều cần làm trước hết là xác định: Cái gì trong bài thơ đang phá vỡ logic quen thuộc? Những hình ảnh bất thường ấy được tổ chức như thế nào?
Bước 2: Phân tích sự vận hành của yếu tố siêu thực trong bài thơ
Sau khi nhận diện được những tín hiệu siêu thực, cần tìm hiểu cách chúng vận hành trong chỉnh thể bài thơ.
- Phân tích cách xây dựng và liên kết hình ảnh:
- Khám phá thế giới tinh thần phía sau những hình ảnh phi lý:
- Xác định vai trò của yếu tố siêu thực đối với mạch trữ tình:
- Liên hệ với phong cách nghệ thuật của tác giả:
Bước 3: Đánh giá hiệu quả nghệ thuật của yếu tố siêu thực
Cuối cùng, cần đánh giá xem yếu tố siêu thực đã đem lại điều gì cho bài thơ.
- Đối với việc biểu đạt nội dung:
- Đối với nghệ thuật:
- Đối với người đọc:
→ Yếu tố siêu thực trong thơ không phải là sự tạo ra cái kỳ quái chỉ để gây ấn tượng. Giá trị của nó nằm ở khả năng mở rộng phạm vi biểu đạt của thơ, đưa người đọc từ hiện thực có thể nhìn thấy đến những hiện thực của tâm trạng, giấc mơ, tiềm thức, ám ảnh và những nghịch lý của đời sống.
3. Đọc hiểu, nhận diện, phân tích, đánh giá yếu tố siêu thực trong bài thơ Giấc mơ của Kafka của Trương Đăng Dung
Bước 1: Nhận diện yếu tố siêu thực trong bài thơ
Giấc mơ của Kafka tạo dựng một thế giới trong đó nhiều sự vật, con người và hành động được đặt vào những quan hệ bất thường, vượt khỏi logic quen thuộc của đời sống. Chính sự đảo lộn ấy là một trong những tín hiệu quan trọng để nhận diện yếu tố siêu thực của bài thơ.
Trước hết, hàng loạt hình ảnh gây ấn tượng bởi sự phi lý và nghịch đảo:
- “Những con voi nhảy từ tầng mười một xuống sông cứu những con chim sẻ”: voi – một loài vật to lớn – lại thực hiện một hành động phi thường, trong một không gian cũng bất thường; hơn nữa, quan hệ giữa “voi” và “chim sẻ” được đặt trong một tình huống đảo ngược.
- “Người nằm ngáp / trâu xếp hàng mua cỏ”: trật tự thông thường giữa con người và con vật bị đảo lộn. Trâu được trao cho một hành động vốn thuộc về con người.
- “Nữ phát thanh viên truyền hình / không có miệng huơ tay chào khán giả”: một con người vẫn xuất hiện và thực hiện hành động giao tiếp nhưng lại thiếu đi bộ phận cơ thể cần thiết cho hoạt động ấy.
- “Những đôi mắt / dính trên cổ những người không có mặt”: hình ảnh cơ thể bị phân tách, các bộ phận tồn tại trong một cấu trúc phi lý, tạo cảm giác về một thế giới con người đã bị phân mảnh.
- “Những bàn chân / càng bước càng lún sâu vào đất”: hành động tưởng như đưa con người tiến về phía trước lại đồng thời khiến họ ngày càng mắc kẹt.
Những hình ảnh ấy không chỉ tạo cảm giác kỳ dị. Quan trọng hơn, chúng phá vỡ cách tổ chức quen thuộc của hiện thực, tạo nên một thế giới vừa giống giấc mơ vừa mang những dấu hiệu của đời sống hiện thực.
Ngôn ngữ bài thơ cũng góp phần tạo nên hiệu quả ấy. Các hình ảnh xuất hiện nối tiếp, chuyển đổi bất ngờ, không phát triển thành một câu chuyện theo logic thông thường. Vì vậy, người đọc không thể chỉ đọc bài thơ bằng cách lần lượt giải thích từng sự vật mà cần tìm mối liên hệ ở tầng liên tưởng và cảm xúc giữa chúng.
