Thảm Hoạ Biển Aral, Từ Biển Nước Mênh Mông Hoá Sa Mạc Khô Cằn Đầy Chất Độc.
168 Lượt xem video·23 thg 9, 2026
Vào tháng 8 năm 2014, những hình ảnh vệ tinh do NASA công bố đã tiết lộ một sự thật đáng sợ: lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, toàn bộ lưu vực phía Đông của biển Aral tại Trung Á đã hoàn toàn cạn khô. Nơi từng là một vùng nước tự nhiên hùng vĩ với hệ sinh thái biển đa dạng và hơn 1.000 hòn đảo lớn nhỏ đã teo nhỏ chỉ còn một phần mười so với kích thước khổng lồ trước đây; thay vào đó giờ chỉ còn lại một vùng đất hoang vu, trơ trọi, thường được gọi là sa mạc Aralkum.
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Chúng ta từng biết đến Kazakhstan như nơi diễn ra những cuộc thử nghiệm hạt nhân tàn khốc tại Semipalatin hay những sự cố thảm khốc từ sân bay vũ trụ Baikonur, nhưng câu chuyện về biển Ara còn bi đắt hơn thế nhiều.
Để biến vùng thảo nguyên khô cằn thành những cánh đồng lúa mì và vàng trắng bông vải khổng lồ, người ta đã đưa ra một quyết định táo bạo, chuyển hướng dòng chảy của hai con sông Đại Ngàn Amur-Darya và Sur-Darya.
Họ biết trước hậu quả nhưng họ vẫn làm. Điều gì đã thực sự xảy ra sau kế hoạch vĩ đại cải tạo thiên nhiên ấy?
Những bí mật quân sự tuyệt mật nào đã bị phơi bày khi lòng biển cạn khô? Và liệu biển Ara có còn cơ hội nào để hồi sinh? Hãy cùng chúng tôi tìm hiểu ngay sau đây.
Vào tháng 8 năm 2014, những hình ảnh vệ tinh Yonasha công bố đã tiết lộ một sự thật đáng sợ.
Lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, toàn bộ lưu vực phía đông của biển Ara tại Trung Á đã hoàn toàn cạn khô.
Nơi từng là một vùng nước tự nhiên hùng vĩ với hệ sinh thái biển đa dạng và hơn một nghìn hòn đảo lớn nhỏ đã teo nhỏ chỉ còn một phần mười so với kích thước khổng lồ trước đây.
Thay vào đó, giờ chỉ còn lại một vùng đất hoang vu, trơ trọi, thường được gọi là sa mạc Arako.
Ở một khía cạnh nào đó, những hình ảnh này còn phơi bày một thực tế khắc nghiệt hơn.
Chúng cho thấy hậu quả không thể chối cãi từ sự can thiệp của con người vào các đặc điểm tự nhiên của trái đất.
Vùng biển này nằm vắt ngang biên giới giữa Kazakhstan và Uzbekistan, nơi mà qua nhiều thế hệ nó đóng vai trò then chốt đối với đời sống của người dân địa phương.
Tuy nhiên, mọi thứ đã thay đổi vào thế kỷ 20 với việc triển khai các kế hoạch nông nghiệp đầy tham vọng mang đậm dấu ấn đặc trưng của Liên Xô.
Kazakhstan là nước Cộng Hòa lớn thứ hai của Liên Xô sau Nga, với diện tích khổng lồ lên tới 2,7 triệu km2.
Do có mật độ dân số tương đối thấp, một phần cũng do hàng loạt chính sách của Liên Xô, nơi đây gần như chỉ toàn là những vùng đồng bằng chống trải,
vì thế trở thành địa điểm lý tưởng cho những dự án tai hại và tàn phá khủng khiếp nhất trong lịch sử nhân loại.
Thực tế là đã có những sự kiện rất xác thực, ví như sự kiện nói về địa điểm thử nghiệm hạt nhân tại Semi-Balantyne,
hay một ví dụ khác là khu vực thử nghiệm nghiên cứu khoa học số 5, thường được gọi là Baikonur hay sân bay vũ trụ Baikonur,
nơi đã gây nhiễm độc cho động vật hoang dã xung quanh, tạo ra mưa acid và khiến hàng trăm người thiệt mạng trong một vụ nổ tai nạn vào năm 1960.
Tuy nhiên, số phận của biển Ara còn bi đắt hơn nhiều, ít nhất là xét về tác động của nó đối với cảnh quan chung.
