TẠI SAO MUA TRƯỚC TRẢ SAU KHIẾN BẠN CÒNG LƯNG GÁNH NỢ ?

Chả là hôm vừa rồi, tôi có dịp gặp lại một cậu em mới ra trường, lương thực tập sinh thôi, nhưng mà nhìn hào ảy lắm, nào là iPhone 17 màu cam vũ trụ, tay đeo đồng hồ Apple Watch, lại còn lên đời con xe SH mới cóng luôn. Thật ra thì tôi nghĩ chuyện của cậu em tôi cũng chẳng phải là hiếm gặp, nhất là ở giới trẻ hiện nay. Vậy rốt cuộc mua trước trả sau là cái gì mà phải sướng trước khổ sau như thế nhở? Ok, hóa ra là cái khái niệm mua trước trả sau cũng chẳng phải phát minh gì mới mẻ cho lắm đâu. Khởi nguyên của hình thức thanh toán này xuất hiện từ cuộc đại suy thoái năm 1929 tại Mỹ, khi mà tỷ lệ thất nghiệp có lúc lên tới 25%. Với hầu bao eo hẹp, người tiêu dùng gần như là không thể mua sắm những món đồ như là xe hơi hay là đồ nội thất cơ bản để cứu lấy cái ví của mình. Các nhà bán lẻ khi đó đã nghĩ ra một giải pháp có tên là layaway. Hiểu đơn giản là khách hàng chỉ cần đặt gọc một khoản tiền nhỏ rồi cửa hàng sẽ giữ món đồ đó ở trong kho. Đến khi nào mà người dùng trả đủ số tiền thì sẽ được mang cái món đồ đó về nhà. Rồi theo dòng chảy của thời đại, thương mại điện tử và fintech xuất hiện đã sản sinh ra một hình thức thanh toán mới có tên là mua trước trả sau. Số lượng người dùng hình thức này vào năm 2024 cũng đạt là 380 triệu người và dự kiến là sẽ tăng gấp đôi vào năm 2028 luôn. Vậy mua trước trả sau mang lại lợi ích gì mà nhanh chóng thu hút được một lượng lớn khách hàng đến như vậy nhỉ? Đầu tiên, đúng như tên gọi của nó, hình thức này cho phép người dùng lập tức sở hữu một sản phẩm nào đó chỉ bằng một cú trạng trên ứng dụng thôi, còn hóa đơn thanh toán thì sẽ tự động được chia nhỏ thành các kỷ hạn. Tùy theo mỗi công ty fintech khác nhau mà việc chia thành các kỷ tính lại khác nhau, nhưng thường sẽ là 4 kỷ trong 6-8 tuần với kỷ ngắn hạn và 6-12 tháng với các kỷ dài hạn hơn. Mỗi tháng trả đồ đó 5 triệu, số tiền còn lại bạn vẫn có thể dùng để mua sắm hay là sinh hoạt như bình thường. Việc giảm áp lực dòng tiền ngắn hạn cực kỳ là hữu dụng với những ai đang không quá dư giả về mặt tái chính. Chưa dừng lại đó, mua trước trả sau còn cung cấp cả sự nhanh chóng tiện lợi nữa, thay vì phải trải qua 7-7-49 bước thủ tục lăng nhằng khi mà mở thẻ tín dụng hay là vây một khoản tiền ở ngân hàng. Với hình thức này, bạn chỉ cần xác thực tài khoản bằng căn cơ công dân, đôi khi thì thêm cả số điện thoại chính chủ rồi chờ duyệt hồ sơ thôi, mà thời gian duyệt thì cũng siêu nhanh, có khi vài phút thậm chí vài giây. Mà đâu chỉ có vậy thứ khiến cho mua trước trả sau trở nên hấp dẫn hơn cả, đó chính là việc đa dạng mặt hàng. Một khảo sát của LandingTree gần đây đã chỉ ra rằng có tới 41% người được hỏi sử dụng hình thức mua trước trả sau để mua quần áo hoặc là phụ kiện. Ngoài ra thì cũng có những sản phẩm khác như là thiết bị công nghệ, đồ nội thất cũng chiếm đến hơn 30%. Thậm chí giờ đây thì đặt phòng khách sạn mua vé máy bay, mua vé xem ca nhạc cũng đều có thể sử dụng hình thức này. Nhưng mà tất cả những điều trên đều phải trào thua với một cụ tử duy nhất, lãi xuất chỉ 0%, bởi với mua trước trả sau thường sẽ không mất