→ Có thể nhận thấy yếu tố siêu thực của bài thơ không chỉ nằm ở từng hình ảnh riêng lẻ mà còn nằm ở cách các hình ảnh phi lý được xâu chuỗi để tạo thành một thế giới nghệ thuật bất ổn, méo lệch và đầy nghịch lý.
Bước 2: Phân tích sự vận hành của yếu tố siêu thực trong bài thơ
Những hình ảnh phi lý trong Giấc mơ của Kafka thoạt nhìn có vẻ rời rạc, nhưng khi đặt trong chỉnh thể, chúng cùng hướng tới một cảm giác chung về sự bất ổn, đứt gãy và khó nắm bắt của thế giới con người.
Hình ảnh những con voi nhảy xuống sông cứu chim sẻ đặt cạnh hình ảnh trâu xếp hàng mua cỏ, thiếu phụ da vàng chơi với hổ trên quảng trường ngập nước, hay những con người không có mặt, không có miệng... tạo thành một thế giới trong đó những quan hệ quen thuộc liên tục bị đảo lộn. Cái lớn và cái nhỏ, con người và con vật, hiện diện và vắng mặt, hành động và bất lực không còn nằm trong những trật tự thông thường.
Đáng chú ý hơn, sự phi lý không chỉ nhằm tạo ra cảm giác kỳ quái. Nó gợi ra một trạng thái tinh thần. Con người dường như đang sống trong một thế giới mà các giá trị và quan hệ quen thuộc không còn chắc chắn. Những “người không có mặt”, những đôi mắt tách khỏi chủ thể, những bàn chân càng bước càng lún... đều tạo nên cảm giác về một đời sống trong đó con người vừa hiện diện vừa bị đe dọa bởi sự mất mát, phân rã và bất định.
Đặc biệt, hình ảnh:
Những đôi mắt
dính trên cổ những người không có mặt
có thể được đọc như một biểu hiện của sự phân mảnh con người: cái nhìn vẫn còn đó nhưng chủ thể của cái nhìn lại vắng mặt. Tương tự, hình ảnh những người không có miệng nhưng vẫn xuất hiện trong không gian giao tiếp gợi ra một nghịch lý: con người có thể hiện diện về hình thức nhưng lại mất đi khả năng cất tiếng nói của mình.
Như vậy, cái siêu thực trong bài thơ dần hình thành một logic nội tại: thế giới càng phi lý thì cảm giác bất an về thế giới hiện thực càng trở nên rõ rệt.
Yếu tố siêu thực vì thế trở thành phương tiện để nhà thơ diễn tả những trạng thái khó có thể trình bày bằng một câu chuyện hay một lập luận trực tiếp. Nghịch lý của hình ảnh trở thành cách biểu đạt nghịch lý của đời sống.
Có thể thấy ở đây sự gặp gỡ giữa yếu tố siêu thực và cảm hứng hiện sinh: con người đứng trước một thế giới không dễ lý giải, luôn phải đối diện với cảm giác bất an, mất phương hướng và nguy cơ đánh mất chính mình.
Bước 3: Đánh giá hiệu quả nghệ thuật của yếu tố siêu thực trong bài thơ
Trước hết, yếu tố siêu thực giúp Giấc mơ của Kafka vượt khỏi cách phản ánh hiện thực theo lối trực tiếp. Nhà thơ không kể một câu chuyện có đầu có cuối về những vấn đề của đời sống hiện đại, mà bẻ cong, đảo lộn và phân mảnh hiện thực để làm hiện lên những nghịch lý nằm phía sau nó.
Nhờ đó, những hình ảnh tưởng như phi lý lại có sức gợi về một hiện thực tinh thần có thật: cảm giác bất an, mất phương hướng, sự phân rã của con người và những nghịch lý của đời sống hiện đại.
Yếu tố siêu thực đồng thời tạo nên cá tính nghệ thuật cho bài thơ. Những hình ảnh như voi, chim sẻ, trâu, hổ, những đôi mắt, những người không có mặt, những bàn chân càng bước càng lún... không được sử dụng đơn thuần như những hình ảnh gây sốc. Chúng được đặt trong một chuỗi liên tưởng, qua đó hình thành một thế giới nghệ thuật riêng – một thế giới mang dáng dấp của giấc mơ nhưng lại khiến người đọc nhận ra những bất ổn rất thật của đời sống.