Bạn thấy đấy, bên cạnh các vụ thử hạt nhân và phóng tên lửa đản đạo, Kazakhstan còn trở thành nơi thực hiện một thí nghiệm trồng trọt nhằm cung cấp lương thực cho dân số khổng lồ của Liên Xô.
Vấn đề duy nhất là bất kỳ loại cây trồng nào cũng cần nguồn nước dồi dào, thứ không dễ tìm thấy ở những vùng thảo nguyên khô cằn của Trung Á.
Nhưng thật may mắn, miền Nam Kazakhstan lại là nơi có một trong những vùng nước lớn nhất hành tinh.
Biển Ara từng là hồ lớn thứ tư thế giới với diện tích khoảng 68.000 km2.
Nó được cung cấp nước bởi hai con sông lớn là Amur Daria và Surdaria chảy vào khu vực này từ phía Nam.
Vậy là vấn đề đã được giải quyết.
Thật không may, khi các kế hoạch của Liên Xô được triển khai, tất cả những gì từng làm nên sự vĩ đại của vùng biển này đã nhanh chóng biến mất.
Dưới thời Joseph Stalin, người ta đã vạch ra kế hoạch được gọi là kế hoạch vĩ đại cải tạo thiên nhiên.
Kế hoạch xuất phát từ thực tế là triển vọng nông nghiệp của Liên Xô đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các cuộc xung đột trong giai đoạn đầu của lịch sử.
Bắt đầu với nội chiến Nga, những thiệt hại to lớn về cơ sở hạ tầng đã khiến khu vực phía Tây Liên Xô kiệt quệ với kinh tế và cần phải có sự gia tăng mạnh mẽ hoạt động nông nghiệp.
Vùng thảo nguyên Trung Á có đủ không gian để thực hiện điều này, nhưng lại gặp một vấn đề.
Thời tiết vùng thảo nguyên này thường có gió mạnh, gây khó khăn cho việc trồng trọt.
Loại gió này được gọi là sugar rain và có tác động gây sa mạc hóa, làm nước bốc hơi nhanh chóng.
Nhiệt độ cao vào mùa hè càng làm trầm trọng thêm vấn đề này, bằng cách hút cạn độ ẩm của đất và khiến việc tưới tiêu cho các dự án nông nghiệp quy mô lớn trở nên gần như bất khả thi.
Sự kết hợp của các yếu tố này đặc biệt nghiêm trọng ở miền Nam Kazakhstan, nơi tọa lạc của biển Ara.
Vì vậy, để giải quyết vấn đề này, cần phải tái cấu trúc nguồn cung cấp nước trong khu vực.
Do đó, bắt đầu từ những năm 1940, các con sông đổ vào biển Ara đã bị chuyển hướng để phục vụ trồng lúa mì.
Những sáng kiến tương tự cũng được thực hiện tại phần lãnh thổ châu Âu của Liên Xô.
Tất cả những điều này đã cho phép kế hoạch cải tạo thiên nhiên được triển khai.
Tuy nhiên, quá trình này cũng gây ra một nạn đói khác, ảnh hưởng nghiêm trọng đến các nước Cộng Hòa, Moldova, Ukraine và Belarus,
cũng như chính nước Nga, và dẫn đến tổn thất ít nhất là một triệu sinh mạng.
Nhưng nó đã giúp đáp ứng nhu cầu cấp bách về các loại cây lương thực,
và một số cánh đồng lúa mì tại Kazakhstan và Uzbekistan đã được chuyển đổi sang trồng bông,
một quá trình diễn ra mạnh mẽ hơn khi nhu cầu cấp bách nhất về lương thực bắt đầu giảm bớt.
Tuy nhiên, hậu quả của việc chuyển hướng dòng chảy các con sông Amur-Darya và Sur-Darya lại vô cùng nghiêm trọng.
Theo thời gian, thể tích thực của biển Ara bắt đầu suy giảm mạnh.
Từ năm 1961 đến năm 1970, chỉ trong vòng 9 năm, mực nước biển đã giảm trung bình 20cm mỗi năm.
Đến những năm 1970, tốc độ này đã tăng lên hơn 50cm,
và đến những năm 1980, con số đó đã vọt lên tới 90cm mỗi năm.
Như đã đề cập trước đó, biển Ara nằm trên lãnh thổ của cả Kazakhstan và Uzbekistan,
và xét với một khía cạnh thì hậu quả đối với Uzbekistan đã được giảm thiểu phần nào.
Đúng là biển đã cạn khô, nhưng một ngành công nghiệp bông sinh lời cao đã hình thành,
giúp duy trì nền kinh tế đất nước cho đến tật ngày nay.
