Đề và hướng dẫn chấm thi môn ngữ văn 11, Kỳ thi chọn học sinh giỏi Olimpic 30/4 lần thứ 30, năm 2026

KỲ THI OLYMPIC TRUYỀN THỐNG 30/4
LẦN THỨ XXX - NĂM 2026
Môn: NGỮ VĂN - Khối: 11
Thời gian: 180 phút
Ngày thi: 04/4/2026
Đề thi gồm 01 trang, 02 câu

Lưu ý:

• Thí sinh làm MỖI câu trên MỘT tờ giấy làm bài riêng biệt và ghi rõ SỐ CÂU ở dòng đầu tiên của trang thứ nhất (kể cả câu không làm được, nếu có); 
• Thí sinh KHÔNG được sử dụng tài liệu, Giám thị KHÔNG giải thích gì thêm. 

Câu 1. Nghị luận xã hội (8,0 điểm)

“Khi giấc mơ nhẹ nhàng bước ra khỏi tâm hồn tôi, bàn tay của gió nhanh chóng xóa sạch những ngày tháng thanh thản yêu đời, rồi khuôn mặt lạnh lẽo của sự bất hạnh chồm tới, chỉ tay về ngõ phố của đêm đen và lạnh lùng nói: Đây chính là con đường dành cho những người không biết ước mơ!”[1]

Từ gợi mở trên, anh/chị hãy viết bài văn với chủ đề: Con đường dành cho những người biết ước mơ.

Câu 2. Nghị luận văn học (12,0 điểm)

Đọc các văn bản sau và thực hiện yêu cầu:

Văn bản 1. Miếng pho mát

“Hồi nhỏ, có lần tôi đi mò pho mát trên một chiếc bè bị đắm dưới lòng sông. Mò mãi nhưng không được gì vì không lặn tới đáy. Còn những người khác mò được và sau đó họ ăn, nhưng không cho tôi miếng nào - cuộc đời là vậy, không nên trách móc. Bạn không lặn tới đáy.”^[2]

Văn bản 2. Chút thoáng Xuân Hương

“Tổng Cóc biết mình không được học hành nhiều, việc nhà thì bận rộn. Ông sợ cái nghèo cái đói. Nhìn ra ông thấy một lũ vô học và vô lương tâm vẫn đang nhởn nhơ ăn sung mặc sướng. Như thể ông hoàng bà chúa. Ông điên người. Ông cũng lao động quần quật, ông cũng đã đổ mồ hôi nước mắt. Ông phải có quyền sung sướng theo cách sắp xếp của ông. Tổng Cóc rót chén rượu nữa. Ông biết thiên hạ coi ông chẳng ra gì. Thiên hạ coi ông là thô lậu. Ông chẳng cần. Ông khinh những kẻ không dám sống thực, không dám lặn sâu xuống đáy cuộc đời. Ông cũng khinh cả những kẻ lặn mình xuống đáy rồi ngập ở đấy không sao lên được.”^[3]')

Thông qua việc so sánh hai văn bản trên và bằng những trải nghiệm văn học, anh/chị hãy bàn luận về ý kiến sau: “Hiểu biết văn học không phải là cái đích mà là một trong những phương tiện vững chắc và vẻ vang dẫn con người đến chỗ hoàn hảo”^[4]

----- HẾT -----

HƯỚNG DẪN CHẤM

I. HƯỚNG DẪN CHUNG

1. Giám khảo chấm đúng như đáp án, thang điểm của ban tổ chức. 
2. Giám khảo cần linh hoạt trong đánh giá. Nếu thí sinh có cách trả lời khác đáp án nhưng đúng thì giám khảo vẫn chấm điểm theo thang điểm của Hướng dẫn chấm. 
3. Để đánh giá đúng năng lực của thí sinh, cần đảm bảo những tiêu chí: 

II. ĐÁP ÁN, THANG ĐIỂM

Câu 1 (8,00 điểm)

Từ gợi mở trong văn bản, anh/chị hãy viết bài văn với chủ đề: Con đường dành cho những người biết ước mơ.

