Những người đi trước bình minh

Trong cuốn tiểu thuyết Suối nguồn của nữ nhà văn Mỹ Ayn Rand (1905-1982), nhân vật Howard Roark đã phát biểu: 

Hàng ngàn năm trước, có một người lần đầu tiên tìm được cách tạo ra lửa. Người đó có lẽ đã bị thiêu sống bằng chính ngọn lửa mà anh ta dạy những người anh em của mình cách thắp lên. Anh ta bị coi là một kẻ xấu vì đã có quan hệ với ma quỷ, thứ mà loài người luôn khiếp sợ. Nhưng từ đó trở đi, loài người có lửa để giữ ấm, để nấu nướng, để thắp sáng trong hang động. Anh ta đã để lại cho họ một món quà mà họ từng không hiểu và anh ta đã xua bóng tối ra khỏi trái đất này. 

Nhiều thế kỉ sau, có một người lần đầu tiên tạo ra cái bánh xe. Người đó có lẽ đã tan xác dưới những bánh xe mà anh ta dạy những người anh em của mình cách làm. Anh ta bị coi là một kẻ phạm tội vì đã mạo hiểm vào vùng đất cấm. Nhưng từ đó trở đi, loài người có thể đi tới mọi chân trời. Anh ta đã để lại cho họ một món quà mà họ đã không hiểu được và anh ta đã mở những con đường trên mặt đất.

(Trích tiểu thuyết Suối nguồn, Ayn Rand, NXB Trẻ, 2017, tr.1170-1171).

Từ phát biểu của nhân vật Howard Roark, anh/chị hãy viết bài văn bày tỏ suy nghĩ của mình về người mở đường trong cuộc sống.

Có lẽ, trong kho tàng thần thoại của nhân loại, hiếm có hình tượng nào mang sức ám ảnh lớn như Prometheus – vị Titan đã đánh cắp ngọn lửa của các vị thần để trao cho loài người. Đổi lại cho món quà ấy là một bản án khắc nghiệt: ông bị xiềng vào vách đá, ngày ngày chịu chim ưng đến rỉa gan, để rồi vết thương vừa khép lại lại tiếp tục bị xé toạc. Dẫu chỉ là một huyền thoại, câu chuyện ấy dường như đã dự báo một quy luật bền bỉ của lịch sử văn minh: ánh sáng mà con người có được hôm nay rất nhiều khi bắt đầu từ sự hi sinh của những người dám mang ánh sáng đến trước.

Hơn hai nghìn năm sau, trong tiểu thuyết Suối nguồn, Ayn Rand lại để nhân vật Howard Roark kể một câu chuyện khác. Đã từng có một người đầu tiên tìm ra cách tạo ra lửa, nhưng chính anh có thể đã bị thiêu sống bởi ngọn lửa mà mình trao cho đồng loại. Đã từng có một người đầu tiên chế tạo ra bánh xe, nhưng cũng có thể anh đã bị nghiền nát dưới chính phát minh của mình. Đó không phải là những sự kiện lịch sử, mà là những ẩn dụ giàu sức gợi. Howard Roark muốn nói rằng, mỗi bước tiến của nhân loại đều được mở đầu bởi một con người dám bước sang miền đất chưa ai biết đến, dám nhìn thấy điều mà số đông còn chưa đủ khả năng nhận ra, và dám trả giá cho điều mình tin là đúng.

Nếu nhìn lại lịch sử văn minh từ những huyền thoại cổ đại đến những cuộc cách mạng khoa học, từ những phát minh làm thay đổi thế giới đến những cuộc khám phá mở rộng chân trời nhân loại, có thể nhận ra một quy luật gần như không thay đổi: nhân loại luôn tiến về phía trước nhờ những người mở đường, nhưng người mở đường lại hiếm khi được thời đại mình thấu hiểu ngay từ đầu. Họ thường xuất hiện trong sự hoài nghi của đám đông, bước đi trong cô độc, thậm chí phải đối mặt với những định kiến, sự phủ nhận và cả hi sinh. Thế nhưng, chính những bước chân tưởng như lạc lõng ấy lại âm thầm mở ra những con đường mà hàng triệu người sau này sẽ đi trên đó.