Đài phát thanh vì châu Âu ước tính rằng có khoảng 2 triệu người Uzbekistan
trong tổng dân số khoảng 35 triệu người hiện đang tham gia vào vụ thu hoạch bông,
và có lẽ chính điều này mà Uzbekistan chưa bao giờ thực sự coi việc biển cạn dần là vấn đề cấp bách,
hay theo đuổi các sáng kiến quy mô lớn để hồi phục nó.
Tuy nhiên, lợi ích kinh tế nói trên lại không mang lại tác động tương đương cho Kazakhstan,
sản lượng bông của nước này chỉ bằng hơn một phần mười so với nước láng giềng.
Trên thực tế, Kazakhstan đã chứng kiến một nửa diện tích biển biến mất mà đổi lại chẳng được bao nhiêu.
Trong vài thập kỷ, biển Ara đã teo nhỏ, chỉ còn lại một phần mười so với trước kia,
trở thành thứ chẳng khác nào một vũng nước mặn.
Cảnh quan nơi đây đã biến đổi thành một khung cảnh ám ảnh,
lống đốm những xác tàu như hồn ma nằm trên nền đất khô nước nẻ.
Ngành đánh bắt cá từng một thời thịnh vượng đã lụi tàn,
và những tàn dư đầy bụi bạm của lòng biển bắt đầu tung ra các loại muối độc hại và thuốc trừ sâu.
Điều này kéo theo các vấn đề về sức khỏe cho người dân địa phương
và trở thành một vấn đề môi trường nhức nhối cho cả hành tinh.
Liệu tất cả những điều này có thể lường trước được hay không?
Có chứ. Thực tế là các nhà hoạch định Liên Xô đã biết rằng chuyện này chắc chắn sẽ xảy ra.
Một là việc biển Ara cạn nước đã từng được ghi nhận ít nhất một lần trước đó.
Một ghi chép của một nhà điện lý từ năm 1417 đã mô tả hiện tượng tương tự
sau khi dòng chảy của các con sông Amur-Russia bị các nhà cai trị địa phương chuyển hướng sang mục đích khác.
Hơn nữa, khi kế hoạch được triển khai,
các nhà khoa học Liên Xô đã mô tả việc biển Ara cạn khô là điều tất yếu vào cả năm 1964 và năm 1968.
Đến khi chế độ Cộng sản sụp đổ,
thành phố cảng lớn Arac không còn là một thành phố cảng nữa mà thay vào đó nằm giữa sa mạc.
Cách phần còn lại của biển hơn 100km,
thành phố trở thành một kiểu kỳ lạ về mặt địa lý với những con tàu mắc cạn
nằm rải rác vào bộ khung rỉ xét của nơi từng là bến cảng.
Giờ đây, bao trùm bởi sự nghèo khó cùng những bức tranh khẳng đang phai màu
và các đài tưởng niệm tôn vinh kỷ nguyện xã hội chủ nghĩa,
một cảnh tượng đầy trơ treo, nếu không muốn nói là quá nỗi bi thảm.
Vậy là đến những năm 1990, biển Ara đã gần như cạn kiệt hoàn toàn
và giờ đây chỉ còn là một cái hồ mờ nhạt.
Thực ra là hai hồ, vì quá trình rút nước đã biến phần còn lại của biển
bị chia tách thành biển Arabak thuộc Kazakhstan và biển Aranam thuộc Uzbekistan.
Sự chia tách này diễn ra vào khoảng năm 1987 và vẫn duy trì cho đến ngày nay.
Tuy nhiên, điều đáng chú ý không kém chính là tác động đến môi trường.
Nồng độ muối cao trong lượng nước còn lại đã dẫn đến việc triệt tiêu hoàn toàn
mọi triển vọng đánh bắt cá tại phần còn lại của biển,
khi các loài cá khác nhau đều suy kiệt và chết dần.
Hơn nữa, như đã đề cập trước đó, việc nước rút đi đã để lại một bãi cát nhiễm độc
Lớp cát này chứa đầy dư lượng thuốc trừ sâu và hóa chất từ dòng chảy nông nghiệp tích tụ qua nhiều thập kỷ.
Và những cơn bão bụi từ lòng biển lộ thiên đã phát tán các chất ô nhiễm đi xa hàng ngàn km,
bị đẩy nhanh bởi những cơn gió mạnh tặc trưng của vùng thảo nguyên.
Tình trạng này, cũng như ở các khu vực khác của Kazakhstan,
đã gây ra các bệnh hô hấp và những vấn đề sức khỏe khác cho cư dân địa phương.
