Ngọt ngào khúc hát ru của người Mường _ Âm sắc Việt

Hoa Tuyết Mai
103 người theo dõi
61 Lượt xem video·10 thg 12, 2024
Khát ru là một trong những thể loại dân ca phổ biến của người Mường là khúc hát dành cho các em bé lớn lên trên lưng mẹ.
Ta tìm thấy ở đó những người mẹ với tình yêu bao la, dạc rào dành cho con trẻ, dành cho tổ ấm gia đình.
Có lẽ bởi thế mà từ trong lời ca, những khúc khát ru của đồng bào dân tộc Mường đã chất chứa nỗi lòng,
chất chứa những mong ước sâu thẳm của người phụ nữ đối với con thờ.
Vậy nên, những khúc khát ru đã ăn sâu vào tiềm thức của người Mường,
và cứ thế được truyền thụ từ thế hệ này sang thế hệ khác như chính câu chuyện sự thi đẻ đất, đẻ nước của đồng bào dân tộc nơi đây.
Cũng như rất nhiều dân tộc khác trên dài đất hình chữ S, trẻ em Mường luôn là lứa tuổi được dành sự quan tâm, chăm sóc đặc biệt.
Các em như những tờ giấy trắng mà ngay từ tấm bé cần được vẽ nên các cam màu trong trẻo tươi sáng của cuộc sống,
phải được nuôi dưỡng tâm hồn bằng tình yêu của gia đình, cộng đồng.
Có lẽ vì thế, khi đến với những bàn làng dân tộc Mường, không khó để bắt gặp những đứa trẻ khỏe mạnh, nhanh nhẹn, cùng nụ cười ràng ngời, tươi sáng.
Đó cũng là kết quả, ước mong của những người bà, người mẹ, người chị đã vất vả sớm hôm chăm bắm cho các con từng bữa ăn, giấc ngủ.
Ngược dòng thời gian về trước năm 1945,
đồng giao và hát ru con chiếm vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Mường.
Mỗi một người Mường từ khi sinh ra cho đến khi trưởng thành,
ai cũng trải qua một thời tuổi thơ với đầy hấp kỷ niệm,
được nghe tiếng ru, uốn ôi, uốn ơi, đọc bông bông của các bà, các mẹ.
Được xem là một trong những cái nôi của tộc Mường, miền đất Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ,
là huyện có lượng lớn đồng bào Mường tập trung sinh sống.
Từ đời này qua đời khác, biết bao thế hệ người con tộc Mường đã lớn lên từ đây,
bên dòng giữa mẹ, cùng khúc hát quê hương.
Là người con của quê hương Thanh Sơn hiền hòa, yên ả,
với nghệ nhân Đinh Thị Tâm khởi thủy cùng sự thi đẻ đất, đẻ nước.
Người Mường kêu hùng khắp miền Đông Cao,
kiến tạo nên hệ thống bản sắc văn hóa dân tộc phong phú, đa dạng,
như mò Mường, hát sường, tung còn, đánh mạng.
Tất cả những vật dụng liên quan được người phụ nữ Mường nhỏ bé,
đá ngoại thất tuần ấy, miệt mài siêu tầm, lưu giữ,
trở thành một kho thàng văn hóa theo đúng nghĩa,
được bà nâng niu xây dựng nơi bên nhà.
Chân quý gắn bó gần như tròn vẹn cuộc đời
với những giá trị văn hóa đáng tự hào của dân tộc.
Cũng là dễ hiểu khi nghệ nhân Đinh Thị Tâm
mang một thứ tình cảm đặc biệt với khúc hát ru Mường.
Hàng chục năm nghiên cứu siêu tầm những điệu hát ru Mường cổ,
đồng thời cải biên điệu hát ru theo tiếng phổ thông.
Với bà Tâm, hát ru Mường là một trong những loại hình dân ca
do dân gian sáng tác và trao truyền,
mang sắc thái văn hóa riêng của đồng bào Mường.
Hát ru Mường cổ được diễn xướng bằng ngôn nối Mường
và được đồng bào sử dụng nhằm đáp ứng nhu cầu cuộc sống
và sinh hoạt văn hóa tinh thần của quần chúng.