Đối với người đọc, chính sự khó hiểu ban đầu lại tạo ra nhu cầu đọc chậm, liên tưởng và giải mã. Người đọc không nên tìm một “đáp án duy nhất” cho từng hình ảnh mà cần đặt chúng trong toàn bộ hệ thống của bài thơ để tìm ra mạch cảm xúc và những ám ảnh xuyên suốt.
→ Vì thế, hiệu quả quan trọng nhất của yếu tố siêu thực trong Giấc mơ của Kafka không nằm ở việc tạo ra một thế giới kỳ quái, mà ở chỗ dùng cái phi lý để soi chiếu cái có thật, dùng sự đảo lộn của giấc mơ để làm hiện rõ những nghịch lý của đời sống.
Bài thơ vì thế có thể được đọc như một “giấc mơ” về con người hiện đại: một thế giới trong đó con người vẫn hiện diện nhưng có nguy cơ mất tiếng nói, mất căn tính, mất khả năng làm chủ đời sống và luôn đứng trước những nghịch lý khó lý giải.
4. Đọc hiểu, nhận diện, phân tích và đánh giá yếu tố siêu thực trong bài thơ Chiêm bao của Bùi Giáng
Bước 1. Nhận diện yếu tố siêu thực trong bài thơ
Trước hết, cần nhận thấy thế giới nghệ thuật của Chiêm bao được tổ chức không theo logic của hiện thực đời sống mà theo logic của giấc mơ, ký ức và liên tưởng. Những hình ảnh, không gian, thời gian liên tục xuất hiện, biến đổi và chuyển hóa bất ngờ, tạo nên một thế giới vừa có những dấu hiệu của hiện thực vừa mang vẻ huyễn hoặc, phi lý.
- Những hình ảnh có tính chất bất thường, khó giải thích theo logic thông thường xuất hiện khá dày đặc:
- “Các em đến trong vòng quanh mi mắt”, “vầng ảo mộng trăng khuya” đặt con người, giấc mộng và ánh trăng vào một quan hệ mơ hồ, không xác định.
- “Màu tô tỉnh sáng bừng tờ phương cảo”, “Giờ bất tuyệt giậy ngần trong thủy thảo”, “Dừng âm thanh ngoài cõi sóng thu loà” là những kết hợp từ ngữ không dễ quy về một hình ảnh hiện thực cụ thể. Các từ ngữ được đặt cạnh nhau theo những liên tưởng bất ngờ, khiến ý nghĩa không hiện ra trực tiếp mà phải được cảm nhận qua toàn bộ trường liên tưởng của bài thơ.
- “Sầu thiên cổ chợt về trên nước dạo”, “Gió biên đình chợt ẩy gục đầu hoa” cũng cho thấy sự vật và trạng thái tinh thần được chuyển đổi, nhân hóa, hòa nhập vào nhau.
- Không gian và thời gian bị xáo trộn, chồng lấn: từ “trăng khuya”, “vườn cây lá”, “bến đò xưa”, “rừng tùng”, “thành đất quạnh” đến “Đào Nguyên”, “Liêm Hà”, “biên đình”..., bài thơ liên tục di chuyển giữa những miền không gian khác nhau. Quá khứ, hiện tại, hồi ức và tưởng tượng cũng không được phân định rạch ròi: “chuyện hôm kia”, “một lần”, “từng đã”, “giờ”, “thiên cổ” cùng tồn tại trong một dòng cảm xúc.
- Cấu trúc ngôn ngữ có tính phi tuyến tính: bài thơ không kể một câu chuyện theo trình tự nguyên nhân – kết quả mà để hình ảnh và cảm giác liên tục gọi nhau xuất hiện. Cảnh này vừa hiện ra đã chuyển sang cảnh khác; một từ ngữ gợi lên một hình ảnh, rồi hình ảnh ấy lại mở ra một miền liên tưởng mới.
→ Như vậy, yếu tố siêu thực trong Chiêm bao trước hết được nhận diện ở cách tổ chức một thế giới thơ vượt khỏi logic duy lý, nơi mộng và thực, hiện tại và quá khứ, ký ức và tưởng tượng hòa trộn vào nhau. Đây không phải sự phi lý đơn thuần để gây kỳ lạ mà là một phương thức diễn tả thế giới tâm tưởng.
