Nghề làm đàn Tính - thanh âm của núi rừng

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
155 Lượt xem video·25 thg 6, 2025
Đi khâu, sùng khâu, tắm mây khéo
Sòn xe đi kiên leo, đầy mái
Ở thôn Trăng Nà, xã Tình Hốt, huyện Bình Liêu
nghệ nhân lương thương phú nổi tiếng là người không chỉ hát thêm hay, đàn giỏi
mà còn có thể tự tay chế tạo được những cây đàn tính mang âm hưởng của núi rừng
Bằng đôi bàn tay khéo léo, cẩn cù
nghệ nhân lương thương phú là một trong số hai nghệ nhân hiếm hoi ở Bình Liêu hiện nay
còn có thể chế tạo được đàn tính, một nhà cụ độc đáo của đồng bào dân tộc Tẩy ở Bình Liêu
Đàn tính là nhà cụ tiêu biểu, gắn liền với đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Tẩy
được dùng trong đời sống tâm linh, lễ hội, hát sướng, giao duyên, kết bạn
Đàn tính của đồng bào dân tộc Tẩy ở khu vực phía Bắc thường có 3 dây
Tuy nhiên điều đặc biệt là người Tẩy ở tỉnh Quảng Ninh dùng đàn tính 2 dây thay vì 3 dây như ở các tỉnh khác
Đàn tính thường có chiều dài 120cm, bầu rộng 16cm, gồm có các bộ phận bầu đàn, cần đàn và dây đàn
Tất cả các công đoạn chế tác đàn tính đều được nghệ nhân lương thiêng phú làm hoàn toàn thủ công
Chiếc cưa tay, chiếc bào, đục cùng những vật dụng quen thuộc này là những công cụ không thể thiếu
để nghệ nhân lương thiêng phú tạo nên những cây đàn gửi gắm những lời ca, tiếng hát của đồng bào dân tộc Tẩy
Công đoạn quan trọng đầu tiên của việc tạo ra một cây đàn tính là làm cần đàn
Tuy cần đàn được làm rất đơn sơ, mộc mạc nhưng loại gỗ được chọn phải là gỗ bóc láp
bởi vì chỉ có loại gỗ này mới nhẹ, thẳng và khi khô không bị con ngót, không làm cho cần đàn bị cong vênh
Cái này tức là cá cú trước kia đã để lại rồi
Người ta làm thì cá cú ấy cứ làm trước kia là lấy cây bóc láp là cây đàn tính tốt nhất
Nó vừa nhẹ, vừa không cong queo, tức là nó lại dài
khác những chỗ này, khác tạo hình ở đây thì nó không bị sứt, bị mẻ
Đấy, nó dài, mà khô thì nó không cong queo, mà nó vừa nhẹ
Đấy, lại mọt thì rất ít mọt, rất ít số mọt
Đấy, tức là cái cây này nó có cái ưu điểm thế đấy
Chọn cây thì phải chọn cái cây mà không có nhiều mắt
Cái thứ hai tức là phải thẳng, cây thẳng
Cây thẳng thì bắt đầu lên rừng lấy, cây thẳng mang ra mình đéo
tức là để phơi khô, phơi khô bắt đầu mới bào, bào xong bắt đầu mới tạo hình ở đây
Cần đàn dài khoảng 9 nắm tay của người chơi đàn
Theo kinh nghiệm dân gian, đàn dài cỡ nào thì sẽ hợp với cỡ giọng hát của người có số đo ấy
Phần dưới của cần đàn xuyên qua bầu vang
Còn phần trên cùng là đầu đàn uốn cong hình lưỡi liềm hoặc hình đầu dòng, phượng, chim thú
Mặt cần đàn trơn, không có phím, mà chỉ có ngựa đàn làm bằng gỗ nhỏ
Nằm trên mặt đàn để cố định dây và cây không cho dây chạm trực tiếp vào mặt đàn
Năm nay nghệ nhân Đương Thiên Phú đã bước sang tuổi 85
Nhưng đôi bàn tay của ông vẫn cứng cáp, chắc khỏe và rất khéo léo
Trung bình mỗi tuần ông có thể làm được khoảng 5 cây đàn tính
Các khung đoạn được ông tỉ mẩn tạo tác từ mài gọt, đục lỗ cho đến lắp đàn, lên dây
Nhưng mà bây giờ không làm vì làm nó kì công quá
Khắc cái con rừng từ đấy đến đây nó rất hay, con rừng con phượng đấy
Một cây đàn tính thì nếu mà làm từ đầu cho đến cuối thì một ngày thì được một cái
Để chế tạo được một chiếc đàn, phần quan trọng nhất là phải tìm được bầu đàn
Còn gọi là hụt cộng hưởng, được làm từ quả bầu
Quả bầu cần phải đủ độ già, tròn đều, vỏ không bị nám hoặc lồi lõm và có độ lớn tương đối
Theo kinh nghiệm của người xưa truyền lại, cứ theo hình tròn quả bầu đủ 3 găng tay là được
Khi hái bầu về phải ngâm nước từ 8 đến 10 ngày để loại bỏ phần ruột
Rửa sạch rồi lau đi màng đen bám bên ngoài để được màu tươi sáng và phơi khô để tránh mối mọt
Sau đó cắt ngang khoảng 1 x 3 quả bầu tính từ cuống đến giữ quả để tạo mặt phẳng
Rồi dán gũ lên trên là được mặt của bầu đàn
Để cây đàn tính âm vang, tròn thì quả bầu phải già, nếu bầu còn non thì âm thanh sẽ đục