Bởi vậy, nói về người mở đường không chỉ là nói về tài năng hay sự sáng tạo. Sâu xa hơn, đó là nói về bản lĩnh vượt qua quán tính của thời đại, về lòng trung thành với chân lý và về trách nhiệm mở rộng những giới hạn của con người. Mỗi nền văn minh đều có bình minh của riêng mình, và phía trước mỗi bình minh ấy luôn thấp thoáng bóng dáng của những con người đã chấp nhận đi trước trong bóng tối.

Điều làm nên người mở đường, trước hết, không phải ở việc họ là người đầu tiên theo nghĩa thời gian, mà ở chỗ họ là người đầu tiên nhìn thấy một khả thể mới của cuộc sống. Trong lịch sử, có không ít phát minh hay tư tưởng được chuẩn bị bởi nhiều thế hệ, nhưng chỉ đến một thời điểm nhất định mới có một con người đủ tầm nhìn, đủ bản lĩnh và đủ ý chí để biến những khả thể ấy thành hiện thực. Bởi vậy, mở đường không đồng nghĩa với việc phủ nhận quá khứ. Người mở đường chân chính luôn đứng trên vai những người đi trước để nhìn xa hơn, rồi từ đó đưa nhân loại bước sang một chân trời mới.

Lịch sử của văn minh chưa từng phát triển bằng những bước nhảy ngẫu nhiên. Mỗi cuộc chuyển mình lớn đều bắt đầu từ một sự thay đổi trong nhận thức. Khi Johannes Gutenberg hoàn thiện kỹ thuật in bằng chữ rời vào giữa thế kỉ XV, có lẽ ông không hình dung hết những biến chuyển mà phát minh của mình sẽ tạo ra. Điều ông chế tạo trước mắt chỉ là một cỗ máy in, nhưng điều ông mở ra lại là một con đường để tri thức thoát khỏi những bức tường khép kín của tu viện và cung điện, đến với đông đảo con người. Từ đó, sách được phổ biến rộng rãi hơn, tư tưởng được lan truyền nhanh hơn, phong trào Phục hưng và Cải cách tôn giáo có thêm điều kiện để phát triển, còn khoa học hiện đại cũng tìm được mảnh đất thuận lợi để nảy nở. Giá trị của người mở đường nhiều khi không nằm ở bản thân phát minh, mà ở những chân trời mới mà phát minh ấy mở ra cho lịch sử.

Nhưng điều đáng quý nhất ở người mở đường vẫn không phải là tài năng, mà là lòng can đảm. Tài năng giúp con người nhận ra điều mới; còn lòng can đảm mới giúp họ bảo vệ điều mới trước sự hoài nghi của thời đại. Không phải ngẫu nhiên mà Howard Roark hình dung người tạo ra lửa bị thiêu sống bởi chính ngọn lửa của mình, hay người chế tạo bánh xe bị nghiền nát dưới chính bánh xe mình làm ra. Những hình ảnh ấy không nhằm khắc họa sự bi thương của cá nhân, mà gợi lên một nghịch lí: cái mới thường phải đối diện với sức cản của cái cũ, chân lý thường phải trải qua thử thách trước khi được thừa nhận. Người mở đường vì thế không chỉ sáng tạo mà còn phải dũng cảm chấp nhận mọi hệ quả của sự sáng tạo.

