Cao Bá Quát: vì Sao Kẻ Sĩ Giỏi Nhất Triều Nguyễn Phải Làm Giặc?

Giữa pháp trường Hà Nội tháng 2 năm 1854, một người đàn ông bị trói trói chặt vào cọc, cổ đeo gông, đầu tóc rũ rượi, quan giám trảm ném thẻ bài xuống đất, hô to, chém, người đàn ông đó không run, ông ta ngẩng đầu lên nhìn thẳng vào đám quan lại triều Nguyễn đang ngồi trên cao, và cười, tiếng cười xé tan không khí sợ hãi, ông ta nói một câu cuối cùng, câu nói khiến cả pháp trường im bặt, khiến quan tổng đốc Hà Nội phải cúi mặt, và khiến vua Tự Đức ở trong Huế khi nghe lọt, đã phải đập bàn mà nói. Thằng này trẫm không xử chạm không được Nhưng xử chạm rồi trẫm mất một thiên tài Loạn thần hay trung thần Hậu thế sẽ phán xét Ta chỉ tiếc Tiếc cho triều đình này không có mắt nhìn người Người đàn ông đó là Cao Ba Quát Người được cả nước gọi là Thánh Quát Người mà văn chương được đánh giá là giỏi nhất Đại Nam Nhưng lại bị triều đình mà ông ta phụng sự Liệt vào loại giặc phải chém đầu bêu trở Vì sao? Vì sao kẻ sĩ giỏi nhất, trong sạch nhất, kiêu hãnh nhất Lại phải cầm gậy tre, chống lại chính triều đình của mình Vì sao một bài thơ, một chén rượu Lại có thể biến một vị quan thành một tên phản loạn Câu chuyện hôm nay không phải là câu chuyện về một cuộc nổi loạn Đó là câu chuyện về bi kịch của kẻ sĩ Việt Nam Bi kịch khi tài năng quá lớn, mà cái lòng quá nhỏ Nếu bạn từng cảm thấy tài năng của mình bị vùi dập Nếu bạn từng cảm thấy mình giỏi nhưng không ai hiểu Câu chuyện của Cao Bá Quát chính là câu chuyện của bạn Mời bạn đăng ký kênh Sử Ký Vọng và bấm chuông để chúng ta cùng nhau đi tìm câu trả lời Vì sao người giỏi nhất lại luôn là người cô độc nhất Cao Bá Quát sinh vào năm 1809 tại Làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, xứ Kinh Bắc Vùng đất đó từ ngàn đời nay được gọi là đất trăm nghề, đất của trạng nguyên, của tiến sĩ Nhưng gia đình ông lại nghèo Nghèo đến mức không có tiền mua giấy cho con học Nhưng đứa trẻ đó nó có một thứ mà tiền không mua được trí nhớ Người ta kể lại Năm lên 7 tuổi Cao Bá Quát đã đọc một lần là thuộc hết cả cuốn Tam Tự Kinh Năm lên 8 tuổi Ông đã có thể làm thơ đối đáp với các cụ đồ trong làng Khiến các cụ phải vỗ đùi mà thán phục Tài năng đó ban đầu là một món quà Nhưng sau này nó trở thành một lời nguyền Vì sao? Vì trong xã hội nho giáo triều Nguyễn Người ta không cần một người quá giỏi Người ta cần một người biết vâng lời Tài năng của Cao Bá Quát quá sắc, quá bén Nó giống như một thanh gươm quá sắc Để trong bao thì rách bao, rút ra thì đứt tay người cầm Năm 1831, khi 22 tuổi, ông đi thi hương và đỗ Á Nguyên Á Nguyên tức là đỗ thứ 2 chỉ sau Giải Nguyên Đó là một vinh dự cực lớn Cả làng, cả tổng kéo đến chúc mừng Nhưng Cao Bá Quát không vui Ông biết, với tài của ông, ông phải đỗ giải Nguyên mới đúng Nhưng quan chấm thi đã đánh rớt ông xuống Á Nguyên Vì