1. Giải thích: Xác định và giải thích được những từ/cụm từ khoá, mối quan hệ giữa các từ/ cụm từ; chỉ rõ vấn đề cần bàn luận. (1,0 điểm)

- Diễn giải văn bản: khi không biết ước mơ, người ta mất đi những tháng ngày thanh thản, yêu đời; phải sống trong cảm giác lạnh lẽo, mỏi mòn; phải đối mặt với một con đường tương lai u ám, mông lung, vô định, đầy bất hạnh. Từ đó có thể thấy vai trò quan trọng của ước mơ trong cuộc sống.

- Giải thích chủ đề:

+ Ước mơ: mong muốn, khát khao mãnh liệt về một điều gì đó tốt đẹp mà một người muốn đạt được, muốn thấy hoặc muốn trở thành trong tương lai.

+ Con đường dành cho người biết ước mơ: lối đi thênh thang, viễn cảnh tương lai tươi sáng với mục tiêu vươn tới đã được xác định rõ. Đây là hình ảnh tinh thần về một kết quả lí tưởng hoặc một trạng thái mong muốn mà người biết sống có ước mơ sẽ đạt được (trái ngược với con đường dành cho người không biết ước mơ mà văn bản đề cập).

→ Vấn đề cần bàn luận: Con đường, lối đi của người biết ước mơ là con đường tích cực, dẫn họ đến với những viễn cảnh tương lai tươi sáng, những tháng ngày thanh thản, yêu đời.

2. Bàn luận: (4,0 điểm)

- Đi trên con đường đến với ước mơ, ta được là chính mình, được theo đuổi những gì mình khát khao, từ đó sống một cách thanh thản, an yên dù con đường ấy có thuận lợi hay khó khăn.

- Ước mơ là kim chỉ nam của cuộc đời, làm cho hành trình cuộc sống có được một đích đến ý nghĩa; khiến hành trình ấy trở thành một lộ trình rõ ràng, cụ thể, giúp ta làm chủ được cuộc đời mình.

- Con đường đến với ước mơ mang đến nhiều trải nghiệm, làm cuộc sống trở nên phong phú, đa dạng, nhiều niềm vui, giàu ý nghĩa.

- Con đường đến với ước mơ cũng là hành trình con người vượt qua gian khổ để đạt được mục tiêu, từ đó ta trở nên trưởng thành hơn, dễ dàng vươn đến thành công, có một tương lai tươi sáng.

3. Liên hệ, mở rộng: (2,0 điểm)

- Đôi khi con đường của người không biết ước mơ lại bớt đi các áp lực xã hội, các tham vọng độc hại. Họ sống thực tế và bước vững vàng trên đường đời.

- Nếu ước mơ viển vông, hão huyền; ước mơ những điều sai lầm; chỉ ước mơ mà luôn trì hoãn và thiếu hành động thì con đường đời vẫn là con đường mù tối với đầy thất vọng và bất hạnh. 

4. Bài học nhận thức và hành động: (1,0 điểm)

Mỗi người phải biết cách hiện thực hóa ước mơ, biến con đường đi đến ước mơ thành sự thật:

- Biến ước mơ thành các mục tiêu cụ thể, theo từng chặng, có thể từng bước đạt được.

- Lập kế hoạch hành động chi tiết, kiên trì nỗ lực để đạt được từng mục tiêu cụ thể.

- Phát triển kĩ năng, kiến thức; tạo lập và nuôi dưỡng các mối quan hệ gia đình, xã hội nhằm hỗ trợ quá trình biến ước mơ thành hiện thực.

Câu 2. Nghị luận văn học (12,0 điểm)

Thông qua việc so sánh hai văn bản Miếng pho mát và Chút thoáng Xuân Hương và bằng những trải nghiệm văn học, anh/chị hãy bàn luận về ý kiến sau: “Hiểu biết văn học không phải là cái đích mà là một trong những phương tiện vững chắc và vẻ vang dẫn con người đến chỗ hoàn hảo”.