Bước 2. Phân tích sự vận hành của yếu tố siêu thực trong bài thơ
Yếu tố siêu thực trong Chiêm bao không tồn tại như những hình ảnh rời rạc mà vận động theo dòng liên tưởng và cảm xúc của chủ thể trữ tình. Đọc bài thơ, cần chú ý không chỉ “hình ảnh này có nghĩa gì?” mà quan trọng hơn là: vì sao những hình ảnh tưởng như xa cách ấy lại có thể xuất hiện bên nhau trong cùng một dòng tâm tưởng?
- Hình ảnh được tổ chức theo logic của hồi ức và giấc mơ.
Ngay từ đầu, bài thơ đã mở ra bằng một thế giới không xác định:
“Các em đến trong vòng quanh mi mắt
Các em cười vầng ảo mộng trăng khuya”
“Các em” dường như bước ra từ một miền ký ức hay giấc mộng. Không gian bên ngoài nhanh chóng chuyển thành không gian bên trong: “mi mắt”, “ảo mộng”, “chuyện hôm kia”. Vì thế, những cảnh vật tiếp theo – vườn cây, bến đò, ngàn sao, rừng tùng, thành đất, Đào Nguyên... – có thể được đọc như những mảnh cảnh vật và ký ức đang trôi nổi trong tâm thức.
- Sự chuyển đổi bất ngờ giữa các hình ảnh tạo nên trạng thái chập chờn của mộng và thực.
Từ “Câu chuyện kể một lần trong tiếng hát”, bài thơ chuyển sang “Bến đò xưa mây nước rộng xanh trời”, rồi “Ngàn sao biếc một lần theo sương bạc / Xuống bên rừng tùng...”. Các hình ảnh không được nối với nhau bằng một tuyến tự sự rõ ràng mà bằng những liên tưởng giàu tính trực giác. Chính sự chuyển đổi ấy làm cho bài thơ giống như một giấc mơ: cảnh vật vẫn có đường nét, màu sắc, âm thanh nhưng không còn đứng yên trong những quan hệ quen thuộc của đời sống.
- Yếu tố siêu thực trở thành phương tiện biểu đạt những trạng thái tình cảm khó gọi tên.
Nếu chỉ dùng ngôn ngữ tả thực, nỗi buồn chia lìa có thể được nói trực tiếp. Nhưng Bùi Giáng lại để nỗi buồn lan vào cảnh vật:
“Sầu thiên cổ chợt về trên nước dạo
Gió biên đình chợt ẩy gục đầu hoa”
“Sầu” có thể “về”, có thể “dạo”; “gió” có thể “ẩy gục đầu hoa”. Ngoại cảnh vì thế không còn là thế giới khách quan độc lập mà đã được tâm trạng hóa. Cảnh vật trở thành sự tiếp nối của một tâm hồn đang chìm trong hoài niệm và mất mát.
- Đặc biệt, dòng liên tưởng siêu thực cuối cùng quy tụ về cảm xúc chia lìa.
Sau hàng loạt hình ảnh huyễn ảo, bài thơ bất ngờ trở nên rõ nét ở hai câu:
“Ồ ly biệt tơi bời bờ lảo đảo
Em ra đi – đời bưng mặt khóc oà.”
Đây là điểm hội tụ của toàn bộ dòng cảm xúc. “Ly biệt” vốn là một khái niệm trừu tượng nhưng được cụ thể hóa thành một thế giới “tơi bời”, “lảo đảo”; còn “đời” được nhân hóa thành một chủ thể biết “bưng mặt khóc oà”. Cái phi lý của hình ảnh lại làm hiện lên rất rõ nỗi đau của sự mất mát.
- Từ đó, có thể thấy yếu tố siêu thực trong bài thơ không nhằm che giấu ý nghĩa mà mở rộng khả năng biểu đạt của thơ. Nó cho phép nhà thơ diễn tả những chuyển động rất khó nắm bắt của tâm hồn: hồi ức chợt đến, cảnh cũ hiện về, cảm giác mất mát lan sang cảnh vật, rồi tất cả dồn tụ thành tiếng kêu của chia biệt.
→ Có thể nói, logic của bài thơ không phải logic của sự việc mà là logic của tâm trạng và liên tưởng. Chính dòng liên tưởng ấy làm nên chất “chiêm bao” của tác phẩm.