Đó cũng là điều Plato gửi gắm trong ngụ ngôn nổi tiếng về cái hang. Những con người bị xiềng xích từ thuở lọt lòng chỉ nhìn thấy những chiếc bóng hắt lên vách đá và ngỡ rằng đó là toàn bộ thế giới. Một người bước ra ngoài, nhìn thấy ánh sáng mặt trời và nhận ra bản chất của thực tại. Nhưng khi trở về để kể cho những người còn ở trong hang về thế giới rộng lớn ấy, anh không được chào đón như người mang chân lý mà bị xem là kẻ mê muội, thậm chí có thể bị giết chết nếu cố giải thoát họ. Ngụ ngôn ấy không chỉ bàn về tri thức, mà còn lý giải vì sao người mở đường thường cô độc. Cái mới không dễ được chấp nhận, không phải vì nó sai, mà vì nó buộc con người phải từ bỏ những điều vốn đã trở thành thói quen. Trong đời sống cũng vậy, điều khó vượt qua nhất nhiều khi không phải là sự thiếu hiểu biết, mà là sức ì của những nhận thức tưởng như đã hiển nhiên.

Từ góc nhìn ấy, có thể hiểu vì sao số phận của người mở đường thường gắn với những thử thách khắc nghiệt. Khi Galileo Galilei đưa chiếc kính thiên văn hướng lên bầu trời và bảo vệ quan điểm rằng Trái Đất không phải trung tâm của vũ trụ, điều ông làm không chỉ là sửa lại một kết luận của thiên văn học. Ông đã buộc con người nhìn lại chính vị trí của mình trong thế giới. Phát hiện ấy va chạm trực tiếp với những quan niệm đã tồn tại hàng thế kỉ, khiến ông phải đối diện với sự xét xử của Tòa án Dị giáo. Lịch sử cuối cùng đã trả lại công bằng cho Galileo, nhưng điều đáng suy ngẫm hơn là chân lý khoa học không chiến thắng bằng quyền lực, mà bằng sức mạnh của chính nó. Có những người không được thời đại mình minh oan, nhưng thời gian sẽ làm công việc ấy.

Dẫu vậy, nếu chỉ nhìn người mở đường qua những hi sinh và bi kịch, chúng ta mới chỉ thấy được một nửa sự thật. Điều khiến họ trở nên lớn lao không nằm ở những đau khổ họ phải chịu, mà ở những khả năng mới họ mở ra cho nhân loại. Lịch sử chưa bao giờ tiến lên chỉ nhờ sự lặp lại những điều đã có. Một xã hội mà mọi người đều bằng lòng với những lối mòn quen thuộc sẽ là một xã hội đứng yên. Chính những con người dám nghĩ khác, làm khác và kiên trì theo đuổi điều mình tin là đúng đã tạo nên những bước ngoặt của văn minh.

Khi hai anh em Orville và Wilbur Wright cho chiếc máy bay đầu tiên rời khỏi mặt đất vào mùa đông năm 1903, chuyến bay ấy chỉ kéo dài vài chục giây với quãng đường ngắn ngủi. So với những thành tựu hàng không ngày nay, đó dường như chỉ là một thử nghiệm khiêm tốn. Thế nhưng, điều được nâng lên hôm ấy không chỉ là một cỗ máy biết bay, mà còn là niềm tin rằng con người có thể chinh phục bầu trời. Từ chuyến bay đầu tiên ấy, ngành hàng không hiện đại từng bước hình thành, khoảng cách địa lí giữa các châu lục dần bị thu hẹp, còn thế giới trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Mọi thành tựu vĩ đại đều bắt đầu từ một bước đi rất nhỏ, nhưng bước đi ấy phải là bước đi đầu tiên.