thêm chi phí nếu như người dùng trả tiền đúng hạn, ngược lại nếu che hạn thì bạn sẽ phải trả cho công ty fintech một khoản phí tính trên dư nợ còn lại. Đến đây thì chắc là nhiều bạn sẽ thắc mắc kiểu, tại sao mua trước trả sau có nhiều yêu đại hấp dẫn tới như vậy, lãi xuất lại còn bằng không, thế thì các công ty tài chính giàu lên kiểu gì? Có một sự thật mà ít hay biết đó là các công ty cung cấp dịch vụ mua trước trả sau đều sẽ tính một khoản chi phí thường là từ 2% cho đến 8% trên mỗi giao dịch đối với người bán. Tuy vậy thì các nhà bán lẻ vẫn tình nguyện giao nộp khoản tiền này với niềm tin là sẽ bán được nhiều hàng hơn, bởi các tập đoàn đầu nganh như là Afterpay hay là Afi đã thống kê rằng người bán sử dụng dịch vụ mua trước trả sau không chỉ gia tăng tỉ lệ chốt đơn mà còn tăng giá trị đơn hàng trung bình thêm 20% cho đến 40% luôn, nghe đã thấy thơm nước mùi tiền rồi. Những con số hấp dẫn này đủ khiến cho vô số các nhà bán lẻ dấn thân vào thị trường, từ đó mà tạo ra một nguồn khu khổng lồ cho các công ty fintech, thậm chí là tại một vài công ty, doanh thu từ người bán có thể đạt tới hơn 50%, thì đấy, tiền cũng từ đó mà ra thôi. Nhưng vấn đề là, những người bán lẻ đâu có chịu thiệt đâu, khoản phí bị các công ty dịch vụ trực tiếp này lấy đi, đều sẽ được họ âm thầm tính toán thêm vào giá thành sản phẩm hết rồi. Kết quả là giá hàng hóa sẽ ngày càng tăng cao một cách vô lý. Mà không chỉ phải trả tiền gián tiếp thông qua người bán, một bộ phận người dùng còn trả tiền trực tiếp cho công ty fintech thông qua thứ gọi là tiền lại nữa. Slogan hấp dẫn 0% lãi xuất, thực chất chỉ đúng với các gói ngắn hạn, trong điều kiện người dùng thanh toán luôn luôn đúng hạn. Còn với các gói dài hạn, và việc người tiêu dùng trả muộn hơn so với thời gian quy định cũng sẽ giúp cho các doanh nghiệp này bỏ túi lên tới 25% doanh thu đấy. Nhưng mà những điều trên chỉ là phần nổi của tảng băng chìm mà thôi, cái bay mua trước trả sau còn được thiết lập tinh vì và nguy hiểm hơn nhiều. Bạn nghĩ sao về quan điểm hình thức mua trước trả sau đã thay đổi cách bộ não con người phản ứng với tiền bạc? Trước khi bạn sắn tay lên để gõ bàn phí, thì hãy nghe câu chuyện này nhé. Trong tâm lý học có một hiện tượng khá là thú vị mang tên là Japan Uprising, dịch Nomna có nghĩa là nỗi đau của việc móc tiền ra. Nó miêu tả rằng, bộ não con người chúng ta thực sự coi việc tiêu tiền và mất tiền là một trải nghiệm đau đớn vật lý. Khi não bộ nhận biết được cái món đồ có giá quá cao so với cái ngưỡng chấp nhận, nó sẽ tự động tạo ra một cơn đau, Thứ này như là một cơ chế phòng vệ vô thức giúp con người cân nhắc kỹ hơn trước khi đưa ra quy định cho đơn. Nhằm ngăn chặn cái điều đó thì các công ty tài chính đã tìm ra một phương pháp xử đẹp chiếc phanh sinh học này thông qua một tuyệt chiều. Đầu tiên thì họ sẽ tận dụng tính vô hình của đồng tiền não để giảm bớt cảm giác khó chịu cho người dùng khi mua hàng. Kiểu như là bạn thấy một chiếc áo rất chi là xinh giá là 500 nghìn. Nếu dùng tiền mặt rút từ ví ra để chi trả, não sẽ kích hoạt cảm biến, làm cho bạn phải dừng lại cân nhắc thật là kỹ xem là mình có thật sự cần