MQC learning-Tìm hiểu Lễ Ký-thiết kế xã hội theo Lễ Nghĩa

Trong lịch sử các nước Đông Á, có một bộ kinh thư mà tầm ảnh hưởng của nó phải nói là vô cùng lớn. Nó không chỉ định hình cách chúng ta ứng xử, mà còn là cả một bản thiết kế cho xã hội. Vâng, đó chính là lễ ký, hay còn gọi là kinh lễ. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau giải mã cuốn cầm năng độc đáo này để xem người xưa đã có một tham vọng lớn đến thế nào khi muốn tạo ra một xã hội hài hòa. Rồi, hành trình của chúng ta sẽ đi qua 5 phần chính. Đầu tiên là nhìn lễ ký như một bộ quy tắc xã hội cổ đại. Tiếp theo, mình sẽ mồ sẻ khái niệm trung tầm của nó, là chữ lễ. Sau đó, chúng ta sẽ xem các nghi thức này định hình cuộc đời một con người ra sao, khám phá mối liên kết cực kỳ thú vị giữa nghi lễ và âm nhạc. Và cuối cùng, là nhận ra tham vọng thực sự của lễ ký, thiết kế cả một nền văn minh. Được rồi, chúng ta bắt đầu nhé. Thay vì coi lễ ký là một cuốn sách cổ đầy bụi, hay thử nhìn nó như một giải pháp, một giải pháp đầy tham vọng cho một vấn đề muôn thủa, làm thế nào để xã hội không bị hỗn loạn. Thử nghĩ mà xem. Hằng ngày chúng ta sống theo vô số những quy tắc vô hình, ví dụ như việc tự động xếp hàng này, cách chúng ta nói chuyện với người lớn tuổi, hay là cách hành xử trong một cuộc họp. Những quy tắc này dường như ở khắp mọi nơi. Vậy chúng từ đâu mà ra? Ai đã viết chúng? Và đây là câu trả lời đáng kinh ngạc. Lễ ký chính là một nỗ lực phi thường của người xưa để hệ thống hóa và viết ra tất cả những quy tắc đó. Thử tưởng tượng xem, một bộ quy tắc ứng xử toàn diện cho cả một nền văn minh, từ chuyện nhỏ như ăn uống, đi lại, cho đến việc lớn như trị quốc, an dận. Vậy thì, trái tim của toàn bộ hệ thống đồ sộ này là gì? Để hiểu được lễ ký, chúng ta phải nắm được một khái niệm duy nhất thôi, nhưng lại vô cùng sâu sắc. Đó chính là chữ lễ. Khi nghe đến lễ, có lẽ nhiều người sẽ nghĩ ngay đến các nghi thức cúng bái, tế tự. Nhưng trong lễ ký, nó còn hơn thế rất rất nhiều. Nó là một hệ thống quy phạm đạo đức, là trật tự xã hội, và là con đường để mỗi cá nhân tu dưỡng bản thân. Nói một cách dễ hiểu nhất, nó chính là thứ chất keo vô hình gắn kết toàn bộ xã hội lại với nhau. Và phạm vi của lễ thì đúng là bao chùm lên mọi thứ. Nhìn xem, từ cách một người tự rèn luyện bản thân, cách đối xử trong gia đình, cho đến các nghi lễ lớn của quốc gia, giáo dục, pháp luật, thậm chí cả âm nhạc, nó gần như là một hệ điều hành cho mọi khía cạnh của cuộc sống vậy. Có một câu nói, ngay từ những trang đầu tiên của lễ ký, đã nêu bật được tinh thần cốt lõi. Câu này cho thấy một tư tưởng rất sâu sắc. Lễ không phải là thứ áp đặt từ bên ngoài, mà nó phải bắt đầu từ chính nội tâm của mỗi người. Mọi thứ đều bắt đầu bằng việc làm chủ bản thân, kiểm soát ham muốn, giữ sự khiêm tốn, và luôn duy trì sự chừng mực. Và đây, chính là những dòng chữ gốc đã khởi nguồn cho tất cả. Những ký tự cổ này, chính là những lời dạy đầu tiên trong lễ ký, và chúng đã thiết lập nên âm hưởng cho toàn bộ tác phẩm. Sự tôn kính và tự chủ, là khởi đầu của mọi đức hạnh. Vậy những nguyên tắc nghe có vẻ chiêu tượng này, được áp dụng vào đời sống thực tế gia giáo? À, bây giờ, chúng ta hãy cùng xem, lễ đã định hình toàn bộ hành trình của một con người, từ khi sinh ra, cho đến lúc qua đời, như thế nào nhé? Lễ ký đã vạch ra một lộ trình giáo dục thực kỳ có cấu trúc. Mỗi độ tuổi lại có một chương trình học riêng. Nhưng có một điểm đáng chú ý ở đây. Đó là ở tuổi 20, sau khi đã học cả văn lẫn võ, một người mới chính thức bắt đầu học lễ. Điều này cho thấy rằng, việc học cách trở thành một thành viên đúng nghĩa của xã hội, được coi là bậc học cao nhất và quan trọng nhất. Ngày nay, chúng ta thường xem hôn nhân là chuyện của hai cá nhân. Nhưng trong hệ thống của lễ ký, nó mang một tầm vóc lớn hơn rất nhiều. Nó được xem là sự khởi đầu của một thế hệ mới, là mối liên kết xã hội nền tảng nhất, để đảm bảo sự kế thửa và ổn định cho cả gia tộc lẫn xã