1. Phân tích, so sánh 2 văn bản Miếng pho mát và Chút thoáng Xuân Hương (4,0 điểm):

- Văn bản 1 (“Miếng pho mát”): Câu chuyện mò pho mát trong chiếc bè bị đắm dưới lòng sông là ẩn dụ cho việc con người chỉ có thể đạt những thành tựu về vật chất hoặc tinh thần khi dám dũng cảm “lặn tới đáy”, nắm bắt triệt để những cơ hội trong cuộc sống. Đó chính là lẽ công bằng của cuộc đời mà con người nên học cách chấp nhận thay vì than thở, trách móc. (1,0)

- Văn bản 2 (“Chút thoáng Xuân Hương”): Đoạn trích về Tổng Cóc đề cao những ai dám “lặn sâu xuống đáy cuộc đời”, “dám sống thực” - dám đối diện với phần tàn nhẫn, nhếch nhác, bụi bặm của đời sống và phần trần trụi, xấu xí, thô lỗ của bản thân; phê phán những kẻ sống thiếu bản lĩnh, không đủ sức mạnh nội tâm và hệ giá trị riêng vững chắc, để thực tại xấu xa làm cho thấp hèn đi. (1,0)

 - Sự tương đồng và khác biệt:

+ Tương đồng: Cả hai tác phẩm đều phủ định lối sống hời hợt, nông cạn, sợ hãi, thiếu bản lĩnh, không dám dấn thân; khẳng định chân lí và thành quả luôn nằm ở nơi khó khăn, nguy hiểm, thách thức; đề cao sự tự trọng và tự chịu trách nhiệm của bản thân. (1,0)

+ Khác biệt: Shukshin nhấn mạnh quy luật sinh tồn và sự sòng phẳng của cuộc đời. Nguyễn Huy Thiệp chú ý đến quy luật nhân tính và bản lĩnh văn hóa. Nhân vật “tôi” của Shukshin bình thản, chấp nhận quy luật cuộc sống; nhân vật Tổng Cóc của Nguyễn Huy Thiệp có phần ngạo nghễ, phán xét và tỉnh táo. (1,0)

(HS có thể chỉ ra bối cảnh văn hóa dẫn đến sự tương đồng và khác biệt giữa 2 văn bản của hai nhà văn, Nga và Việt Nam.)

2. Bàn luận ý kiến của Todorov: “Hiểu biết văn học không phải là cái đích mà là một trong những phương tiện vững chắc và vẻ vang dẫn con người đến chỗ hoàn hảo.” (8,0 điểm):

2.1. Giải thích: (1,0 điểm)

Những tri thức thu được từ tác phẩm văn học (hiểu biết về văn học) không phải là mục tiêu hướng đến (cái đích) của người đọc mà là cơ sở, căn cứ bền vững và đáng tự hào (phương tiện vững chắc và vẻ vang) để từ đó người đọc biết cách sống tốt cuộc đời mình, từng bước trưởng thành về nhận thức, thái độ và hành động (dẫn con người đến chỗ hoàn hảo).

2.2. Bàn luận: (2,0 điểm)

- Hiểu biết văn học không phải là cái đích: Văn học là nhân học, là những tiếng ngân của tâm hồn con người. Người đọc đến với tác phẩm vì sự đồng điệu tâm hồn, vì những khát khao các giá trị tốt đẹp chứ không phải chỉ để tìm kiếm một sự hiểu biết. Nếu coi hiểu biết văn chương là cái đích cuối cùng, người đọc dễ rơi vào sự sùng bái chữ nghĩa, kĩ thuật và thủ pháp một cách thái quá, dẫn đến chủ nghĩa duy mỹ, chủ nghĩa hình thức.

- Hiểu biết văn học là phương tiện vững chắc và vẻ vang: Văn học đã tồn tại bền vững cùng con người trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, vị trí của văn học là vị trí đặc biệt, khó thể thay thế, rất quan trọng đối với đời sống của cả cộng đồng và của mỗi cá nhân. Khi tác phẩm dẫn dắt người đọc đến với những chân trời tốt đẹp, đó là niềm vinh dự của tác giả (vì đã viết ra những điều giá trị), cũng là niềm tự hào của người đọc (vì đã chạm đến vẻ đẹp nghệ thuật).