Lịch sử khám phá thế giới cũng cho thấy một quy luật tương tự. Ferdinand Magellan đã không thể hoàn thành chuyến hải hành vòng quanh Trái Đất; ông ngã xuống giữa hành trình trên quần đảo Philippines. Thế nhưng đoàn thám hiểm do ông khởi xướng vẫn tiếp tục trở về bằng con đường phía Tây, hoàn thành chuyến đi vòng quanh địa cầu đầu tiên trong lịch sử. Ý nghĩa của cuộc thám hiểm ấy không chỉ nằm ở việc mở thêm một tuyến đường biển hay bổ sung một tri thức địa lí. Nó chứng minh bằng thực tiễn rằng thế giới rộng lớn hơn những gì con người từng hình dung, đồng thời khơi dậy khát vọng khám phá những miền đất chưa biết. Có những người mở đường không được chứng kiến đích đến của con đường mình đã khai phá, nhưng chính họ là người làm cho hành trình ấy trở nên khả hữu.

Nhìn từ những câu chuyện ấy, có thể nhận ra rằng người mở đường bao giờ cũng sống nhiều hơn cho tương lai hơn là cho hiện tại. Họ gieo những hạt giống mà thành quả có khi chỉ nở hoa ở nhiều thế hệ sau. Họ đặt những viên đá đầu tiên cho những công trình mà tên tuổi của mình có thể dần chìm vào quên lãng. Đó cũng là lý do vì sao lịch sử thường nhớ đến họ không chỉ bằng những gì họ làm được, mà bằng những cánh cửa họ đã mở ra. Giá trị của người mở đường không nằm ở việc đi được bao xa, mà ở việc từ bước chân của họ, nhân loại có thêm một con đường để tiếp tục đi tới.

Tuy nhiên, ca ngợi người mở đường không có nghĩa là đồng nhất mọi sự khác biệt với tinh thần tiên phong. Trong đời sống, không ít người nhân danh sáng tạo để phủ nhận mọi giá trị truyền thống, nhân danh đổi mới để chạy theo những điều gây chấn động nhất thời. Đó không phải là mở đường mà chỉ là phá vỡ những gì đang có. Người mở đường chân chính không đối lập với truyền thống; họ kế thừa những thành tựu của quá khứ để đưa chúng tiến xa hơn. Gutenberg không phủ nhận tri thức mà mở rộng con đường truyền bá tri thức. Galileo không phủ nhận khoa học của những người đi trước mà sửa chữa những giới hạn của nó. Anh em nhà Wright cũng không phủ nhận những nghiên cứu trước đó về khí động học mà kiên trì hoàn thiện chúng cho đến khi giấc mơ bay của con người trở thành hiện thực. Mọi con đường mới đều được mở ra từ nền đất của những con đường cũ, và mọi sáng tạo bền vững đều bắt đầu bằng sự kế thừa.

Bởi vậy, bài học mà hình tượng người mở đường gợi ra không chỉ dành cho những thiên tài hay những nhà phát minh. Trong mỗi con người đều có một khả năng sáng tạo đang chờ được đánh thức. Điều quan trọng không phải là ai cũng phải tạo nên những phát minh làm thay đổi thế giới, mà là dám suy nghĩ độc lập, biết đặt câu hỏi trước những điều tưởng như hiển nhiên, kiên trì theo đuổi điều đúng đắn và không dễ dàng lùi bước trước sức ép của số đông. Một xã hội muốn tiến bộ cần biết trân trọng những con người như thế; đồng thời cũng cần xây dựng một môi trường mà ở đó cái mới được lắng nghe bằng lí trí thay vì bị phủ nhận bởi định kiến.

Có lẽ vì thế, mỗi khi nhìn lại những bước ngoặt lớn của lịch sử, điều còn đọng lại không chỉ là ánh sáng của ngọn lửa, những bánh xe lăn trên mặt đất, những trang sách được in, chiếc máy bay cất cánh hay con tàu vượt đại dương. Điều còn đọng lại chính là bóng dáng của những con người đã lặng lẽ bước đi trước bình minh. Họ không chờ ánh sáng xuất hiện rồi mới lên đường; chính họ là những người đi trong bóng tối để ánh sáng có thể đến với tất cả. Và đó cũng là ý nghĩa bền vững nhất của người mở đường trong lịch sử cũng như trong cuộc sống hôm nay.