hội. Và để thể hiện tầm quan trọng đó, quá trình kết hồn không phải là một sự kiện đơn lẻ, mà là một chuỗi sáu nghi lễ phức tạp gọi là lục lễ. Hãy nhìn vào sự tỉ bỉ này xem. Mỗi bước, từ việc dâng một con nhạn cho đến việc chú rể đích thân đón dâu, đều không phải là hình thực xuồng. Chúng thể hiện sự nghiêm túc và tôn trọng sâu sắc đối với thể chế hôn nhân. Nếu hôn nhân là khởi đầu, thì tăng lễ chính là nghi thức cho sự kế thục. Điều thú vị là, tăng lễ trong lệ ký có vài trò kép. Một mặt, nó thể hiện sự tôn kính tột cùng với người đã khuất. Mặt khác, nó lại là một cơ chế giúp người sống xử lý nỗi đau một cách có chất tự, để cảm xúc không biến thành sự hỗn loạn cho cả cộng đồng. Có một câu chuyện rất cảm động về Tử Hạ, một học trò của khổng tử. Khi còn trai mắt, ông đau đớn đến mức khóc mù cả hai mắt. Tăng tử, một người bạn đồng môn, đã cửa trách ông. Không phải vì ông không được đau buồn, mà vì nỗi đau đó đã quá mức, đã trái với lễ. Câu chuyện nhỏ này cho thấy một điều sâu sắc. Lễ không phải là những quy tắc khô khan để dập tắt cảm xúc, mà là một cách để định hướng và điều tiết cả những cảm xúc mãnh liệt nhất của con người. Từ cuộc sống cá nhân, giờ chúng ta hãy mở rộng ra một trong những cặp đôi triết học có thể nói là đẹp đệ nhất trong lễ ký, lễ và nhạc, tức là nghi lễ và âm nhạc. Hãy hình dụng thế này, lễ giống như những bức tường và cột của một ngôi nhà. Nó tạo ra cấu trúc, phân định không gian rõ ràng. Còn nhạc chính là không khí, là ánh sáng tràn ngập trong ngôi nhà đó, tạo ra sự ấm áp và kết nối. Một xã hội cân bằng cần cả hai. Lễ mà không có nhạc thì sẽ trở nên cứng nhắc. Còn nhạc mà không có lễ thì sẽ chỉ là sự hỗn loạn, buông thả. Vậy người xưa coi trọng âm nhạc đến mức nào? Toàn bộ triết lý sâu sắc này được trình bày trong một chương riêng của lễ ký có tên là nhạc ký. Chỉ riêng việc dành cả một chương đù sộ chỉ để nói về âm nhạc đã cho chúng ta thấy nó quan trọng đến nhường nào trong tư tưởng của họ rồi. Âm nhạc có thể là công cụ để trần đoán sức khỏe của một quốc gia không? Đối với các nhà tư tưởng thời đó, câu trả lời là có. Âm nhạc không chỉ để giải trí. Nó được coi là một thước đo chính xác cho tình trạng chính trị và đạo đức của cả một đất nước. Người ta tin rằng chỉ cần lắng nghe âm nhạc là có thể biết được chính quyền và người dân nơi đó đang ra sáo. Nhạc ký phân tích rất rõ ràng. Âm nhạc của thời Thái Bình thì an vui, cho thấy dân chúng hỏa hợp. Ngược lại, âm nhạc của thời loạn lạc thì đầy oán than, phẫn nộ, phản ánh một nền chính trị đảo điên. Và đáng sợ hơn, âm nhạc của một nước sắp mất thì bị ái, sầu thảm. Điểm cốt lõi ở đây là gì? Âm thanh, được tin là phản ánh trực tiếp tâm hồn của cả một dân tộc. Và cuối cùng, chúng ta đi đến mục đích tối thượng của toàn bộ hệ thống này. Lễ ký không chỉ là một tập hợp các quy tắc đâu, nó là một bản thiết kế cho cả một nền văn mĩnh. Vâng, đây chính là điểm mấu chốt của tất cả. Toàn bộ hệ thống lễ và nhạc phức tạp này cuối cùng chỉ hướng đến một mục tiêu duy nhất, ghen luyện con người trở thành quân tử. Quân tử là ai? Đó là người có đạo đức, có nội tâm hải hỏa, biết tự chủ và hành động vì lợi đích chung. Lễ ký tin rằng để xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn, trước hết phải tạo ra những con người tốt đẹp hơn. Câu trích dẫn này đã gói gọn một cách hoài hào tham vọng vĩ đại của lễ ký. Lễ và nhạc không chỉ là những quy tắc do con người tạo ra, chúng được xem là sự phản ánh của chính trật tự vũ trụ. Khi một xã hội tuyên theo lễ và nhạc, họ không chỉ sống hài hòa với nhau, mà còn đang sống trong sự hòa hợp với cả trời và đất. Và điều này dẫn chúng ta đến một câu hỏi cuối cùng để suy ngẫm. Lễ ký được viết cho một xã hội câu cấu trúc tập thể. Vậy trong thế giới hiện đại, nơi chúng ta thường nhấn mạnh vào sự tự do và bản sắc cá nhân, thì liệu những nghi lễ chung, những quy tắc ứng sự được chia sẻ có còn vai trò gì không? Đó là một điều rất đáng để chúng ta cùng suy nghĩ.