chiếc áo này hay không. Nhưng nếu mà dùng thẻ tín dụng rồi thì mua trước trả sau, cảm giác này sẽ bị làm mờ đi, vì thứ hiển thị ra chỉ là những dòng số vô hồn mà thôi. Chưa hết đâu, mua trước trả sau còn xé nhỏ khoản thanh toán, thế là nhìn vào số tiền phải bỏ ra ít hơn, từ đó mà khả năng chốt đơn sẽ cao hơn. Đây chính là lý do vì sao mà mua trước trả sau hay bất kỳ hình thức trả góp nào luôn khiến cho người ta có cảm giác là mình đúng là một nhà tiêu dùng thông thái luôn. Và cái bẫy tâm lý này khi kết hợp với sự tiện lợi của một cú trả trên điện thoại cùng với sự gia tăng của bán hàng livestream khiến cho việc mua hàng theo cảm xúc ngày càng tăng mạnh. Đó chính là những cái thỏng lọng cứ dần dần xiết vào cổ khách hàng. Hãy hình dung nhé, người dùng khi mua hàng đâu chỉ mua 1 hay 2 món đồ rồi thôi. Trên thực tế, nếu bạn có thu nhập đều đạn thì chừng nào mà Shopee còn Super Sale thì bạn còn mua hàng chừng đó, phải không nào. Và rồi thì vấn đề bắt đầu xuất hiện. Nếu tháng 1 bạn mua 1 chiếc laptop bằng mua trước trả sau, tháng 2 dư nợ vẫn còn mà bạn lại chốt đơn thêm 1 đôi giày thể thao thì lập tức từ 1 khoản nợ giờ đây bạn phải chịu tới 2. Và cứ như thế, càng mua nhiều đồ bằng hình thức mua trước trả sau, số tiền nợ của bạn cũng dồn lại càng nhiều hơn. Thực tế này đã được chứng minh thông qua báo cáo của Cục Bảo vệ Tài chính người tiêu dùng Mỹ công bố vào đầu năm 2025 cho biết có tới 63% người dùng mua trước trả sau từng sở hữu nhiều khoản vay cùng một lúc và 33% trong số đó thì vay từ nhiều nhà cung cấp khác nhau. Điều đáng lo ngại hơn cả là phần lớn các công ty tài chính lại không báo cáo dư liệu khoản vay lên các cơ quan tín dụng một cách nhất quán. Nên là những khoản nợ này gần như trở thành nợ vô hình mà không một ai biết trừ con nợ và công ty cho vay nợ biết được. Tôi tin là nếu mấy con số này mà được công khai ra thì hẳn là sẽ có nhiều người rụng rời chân tay mất. Theo nghiên cứu của Central Bank of Ireland còn chỉ ra rằng những người có dấu hiệu dễ bị tổn thương về tài chính như kiến thức tài chính chưa vững từng trả nợ chế hoặc từng bị từ chối tín dụng thì ngày càng có xu hướng sử dụng hình thức mua trước trả sau nhiều hơn và thường xuyên hơn. Mà thôi, nói chuyện quốc tế xa xôi nhiều nhiều khi khó hiểu. Chúng ta nhìn vào thị trường Việt Nam một chút nhé. Theo báo cáo của Research and Markets vào năm 2025 tốc độ tăng trưởng kép trong giai đoạn 2021-2024 của thị trường mua trước trả sau đạt tới 58,3%. Dự báo quy mô sẽ đạt khoảng 2,61 tỷ đô vào năm 2025 và tiếp tục được mở rộng lên đến 8,51 tỷ đô vào năm 2030. Con số này cũng cho thấy tiềm năng phát triển to lớn của thị trường mua trước trả sau tại Việt Nam. Không đơn thuần chỉ là tập trung và bán lẻ, các doanh nghiệp fintech trong nước đang mở rộng sang các lĩnh vực thiết yếu như trả góp học phí, y tế, du lịch. Từ đó ra tăng tầm ảnh hưởng và độ phủ sóng trong đời sống của người tiêu dụng. Và nếu để ý ký thì bạn sẽ thấy hầu hết các sản thương mại điện tử hay là những dịch vụ tài chính trong nước cũng đều đang quảng bá rất rầm rộ cho hình thức này. Quen thuộc và phổ biến nhất thì không thể không kể