Tôi sinh ra và lớn lên ở đất này, quê hương của tôi đây.
Chính từ lúc nhỏ, tính cần cù, tính chịu khó, chịu thương em,
tính trọng bố bầm, ông bà cha mẹ ngấm vào trong tôi rất nhiều.
Qua những lời ru tiếng hát của bầm,
có hôm bầm ru em ngủ mà mình khóc.
À, hay quá.
Mười bốn, mười năm tuổi mà tôi đã nghĩ,
tôi cảm thấy tiếng ru của bầm hay quá, thương quá, tình cảm quá.
Bống bông em ngủ, ru ru ray ray,
tẩy ti uấn ơi, tẩy ti uấn à, ru em ngủ.
Thế là em cứ trên lưng chị là ngủ.
Ru ru, ru ray, tẩy ti uấn ơi, tẩy ti uấn à.
Con mó muốn khùng con ơi,
phải yêu đồng chị, yêu mó uấn em.
Một ngôi kháu chẳng lắng tìm,
một thần lúa ló trình, chẳng đèn mùa mắt.
Nam em thở, nam em rung,
con chỗ cùng ló cháy,
con chỗ bao chỗ sạch.
Của thầy bấm bắt nê,
dòng con chỗ quê nhà cho uấn rung.
Tẩy ti uấn ơi, tẩy ti uấn à.
Ru ru, ru ray, tẩy ti uấn ơi, tẩy ti uấn à.
Dân tộc mừng chúng tôi là khúc hát ru nó sẽ trầm lắng lắm.
Nó sâu sắc lắm, nó thiết tha lắm.
Nó đi vào lòng người con.
Để người con nó cảm hứng, cảm nhận được lời ru của người mẹ.
Qua cái công việc của người mẹ,
gìn giữ lại cái lời hát ru đó để nhắc nhở những người con của mình là
từ đâu mà cái bản mường mình nó có,
từ đẻ đất, đẻ cát, đẻ nước ra như thế này.
Để các con, các em sau này lớn nên sẽ nhớ lại về cái đất nước.
Lời hát ru mường gần gũi với cuộc sống thường ngày của đồng bào như những lời thăm hỏi.
Đồng thời đó còn là lời căn rằn được các bà, các mẹ dạy lại cho con cháu.
Để đàn con thơ biết trồng bông dệt vải, biết cấy ruộng bái, biết gặt ruộng lang
theo hình thức truyền tải thật nên thơ, chữ tình
như cách lời hát ru nhẹ nhàng len lõi vào giấc ngủ em thơ mỗi độ trưa hè.
Đến nay, những lời gian dạy đong đầy tình cảm ấy
vẫn được gia đình bà Tâm ngân nga nơi hiền nhà.
Từ bà truyền cho mẹ, mẹ gửi con gái.
Cứ thế, ba thế hệ phụ nữ Mường vẫn đang biệt mài nối dài thứ di sản quê hương
theo cách thật tự nhiên, thuần túy mà tràn chứa nghĩa tình.
Bầm mẹ mình hát được như thế rồi, nói được như thế rồi
thì các con cũng phải học theo.
Học theo tiếng Du và biết nói được thành thạo tiếng Mường
và biết được những nét trang phục về quần áo Mường, dân tộc Mường của mình.
Nếu như các con mà không hiểu được, không có tình cảm,
không yêu tiếng nói của dân tộc mình thì không làm được.
Khi mà cất lên tiếng hát Du, tiếng Mường này
thì mình nhớ là hồi nhỏ được nghe là bố, mẹ, ông bà cũng hát Du cho mình
nghe những bài dân ca Mường, bài Du hát Du tiếng Mường
và lắng động cho mình những cảm xúc rất là xúc động.
Là một thế hệ trẻ thì mình luôn luôn kế thừa cũng như học hỏi
từ những ông bà, bố mẹ, bác bá mình dạy lại.
Mình luôn luôn học hỏi nhiều hơn, trau dồi nhiều hơn
và truyền lại cho các em, các cháu, dạy các em, các cháu
những tiếng Mường, những bài hát Du của dân tộc Mường của mình.