- Hiểu biết về văn học dẫn ta đến chỗ hoàn hảo: Văn học giúp ta không phải lặn xuống mọi vực thẳm của cuộc đời và phải trả giá bằng toàn bộ đời sống (lao động cực nhọc, đi vào những vùng tối của xã hội và tâm linh để tìm giải pháp, đối diện với nỗi đau của chính mình để trưởng thành,.) mà vẫn được sống, trải nhiều cuộc đời khác nhau. Thông qua trải nghiệm của các nhân vật, người đọc tự học hỏi để thay đổi bản thân theo hướng ngày càng hoàn thiện (mở rộng tầm nhìn, sống hướng thượng, nhân ái, tỉnh táo; biết trân trọng công sức, trí tuệ, sự hi sinh của người khác, từ bỏ thói ích kỷ, sùng bái vật chất, thái độ vô ơn, hẹp hòi,...).

2.3. Chứng minh bằng tác phẩm: (4,0 điểm)

- Chứng minh bằng hai tác phẩm đề cho (1,5):

+ Truyện Miếng pho mát không chỉ khiến ta thích thú vì sự ngắn gọn, cô đọng, ẩn dụ và biểu tượng độc đáo mà dạy ta bài học về sự dấn thân, sự cần mẫn, sự khiêm nhường và thái độ dũng cảm đối diện với những thất bại của bản thân thay vì oán trách cuộc đời. Đó là những điểu kiện cần thiết để dẫn con người đến chỗ hoàn hảo.

+ Đoạn trích truyện Chút thoáng Xuân Hương nhắc nhở ta dấn thân, sống thực, “lặn sâu xuống đáy cuộc đời”, nếm trải mọi đắng cay, thành bại để hiểu rõ cuộc đời nhưng vẫn phải giữ được sự tỉnh táo và bản lĩnh để không bị những thứ “dưới đáy” vấy bẩn, tha hóa. Hiểu được những điều đó, con người sẽ biết cách hoàn thiện mình.

- Chứng minh bằng các tác phẩm khác (2,5): HS tự chọn các tác phẩm, phân tích để thấy những hiểu biết về tác phẩm ấy có khả năng làm cho con người trở nên hoàn thiện hơn. Trong khi phân tích, cần bộc lộ được những trải nghiệm văn học phong phú, toàn diện (đa dạng về thể loại, phạm vi, trường phái sáng tác,.).

2.4. Đánh giá, mở rộng: (1,0 điểm)

- Những hiểu biết về văn học là phương tiện quan trọng khiến con người tiến bước trên nấc thang dẫn đến sự hoàn hảo. Tuy nhiên, hoàn hảo không có nghĩa là không tì vết, biến thành thánh nhân mà là khiến ta trở thành người tốt đẹp hơn: thấu hiểu con người và xã hội, bình thản sống, giữ được hệ giá trị riêng, tôn trọng tự nhiên và người khác, tỉnh táo và bản lĩnh để ứng phó với các cám dỗ phức tạp,. Không chỉ hiểu biết văn học mà hiểu biết ở các lĩnh vực nghệ thuật khác cũng có thể dẫn con người đến chỗ hoàn hảo.

- Mỗi nhà văn cần có vốn tri thức sâu rộng, khả năng hiểu thấu con người, tinh thần hướng thiện, tài sử dụng ngôn ngữ,. để viết nên những tác phẩm có thể đưa con người đến gần với các giá trị chân, thiện, mỹ. Mỗi người đọc cần luôn tự vấn về lẽ sống, nâng cao vốn văn hóa của bản thân, đọc sâu, đọc kĩ tác phẩm,. để đón nhận những bài học nhân sinh sâu sắc. 

[1] Tần Hoài Dạ Vũ, Phút giây vĩnh cửu, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2021, tr.106.

^[2] Vasily Shukshin (1929 - 1974) - nhà văn, diễn viên, đạo diễn điện ảnh Nga. Truyện ngắn mini Miếng pho mát in trong chùm Những truyện ngắn tưởng tượng. Theo: https://cand.com.vn/Tu-lieu-van-hoa/Nha-van-Nga-thuan-tuy- 1532819/

^[3] Nguyễn Huy Thiệp (1950 - 2021) - nhà văn Việt Nam. Đoạn trích rút từ truyện Chút thoáng Xuân Hương in trong Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, NXB Văn học, Hà Nội, 2021, tr.76.

^[4] Tzvetan Todorov, Văn chương lâm nguy, NXB Văn học, Hà Nội, 2010, tr.25.