tới Shopee với Sprayletter, Tiktok với Tiktok Payletter hay là mua trước trả sau của Vietcombank. Cơ mà với cái sự phát triển nhanh chóng của thị trường này thì cũng kéo theo nhiều câu chuyện giở khóc giọt cười lắm. Ví dụ như trường hợp của bạn Trời, một nhân viên văn phòng tại Hà Nội hiện là một con nợ của hình thức mua trước trả sau luôn. Vốn là người có mức thu nhập ổn định nên là bạn Trời cũng thường xuyên mua sắm online và trên các trang thương mại điện tử. Thế nhưng mà từ khi các sàn này tích hợp thêm ví trả sau thì Trời cảm thấy mức chi tiêu của mình ngày càng gia tăng một cách mất kiểm soát. Từ những bộ quần áo, mỹ phẩm, đồ gia dụng hay thiết bị công nghệ, tất cả đều được Trời mua mà không cần phải đắn đo suy nghĩ nhiều vì có thể mua trước trả sau mà. Tuy nhiên thì sau vài tháng mua sắm xả ga thôi thì cô bạn này bắt đầu nhận thấy áp lực tài trích đề nặng khi mà con số tiền phải trả hàng tháng cứ thế mà tăng lên. Và câu chuyện của cô gái này thì cũng không có gì là xa lạ cả. Rất nhiều bạn trẻ khác cũng đang rơi vào tình trạng tương tự. Theo báo cáo Tài chính tiêu dùng 2025 của VN7, gần 60% người trẻ Việt Nam đang có ít nhất một khoản nợ tiêu dùng từ thẻ tín dụng vài online cho đến các dịch vụ mua trước trả sau. Đáng chú ý là 25% trong số đó thừa nhận là thường xuyên hoặc là chậm thanh toán. Kết quả là theo báo cáo từ Ngân hàng nhà nước năm 2023, tỷ lệ nợ xấu mua trước trả sau tại Việt Nam đạt ngưỡng từ 4,5% cho đến 6%, cao hơn thẻ tín dụng truyền thống là 2% cho đến 3%. Điều đáng nói hơn nữa ở đây là tỷ lệ này càng ngày càng được trẻ hóa. Sẽ là một điều khá là đáng tiếc khi mà người trẻ với nền tảng tài chính còn chưa vững lại phải gánh lên vai những khoản nợ từ mua trước trả sau. Điều này sẽ khiến họ mất đi khả năng đầu tư cho bản thân, cũng như là tích lũy trong tương lai hay là phòng ngừa rủi ro y tế hoặc là thất nghiệp. Nhưng cũng thật là chủ quan nếu chúng ta chỉ đứng đây và kết luận rằng mua trước trả sau là thủ phạm khiến cho chúng ta rơi vào cảnh nợ nần. Bởi vì suy cho cùng thì mấy công ty tài chính cũng đâu có cầm tay của người tiêu dụng rồi bắt họ bấm vào nút mua hàng đâu. Người tiêu dụng vẫn phải chịu trách nhiệm cho quyết định của mình. Nhưng mà cũng từ đây một hệ lụy khác đã xảy ra. Khi mà những khoản nợ đã vượt khả năng tài chính thì một bộ phận người tiêu dụng đã túng quá, hóa liểu. Minh chứng rõ ràng nhất cho cái điều này đó là hàng loạt những hội nhóm ở trên Facebook đã được lập ra với quy mô hàng chục cho tới hàng trăm nghìn thành viên. Nhưng cái nhóm này quy tụ cả chỗ nợ của các app cho vay, tín dụng đèn cho đến cả nợ mua trước trả sau. Và các thành viên ở đây thì liên tục rỉ tai nhau, chia sẻ cho nhau những bài viết hướng dẫn chi tiết cách sử dụng căn cước công dân giả này, mua sim giác để kích hoạt ví cho đến cách xóa app bẻ sim và cài đặt trận cuộc gọi đòi nợ từ tổng đài. Nhưng mà trước đó xin hãy lưu ý rằng những dịch vụ mua trước trả sau lớn tại Việt Nam thì đều có hợp tác pháp lý chặt che với các tổ chức tín dụng và nó khác hoàn toàn với những ứng dụng tín dụng đèn trôi nổi khác. Như là ví trả sau Momo là trung gian công