Tây tì uấn nàng, tê ba mêng tì lá
Thà nà ba mêng hải, con chìm tố hương ta gõ
Con chìm tu quảo ta hôn
Tây tì uấn nàng, nà mêng to nà mêng đông
Tây tì uấn nàng, tây tì uấn nàng
Con chố công, con chố bay, con chố danh
Tây tì uấn nơi, tây tì uấn nàng
Điều hát Du của Mường rất là đầm thắm, nhẹ nhàng
và tái hiện lại những cuộc sống thường ngày
như là mẹ đi gặt, mẹ đi cấy, rồi mẹ đi lên nương lên dẫy
rồi là có hát ngày, hát đêm, rồi hát Du em, Du con
Đấy thì làn điệu Mường rất là tình cảm
Mặc dù là bây giờ cuộc sống nó phát triển
cũng mai một rất nhiều
nhưng làn điệu hát Du thì vẫn theo dù tôi khôn lớn đến tận bây giờ
Lời Du của mẹ hay là của chị Du em
tôi cảm thấy rất là xúc động
vì cảm thấy trong cái lời Du nó có một cái tình cảm
rất là gắn bó, mật thiết
nó thể hiện cái cuộc sống sinh động của người Mường
nó rất vô tư và rất tự nhiên
và để cho con người nó có một cái cảm hứng
trong cái công việc lao động
cũng miệt mài hơn, yên tâm hơn là khi có lời Du
để cho con được ngủ cho bố mẹ làm việc
Thấu hiểu gần như trọn vẹn tính nhân văn, chữ tình
trong điệu hát quê hương
Nhiều năm qua, các câu lạc bộ hát Du Mường đã được thành lập
trên địa bàn xã Cựu Đồng, huyện Thanh Sơn, phố Thọ
quê quần bên nhau trong mối độ đông nhàn
sau chỗ ngày đồng áng vất vả
Hát Du là điệu hát mà người già, người trẻ
nam hay nữ đều có thể hát được
Hát Du diễn ra cả ngày lân đêm
với những điệu hát mà bất cứ người Mường nào
cũng thuộc lòng như mời chầu, hát chúc nhau
hát xin phép, lời hẹn, đập bông bông, đập bông bưởi
lời Du trên vóng, mời thương, mời yêu
Người mẹ mà khi mà đi làm trên hương
ở đồng ruộng trở về
thì cái tình cảm đó sau một ngày làm việc
thì người mẹ bao giờ cũng gần với con hơn
thì cái tiếng hát Du đó đem lại
để Du người con mình để vỗ về người con
cái tình cảm người con là khi mẹ
sau một buổi lao động mệt nhọc
thì mẹ về cái tiếng hát đó
mẹ lại đem lại cái cuộc sống, cái việc làm của mẹ
đem lại truyền tải cho người con
để người con thấm thiế hơn về công việc của người mẹ
Từ khi sinh ra lớn lên ở đây thì
hát Du là một làn điệu không thể thiếu được
trong cuộc sống hàng ngày của người dân Mường
và nó đã động viên, thôi thúc
các hoạt động hàng ngày của con người
cũng như là trong phong trào phát triển kinh tế
cũng như là phát triển văn hóa xã hội
của địa phương chúng tôi
Để gìn giữ bảo tồn văn hóa của dân tộc Mường
thì chúng tôi trong những năm qua
cũng như thời gian qua
cũng như là đánh đạo chính quyền địa phương
cũng đã có những nguyên tiết chuyên đề
về công tác bảo tồn văn hóa của người Mường
Đã là con dân tộc Mường
thì bất cứ ai cũng đều được lớn lên
từ những lời Du bên nôi của bà, của mẹ
Dấu tròn khăn trắng, thắt khăn xanh
Dấu ở bất cứ miền đất, thôn bản nào
Điệu ún ui, ún tẩy, cúng tựa nguồn nhựa sống
nuôi dưỡng những bẩm non bạn Mường dân hiến cho đời
Theo bà con Sa võ Miếu Thanh Sơn Phú Thỏ chia sẻ