Nhưng ai trong số các bạn đã từng xem video về Sermis Balloting chắc chắn sẽ còn nhớ
những tác hại nghiêm trọng tương tự đối với sức khỏe từng được ghi nhận tại các khu vực Đông Bắc Kazakhstan
nằm gần khu vực thử nghiệm hạt nhân Borikhon.
Về cơ bản, khoảng 70 năm dưới sự kiểm soát của Liên Xô đã khiến hai khu vực rộng lớn của đất nước
trở nên nguy hiểm đối với những cư dân đã sinh sống tại đó suốt nhiều thế kỷ.
Và việc nước rút đi cũng phơi bảy một công trình kỳ lạ khác do Liên Xô xây dựng,
nằm trên vùng đất mà trước đây là đạo Voros-den-Yar nằm giữa biển Ara.
Hòn đảo này từng là nơi đặt một phòng thí nghiệm có tên là Ara-7.
Tại đây, người ta đã phát hiện ra rằng giới chức trách đã tiến hành thử nghiệm các loại vũ khí sinh học
để phục vụ mục đích chiến tranh sau này.
Cơ sở tuyệt mật này được thành lập vào năm 1948 và bị bỏ hoang vào năm 1992.
Nơi đây đã thử nghiệm nhiều loại tác nhân gây hại,
bao gồm bệnh Thanh, Anthrax, đậu mùa và bệnh Tola-remya.
Người ta cũng tiết lộ một sự cố xảy ra vào năm 1971
đã dẫn đến việc phát tán virus Variola, virus gây bệnh đậu mùa, khiến 3 người thiệt mạng.
BBC đã từng đưa tin rằng cơ sở này cũng đã giết chết vô số cá
và có khả năng là nguyên nhân dẫn đến cái chết đột ngột của khoảng 50.000 con linh xương Saigra
vào những năm 1980 khi kết hợp với các khu vực thử nghiệm hạt nhân và sinh học
đánh dấu bộ 3 cơ sở cũ của Liên Xô tại Kazakhstan có khả năng gây nguy hiểm chết người cho cư dân địa phương.
Tuy nhiên tác động từ sự suy giảm của biển hồ này còn ảnh hưởng đến người dân theo những cách khác nữa.
Sự sụp đổ của ngành đánh bắt cá vốn gắn liền với biển hồ
đã dẫn đến tình trạng thất nghiệp tràn lan và sự suy thoái của nền kinh tế địa phương.
Miền Nam Kazakhstan vẫn là khu vực nghèo nhất cả nước cho đến tận ngày nay.
Thực tế, khu vực nơi biển Ara tọa lạc có GDP bình quân đầu người chỉ bằng khoảng một phần ba
so với thủ đô Astana và chưa bằng một phần sáu so với khu vực giàu có nhất,
tỉnh Atyrau, giàu dầu mỏ nằm trên bờ biển Caspian.
Tương tự như tình cảnh ở miền bắc Kazakhstan trong nạn đói đầu những năm 1920 và 1930,
nhiều cộng đồng đã hoàn toàn sụp đổ khi các ngôi làng bị cô lập giữa đất liền,
cách xa đường bờ biển đang ngày càng lôi xa,
còn người trẻ thì rời đi để tìm kiếm cơ hội kinh tế tốt hơn ở những nơi khác.
Bất chấp thực trạng ảm đạm này, một số tin vui đã xuất hiện vào những năm 2000.
Sự hồi sinh một phần của biển hồ đã diễn ra sau khi xây dựng đập Khokhara vào năm 2005
với nguồn vốn từ Ngân hàng Thế giới.
Con đậm dài 12 km này đã chia cắt dòng nước từ biển Ara phía bắc chảy xuống phía nam.
Hành động này có khả năng định đoạt số phận của phần phía nam,
nhưng lại nhằm mục đích bảo vệ phần còn lại của phía bắc, và nó đã hiệu quả.
Dự án giúp ổn định biển Ara phía bắc, nâng mực nước và giúp giảm bớt nồng độ muối cao trong nước.
Điều này cho phép sự trở lại của một số loài cá tại vùng biển này.
Những loài được tái thả vào những năm 2000.
Trong vòng 10 năm kể từ khi xây dựng đê, sản lượng đánh bắt hàng năm đã tăng vọt
từ khoảng 1.360 tấn lên hơn 7.000 tấn cá nước ngọt.
Lần đầu tiên sau nhiều thế hệ, người dân địa phương có thể kiếm sống nhờ đánh bắt tại vùng biển này.