Ngoài ra cái cỡ bầu vang có thể thay đổi tùy theo quả bầu lớn nhỏ, song đường kính thường từ 15 đến 20 cm
Cái này phải kỹ thuật thật tốt, xem thật kỹ mới là không đi làm
Làm vớ vần thì nó lại vớ, nó lại không ấy, nó hỏng đi đấy
Mà làm kể cả đục núi lố này cũng vậy
Cái lố này phải làm cho nó thật tròn, thật đều mới được
Cái này mẻnh tay một cái thì nó vớ ngay
Nhưng mà cái bầu, ví dụ như cái quả này thì nó già lắm rồi, tốt lắm rồi
Ngoài việc đo đạc, cắt gọt nắp sao cho khớp với miệng bầu, ông còn tỉ mỉ khớp gọt, đục lỗ từng họa tiết hoa văn cho bầu đàn
Xung quanh bầu đàn thường được khuét nhiều lỗ nhỏ tạo hình hoa thị, vừa để trang trí vừa để phát âm
Có 6 điểm đục lỗ, mỗi điểm 9 lỗ, xung quanh có tất cả 54 lỗ
Quả bé thì khoan lỗ bé, quả to khoan lỗ to, tác dụng của những lỗ tròn này là để thoát âm, cho tiếng đàn bay xa hơn
Khi xưa, mặt bầu đàn được ép bằng moche, nhưng độ bền không cao
Ngày nay, nghệ nhân Lương Thiên Phú đã thay thế bằng loại gỗ vừa có độ mỏng nhẹ, chỉ khoảng 3mm, vừa chống được mối mọt
Việc ép mặt bầu đàn là công đoạn đặc biệt quan trọng
Phải ép thật khít và tròn đều, để vừa đạt độ thẩm mỹ, vừa không ảnh hưởng đến chất âm của cây đàn
Thì bắt đầu nó sống được lâu thì cái bồ này mới đủ dài, đủ dài thì nó mới cứng, nó mới cứng thì nó mới chắc chắn
Như như cái này, cái này nó còn hơi tí này, như như cái này thì nó, cái này nó chưa đủ dài này, nhưng mà như cái này thì tốt rồi
Đấy cái gỗ tức là cái âm thanh của nó, nó đành hơn
Trước đàn sau khi đã làm xong phần thô, để bảo vệ cho đàn trước thời tiết nóng ẩm, cũng như tạo nên màu sắc đặc trưng của đàn tính ở Bình Liêu
Ông Lương Thiên Phú phủ lên một lớp sơn màu nâu đồng
Công đoạn quét sơn cũng phải thật đều tay, để lớp sơn có độ phủ đều và bóng đẹp
Thường thì sẽ phải quét từ 2 đến 3 lớp sơn
Cứ sau mỗi lớp sơn lại đem đàn phơi khô trước khi sơn lớp mới
Công đoạn sau cùng là mắc dây cho đàn, căn chỉnh độ căng của dây và chơi thử
Dây đàn trước đây được làm bằng tơ hay sợi cước
Đàn tính của người Tây ở Quảng Ninh hiện nay có 2 dây
Dây giữa có âm trầm, âm thanh thấp hơn dây còn lại
Để làm được cây đàn tính cần rất nhiều sự kiên trì và đôi bàn tay khéo léo
Một cây đàn tính tốt, có tiếng đàn hay, chuẩn, cần hội đủ các yếu tố
Bầu đàn đủ kích cỡ, đục lỗ bầu và chỉnh dây chuẩn
Đối với đàn tính, âm chuẩn hay không phải dựa trên kinh nghiệm và cái tai biết thẩm thấu của người thợ đàn
Do đó muốn có được cây đàn tốt, thanh âm chuẩn
Thì người thợ còn phải là người biết hát các điệu then, những quãng âm nhạc lý cơ bản
Với nhạy nhân lương thương phú, ông vừa biết hát điệu then, vừa biết đánh đàn tính
Nên việc chỉnh dây đàn thường không mất nhiều thời gian
Sau khi hoàn thiện cây đàn tính, ông lại gầy lên một điệu then để kiểm tra chất lượng âm thanh của đàn
Cây đàn có độ nảy, âm vang, tấu lên những giai điệu vui tươi
Như vẽ lên cả một bức tranh thiên nhiên núi rừng Đông Bắc
Theo cách đánh đàn xưa, người diễn không dùng quay gầy, mà chỉ gầy bằng ngón tay trỏ của tay phải
Ngón cái và giữa giữ cận đàn ở nơi sát gần bầu đàn
Ngón trỏ gầy xuống và hấp lên luôn phiên, phi chơi giai điệu nhanh
Còn nếu giai điệu chậm thì ngón trỏ chỉ gầy xuống
Kỹ thuật tay phải gồm có ngón vê, ngón phi và đánh âm nền
Đàn tính của người Tày ở Bình Liêu tuy chỉ có hai dây
Nhưng tiếng đàn vẫn trong trẻo, có độ nảy và vang xa
Hòa cùng từng câu hát, gửi gắm những tâm sự, ước vọng của đồng bào dân tộc Tày
Và khi những giai điệu then vui tươi cất lên, hòa trân tính đàn tính dìu dật
Cây đàn tính đơn sơ của đồng bào dân tộc Tày Bình Liêu
Đã làm nên những nét văn hóa đặc trân riêng của vùng miền núi Đông Bắc
Tuy nhiên, chi thức dân gian về cách làm đàn tính thì hiện chỉ còn có một vài nghệ nhân làm được
Vì vậy, song song với việc bảo tồn nghệ thuật hát then
Cần phải có những giải pháp bảo tồn, phát huy cách làm đàn tính
Để tạo ra những cây đàn tính đẹp, âm thanh tốt
Góp phần đưa tiếng hát then đàn tính bay cao, bay xa