Người Mường du con ban ngày một làn điệu
và du đêm bằng một làn điệu khác
Cả bốn làn điệu du, cu hại, giả ơi giả óng
du ngày, du đêm của tộc Mường
đều có giai điệu trứ tình, khoan thai, chịu mến
du dương liền bậc, ít khi nhảy quáng xa
Câu nhẳng ngắn, các mô típ được lặp đi lặp lại nhiều lần
dễ thuộc, dễ nhớ
Lời ca trong hát du bọc mạc, ngôn ngữ gần với đời thường
thể hiện ước mơ, mong muốn, hy vọng
gửi gắm tâm tư, tình cảm của người hát du
Những bài hát du, các làn điệu hát du
các viên tộc nào cũng có một ý nghĩa của nó
cũng là về đánh thức tâm hồn của các cháu
Bài hát du của Mường, chúng tôi hát tập trung
bước thứ nhất là du cho em bé ngủ
nhắc nhở các em, các cháu
những tấm lòng của người bố, người mẹ, người bà
để trao gửi lại vào những lời du
Ôn ru lá ráy, ôn tay chó lô ôn nơi
Ôn ôn tay à chó à á lô
Ôn tay chó lô ôn nơi
Ôn ru ru ôn ru à
Bố còn ti tánh nhà
Rằng xa bố chưa về
Ôn ru ôn ru ôn ráy à chó à
Âm còn ti cân tùng xa
Bắt ăn con cua con cá
Ôn ăn ôn to với bà
Bố còn ti tánh nhà
Rằng xa chó chưa về
Ôn ru ru ôn ru à
Ru ru ru ơi ru à ru
Ôn ru ôn ráy à ôn tay chó à lô
Ru ru ráy ráy à ôn à
Ôn rá ơi ôn rá ơi
Con bỏ ngựa
Đồi nào đồi có gấu
Núi nào núi có ma
Chỉ cho ta biết với
Không chỉ mang sai điệu ra riết dạt rào
Hát ru mường còn độc đáo
Bởi hệ thống ngôn từ giàu hình ảnh
Gắn bó mật thiết với hình thái thiên nhiên
Đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất của đồng bào
Bởi vậy mà ấm bồng con bên hiên nhà
Phụ nữ mường mong muốn có thể gửi vào giấc ngủ trẻ thơ
Không chỉ tình cảm của mẹ
Mà còn là tình cảm yêu bạn, yêu làm, yêu quê hương, đất nước
Rằng xa chó chưa về
Qua những bài hát ru này
Chúng tôi là những người bà, người mẹ
Thì thường nhắn nhủ cho con cháu là
Luôn luôn phải chăm ngoan
Nghe lời bố mẹ
Học hành tiến bộ
Mai sau lớn lên để làm
Muốn gì thì phải trở thành một người có ích của xã hội
Hát ru lại những cái bản sắc
Những cái câu, cái lời dạy ý nghĩa của các cụ ngày xưa
Để lại bản thân tôi
Để nói là rất là vui sướng và phấn khởi
Mình được ôn lại
Để được học tập lại những cái ý nghĩa
Cái bản sắc của cha ông mình ngày xưa
Bà chấm bà nấu bà để uẩn ăn
Bà về văn ẩn con cá con cua
Mang về để rô bà uẩn ăn
Uẩn ăn uẩn lớn mấy bà
Uẩn ơi à hỡi
Uẩn ơi tay uẩn
Tay cho ngoan
Tay cho khịa nhà
Uẩn ơi uẩn
Tay cho lâu
Nhện con ly cân mà
Uẩn xa về nhà
Bắt con chậm con ngưỡng chê
Mang về bà nấu bà uẩn ăn
Uẩn ơi à hỡi
Sự tinh tế, giàu tình cảm
Và mang đậm chất mường trong từ lời ca tiếng du
Luôn tạo nên sức sống mới
Nhằm bồi đắp cho tâm hồn các thế hệ người mường thêm phát triển
Ra đời từ các mối quan hệ tình cảm trong cuộc sống con người
Hát du mường đã tạo nên sức mạnh và giá trị sâu sắc trong lòng người nghe
Đã trở thành món ăn tinh thần quan trọng không thể thiếu của con người
Đặc biệt là trẻ em khi còn nằm trong đồi
Vì lẽ đó, hôm nay bà con bản mường vẫn không ngừng nỗ lực
Đưa khúc hát du đến gần hơn với thế hệ trẻ