nghệ của các ngân hàng lớn như TP Bank hay là MB Bank. Vì vậy mà nếu người dùng bùng nợ vì trả sau lịch sử thanh toán sẽ được gửi trực tiếp lên Trung tâm Thông tin tín dụng quốc gia CIC thì ấy nếu bạn chế hạn quá lâu dẫn đến nợ xấu thì người dùng sẽ bị lưu vết từ 3 cho đến 5 năm kể từ ngày trả hết nợ và trong suốt thời gian ấy họ sẽ bị từ chối vây vốn mua nhà mua xe hay là mở thẻ tín dụng tại bất cứ ngân hàng nào khác. Và chưa dừng ở đó với những người mang nợ thì các tổng đài hoặc là bộ phận thu nợ tài chính sẽ liên tục nhắc nhở. Còn sau bước này nếu vẫn không thu hồi được nợ thì các công ty FinTech có quyền khởi kiện dân sự ra tòa để thu hồi tài sản theo đúng quy định của pháp luật. Nhưng nếu bạn thắc mắc là vì sao không hề thấy báo đài đưa tin gì về mấy cái vụ kiện này thì thực chất nó nằm ở phần sâu hơn. Bạn biết đấy số lượng con nợ quá là nhiều còn chi phí thuê luật sư chuẩn bị tài liệu thì quá là đắt và kéo dài. Vì vậy để tối ưu chi phí thì các công ty tài chính lựa chọn một cách kín đáo hơn. Với những khoản nợ dai rẳng khó đòi và nhỏ lẻ có thể là họ sẽ gom hết lại rồi bán riêng cho một công ty chuyên về thu hồi nợ chuyên nghiệp với cây giá siêu hởi thường chỉ giao động từ 10 cho đến 20% giá trị khoản nợ. Lúc này thì các công ty thu hồi nợ chỉ cần đòi lại được số tiền đã bỏ ra để mua là họ đã có lãi rồi. Thế là từ đây một loạt những biến tướng công ty thu hồi nợ được ra đổi. Điển hình nhất thì có thể kể đến vụ án của Công ty luật trách nhiệm hưu hạn Pháp Việt. Hai đối tượng là Trần Văn Châu và Hồ Quốc Hùng xuất phát điểm thì làm trong bộ phận xử lý nợ của ngân hàng và công ty tài chính nên đã đánh hơi thấy cơ hội làm giàu một cách nhanh chóng. Vì vậy cả hai đã quyết định thành lập Công ty luật trách nhiệm hưu hạn Pháp Việt. Sau đó thì các đối tượng này núp bóng công ty đi ký kết hợp đồng dịch vụ pháp lý Gồm một là gọi điện nhắc nhở chửi bới đe dọa để khách trả tiền. Sau đó thì điện thoại đe dọa người thân ghép hình đăng lên mạng xã hội nhằm bôi nhọ danh dự. Thậm chí thì những đối tượng này còn đặt vòng hoa tang bình ga đem đến nhà nạn nhân để đe dọa và uy hiếp nữa. Vụ việc này đã lớn tới mức liên đối tới gần 3 triệu người trên toàn quốc với số tiền mà công ty này đã thu hồi được lên đến 1.000 tỷ đồng. Wow! Đúng là nợ thì cũng không tốt nhưng mà giải quyết nợ bằng cách như thế này thì cũng chẳng hay hò chút nào Thế cho nên là tốt nhất đừng để mắc nợ Nếu lỡ có thì hãy cố gắng thu xếp trả cho đúng hạn thôi Ok được rồi Quay lại với câu chuyện của cậu em tôi Cũng vì thèm các món đồ quá là xịn sò đấy Rồi thấy mua trước trả sau quá là tiện lợi Rồi thì nghĩ rằng mình sẽ quay vòng tiền được thôi Nhưng mà hỡi ôi Người tính đâu bằng trời tính Chỉ cần ốm một trận phải nghỉ làm 2 tuần Thế là mọi kế hoạch tính toán của cậu này đã vỡ tan tàn Còn với tôi Mua trước trả sau thì tôi cũng dùng nhiều rồi Không thể phủ nhận những lợi ích mà nó mang lại Nhưng thật sự là cần một cái đầu lạnh Một kế hoạch tài chính rất chắc chắn Nếu không muốn rơi vào vòng xoáy nợ nần Còn bạn thì sao? Có trải nghiệm nhớ đời nào với mua trước trả sau không? Hãy kể cho chúng tôi biết với nhau