Bước 3. Đánh giá hiệu quả nghệ thuật của yếu tố siêu thực trong bài thơ
- Yếu tố siêu thực góp phần tạo nên một thế giới thơ vừa huyền ảo vừa giàu sức gợi. Những hình ảnh không được giải thích đến tận cùng buộc người đọc phải bước vào thế giới của bài thơ bằng cảm giác, liên tưởng và trực giác. Vì thế, giá trị của tác phẩm không nằm ở việc người đọc có thể “dịch” chính xác từng hình ảnh thành một ý nghĩa duy nhất, mà ở khả năng cảm nhận được trường cảm xúc mà toàn bộ hệ thống hình ảnh tạo ra.
- Sự kết hợp giữa siêu thực và trữ tình làm nổi bật nỗi buồn chia ly. Càng đi sâu vào thế giới mộng tưởng, bài thơ càng cho thấy một tâm hồn đang bị ám ảnh bởi ký ức và mất mát. Những cảnh vật xa xưa, những không gian huyền thoại, những hình ảnh phi logic cuối cùng đều quy tụ về “Sầu thiên cổ” và “ly biệt”. Vì vậy, chất siêu thực không làm cảm xúc bị tan loãng mà trái lại, giúp nỗi buồn trở nên mơ hồ, sâu xa và ám ảnh hơn.
- Yếu tố siêu thực đồng thời thể hiện rõ cá tính nghệ thuật của Bùi Giáng. Nhà thơ không tổ chức hình ảnh theo một hệ thống biểu tượng cố định mà để các lớp văn hóa, ký ức và liên tưởng giao thoa: từ cảnh sắc thiên nhiên, không gian cổ điển đến những địa danh giàu màu sắc huyền thoại như “Đào Nguyên”, “Liêm Hà”. Chất liệu truyền thống được đặt trong một dòng tưởng tượng tự do, tạo nên một thế giới thơ rất riêng.
- Tác động đối với người đọc nằm ở khả năng đánh thức liên tưởng hơn là cung cấp một lời giải duy nhất. Người đọc có thể không lý giải hết những câu thơ như “Màu tô tỉnh sáng bừng tờ phương cảo” hay “Giờ bất tuyệt giậy ngần trong thủy thảo”, nhưng vẫn có thể cảm nhận được một không khí mộng huyễn, một nỗi buồn xa vắng và cảm giác về sự mong manh của những gì từng đẹp đẽ mà nay đã mất đi.
→ Yếu tố siêu thực trong Chiêm bao vì thế không chỉ tạo nên vẻ kỳ lạ cho hình ảnh và ngôn ngữ mà còn là phương thức để Bùi Giáng diễn tả thế giới bên trong của con người – nơi ký ức, mộng tưởng, tình yêu, cô đơn và mất mát không tồn tại theo trật tự của lý trí. Đọc Chiêm bao, người đọc không nhất thiết phải giải thích được mọi hình ảnh; điều quan trọng hơn là nhận ra dòng tâm trạng xuyên suốt: từ những hình bóng và ký ức đẹp đẽ, qua những miền mộng tưởng chập chờn, đến nỗi đau của một cuộc chia lìa. Chính sự hòa quyện giữa phi lý của hình ảnh và chân thực của cảm xúc đã tạo nên sức ám ảnh riêng của bài thơ.
Khái quát phương pháp
Qua phân tích ngữ liệu, có thể khái quát quy trình đọc hiểu bài thơ có yếu tố siêu thực thành ba thao tác chính:
Nhận diện cái bất thường → khám phá logic liên tưởng và thế giới tinh thần phía sau cái bất thường → đánh giá giá trị nghệ thuật và tư tưởng của cách biểu đạt siêu thực.
Điều quan trọng nhất đối với người đọc là không dừng lại ở việc chỉ ra “hình ảnh này phi lý, hình ảnh kia kỳ lạ”. Nhận diện mới chỉ là điểm xuất phát. Đọc sâu phải trả lời được câu hỏi: Vì sao nhà thơ cần tạo ra cái phi lý ấy? Cái phi lý đang giúp ta nhìn thấy điều gì trong con người và đời sống?
Bình luận