Mầm non tương lai của dân tộc
Hơn một khúc dân ca, một di sản văn hóa đáng tự hào
Lời du bản mường còn là ngôn ngữ mẹ đẻ
Là một trong những minh chứng cụ thể nhất
Cho tình mẫu tử thiên liêng, giạt rào phụ nữ mường dành cho các em
Bây giờ các bà sẽ truyền lạc cho các cháu
Để các cháu mai kia lớn lên là các cháu cũng dựng vợ cả
Chẳng có cháu cũng có con
Các cháu lấy cái bài hát du của các cụ ngày xưa này này
Để các con du em bé ngủ cho nó ngoan như say nhé
Bây giờ là bà sẽ dạy các con hát từng lời một
Thì các con sẽ hát nhé
Un ru la rey
Un qua tay tay cho lai hong
Un oi
Bây giờ hát nhé
Un ru la rey
Un qua tay tay cho lai hong
Un oi
Canh ao un qua cho thùng tinh thay
Un oi
Canh ao un qua
Con cảm thấy là các bà, các mẹ, các cô đã cười gắm nhiều tình cảm
Rất nhiều trong bài hát
Và con cảm nhận được là các bà, các mẹ rất là yêu thương chúng ta
Và chúng ta mai sau cũng phải biết giữ gìn nét văn hóa của dân tộc chúng ta
Cái bản sắc dân tộc thì dần dần nếu mà không khôi phục được
Thì nó sẽ mai mốt, dần dần nó mai mỏn đi
Cho nên là mong muốn của chúng tôi là
Rất là muốn được sự quan tâm, giúp đỡ của các cấp ban lãnh đạo
Thì mà có cái hướng tới sau này
Thì có những cái chương trình giao lưu học hỏi chẳng hạn
Hay là mở những cái lớp học để truyền tải lại cho các con cháu sau này
Un ru la rey
Un qua tay
Tay cho lại hong
Un oi
Un qua tay
Cho chung phung tung
Chin chin
Un qua tay
Cho chung phung tung
Chin to
Un oi
Un ru la rey
Un qua tay
Tay cho lại hong
Un oi
Un qua tay
Cho chung phung tung
Chin to
Un oi
Un qua tay
Cho chung phung tung
Chin chin
Un oi
Un qua tay
Un oi
Un qua tay
Tay cho lại hong
Un ru la rey
Un qua tay
Tay cho lại hong
Un oi
Un qua tay
Cho chi ti to lê trai
Un oi
Un qua tay
Cho chi ti hai lê cong
Un oi
Un ru la rey
Un qua tay
Tay cho lại hong
Un oi
Un qua tay
Cho chi ti hai lê cong
Un oi
Hát rù của người Mường là loại hình dân gian được lưu triển tổng giái từ đời này sang đời khác
và có sự ảnh hưởng sâu đậm đến suốt đời mỗi con người
Những khúc hát rù không chỉ góp phần làm ngôn ngữ Mường trở nên trong sáng
làm tâm hồn Mường trở nên phong phú
mà thông qua lời hát rù
ngay từ bé
những đứa trẻ đã được tiếp cận
được giáo dục
về các phong tục tập quán
về những câu chuyện
làm nên nét văn hóa của người Mường
Bồng bồng con nín con ơi
dưới sông cá lội
trên trời chim bay
ước gì mẹ có mười tay
tay kia bắt cá
tay này bắt chim
Chỉ bằng những câu hát rù giản dị
nhưng điều quan trọng nhất
là chúng đã thể hiện được tình cảm thiêng liêng của người mẹ
dành cho những đứa con yêu dấu
để nụ cười trẻ thơ
mãi trong sáng
và hồn nhiên
con đừng khóc nữa
làm quên hết lời rù của mẹ
giọt mù khối rơi
giọt nước mắt rơi
bao nỗi mới ngây rù
mường bi mường vang
mường tháng mưa
lại với hoang hoang
hoang trăng trôi trôi
lời của mẹ hát rù con
lời của mường rù con đó
và đất trời rừng núi đông đưa
những lời gọi của