Đường bờ biển cũng phục hồi và lấn trở lại phạm vi cách thành phố Aras 20 km.
Tuy nhiên, không phải mọi tin tức đều tốt đẹp.
Mặc dù đập Khokhara đã chứng tỏ sự thành công,
nhưng cần có thêm các bước phát triển để thúc đẩy quá trình phục hồi biển.
Người ta đề xuất nâng chiều cao đê thêm 4 mét,
cho phép tích trữ thêm 15 tỷ mét khối nước tại biển Arab phía Bắc và mở rộng diện tích thêm 50%.
Các kế hoạch thực hiện việc này đã được đề xuất như là giai đoạn 2 của dự án Ngân hàng Thế giới,
nhưng sau đó đã bị đình chạy và được cho là đang chờ đợi phê duyệt từ Kazakhstan.
Chính phủ sẽ tiếp tục triển khai.
Trong khi đó, có những dấu hiệu cho thấy mực nước biển có thể đang giảm và độ mặn của nước lại đang tăng lên.
Tóm lại, bất chấp những tín hiệu tích cực về hồi sinh phần phía Bắc của biển Arab,
vẫn chưa có gì chắc chắn do tốc độ bay hơi cao hơn mức trung bình tại khu vực này.
Biển này thuộc vào dòng chảy ổn định từ sông Sur Darya,
nhưng dòng chảy đó rất yếu và luôn đối mặt với nguy cơ sụt giảm thêm.
Con sông này bắt nguồn từ phía Nam tại Kyrgyzstan và chảy qua Tajikistan cũng như Uzbekistan
trước khi đến vùng Kyroda của Kazakhstan, với bốn quốc gia cũng phụ thuộc vào nó.
Nếu bất kỳ quốc gia nào trong số đó quyết định chuyển hướng dòng chảy,
hậu quả đối với biển Ara sẽ rất nhanh chóng và nghiêm trọng,
mặc dù hiện tại chưa có kế hoạch nào từ các quốc gia này để thực hiện điều đó.
Nhưng không có gì đảm bảo rằng họ sẽ không làm vậy.
Quan hệ giữa các quốc gia láng giềng không phải lúc nào cũng tốt đẹp,
và các thỏa thuận về nguồn nước đã trở nên rất nhạy cảm về mặt chính trị,
cũng như là một chủ đề gai góc tại các hội nghị quốc tế trong quá khứ.
Và mặc dù Quỹ Quốc tế Cứu biển Ara hay RFAS được thành lập vào năm 1993,
với sự tham gia của Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Turkmenistan,
Kazakhstan vẫn là quốc gia thành viên tích cực nhất trong nỗ lực giải quyết tình trạng sụt giảm mực nước biển.
Trong khi đó, phần Việt Nam thuộc Uzbekistan vẫn phần lớn là vùng đất hoang tàn,
không có nỗ lực phục hồi đáng kể nào đang được thực hiện để phực dậy nó.
Thậm chí còn có những lo ngại rằng khu vực này sẽ đối mặt với thêm nhiều nguy cơ,
chẳng hạn như vào cuối năm 2023, Tổng thống Uzbekistan,
Một con canh đang được Taliban xây dựng tại Afghanistan sẽ dẫn đến sự sụt giảm thêm về lưu lượng nước chảy vào sông Amu Darya,
vốn được coi là huyết mạch của biển Arab Việt Nam.
Và cả hai con sông Sur Darya và Amu Darya đều đang bị đe dọa khi biến đổi khí hậu tiếp tục đe dọa nguồn nước của chúng,
một vấn đề có thể gây ra hậu quả thảm khốc không chỉ đối với biển này mà còn đối với ngành công nghiệp Trung Á.
Nhìn chung, các chuyên gia dự đoán rằng lượng nước do các con sông mang theo có thể giảm khoảng 15% trong những thập kỷ tới.
Hiện tại, lưu vực sông Amu Darya đã trở thành một điểm đến hấp dẫn đối với các nhà bảo vệ môi trường
và những người tò mò du khách đến thăm vì những bài học ấn tượng và vẻ đẹp được tìm thấy trong sự hoang tàn.
Có thể nó không còn là thiên đường như xưa nữa,
nhưng câu chuyện của nó là một bài học mạnh mẽ về tác động của sự can thiệp từ con người lên hành tinh.
Xin cảm ơn các bạn đã dành thời gian lắng nghe.
Hãy để lại quan điểm của các bạn để cùng thảo luận với chúng tôi.
Đừng quên nhấn like và đăng ký kênh để đón xem các chương trình tiếp theo.
Xin chào và hẹn gặp lại!