chữ của ông quá xấu, văn của ông quá ngông Ông viết chữ như rồng bay phượng múa Quan chấm không đọc được, cho là cẩu thả Ông làm văn ý tứ quá cao Quan chấm không hiểu được, cho là ngông cuồng Đó là lần đầu tiên ông hiểu ra một chân lý cay đắng Chân lý sẽ đi theo ông đến chết Ở đời này, không phải cứ giỏi là được trọng dụng Giỏi mà không giống người ta Giỏi mà khiến người ta phải sợ Thì cái giỏi đó sẽ giết chết mình Câu chuyện này, nó có quen không? Ngày nay trong công ty, trong cơ quan có bao nhiêu người giỏi Nhưng vì quá thẳng, quá thật, quá giỏi mà bị sếp ghét bị đồng nghiệp cô lập Bi kịch của Cao Bá Quát chính là bi kịch của chúng ta 200 năm sau Sau khi đỗ Á Nguyên, Cao Bá Quát được bổ làm hành tẩu ở Bộ Lễ Một chức quan nhỏ chuyên lo việc giấy tờ, lễ nghi ở Kinh đô Huế Đó là một chức quan nhàn, nhưng nhục, nhàn vì không có việc gì quan trọng Nhục vì tài năng của ông, đáng lẽ phải làm việc lớn, lại phải đi sắp xếp chiếu, sắp xếp bát đũa cho các buổi lễ Ông chán, ông bắt đầu uống rượu, và ông bắt đầu viết, ông viết rất nhiều Thơ của ông thời đó được gọi là hay nhất thiên hạ Người ta truyền nhau hai câu Văn như Siêu Quát vô tiền Hán Nghĩa là văn chương như Cao Bá Quát và Nguyễn Văn Siêu Thì ở nước Nam này không ai sánh bằng Phải tìm về tận đời Hán ở Trung Quốc mới có người so được Nhưng chữ của ông vẫn xấu Và chính chữ xấu đó đã đẩy ông vào tù lần đầu tiên Năm 1841 Triều Đình mở khoa thi hội Cao Bá Quát được cử làm sơ khảo Tức là người chấm vòng đầu Công việc của ông là đọc bài thi của sĩ tử Gạch những chữ phạm húy, những chữ viết sai Ông làm việc đó Nhưng ông thấy thấy có 24 bài thi Văn hay, ý đẹp Chỉ vì phạm húy một chữ nhỏ mà phải đánh trượt Ông thương tài Ông bèn cầm bút, chấm thêm Sửa lại chữ phạm húy cho 24 người đó Để họ được vào vòng trong Việc này bị phát giác Đây là một tội đại đình trong trường thi Tội gian lận trường thi Vua Minh Mạng nổi giận ra lệnh bắt giam Cao Bá Quát Tra khảo và kết án tử hình phải chém đầu bạn thấy không Ông không tham ô, không ăn hối lộ Ông chỉ vì thương tài mà sửa cho người ta một chữ mà phải chết đó Đó là sự khắc nghiệt của luật lệ Triều Nguyễn May mắn cho ông, lúc đó có nhiều quan đại School Để không thần thương tài ông đã đứng ra xin tha Vua Minh Mạng cũng tiếc tài nên giảm án tử hình xuống thành án đi đài Đài vào Đà Nẵng, rồi vào Thừa Thiên làm lính trạm đó Đi đài, từ một quan ở bộ lễ thành một tên lính trạm này Ngày ngày chạy ngựa đưa thư dầm mưa dãi nắng Đó là một sự xỉ nhục khủng khiếp đối với một kẻ sĩ kiêu hãnh như Cao Bá Quát Nhưng chính những năm tháng đi đài đó đã cho ông thấy được bộ mặt thật của Triều Nguyễn Ông đi qua các làng mạc, thấy dân đói khổ, quan lại tham nhũng, thuế má nặng nề Ông thấy những con đê vỡ không ai đắp Ông thấy những người dân vì không có tiền nộp thuế mà phải bán cả con, bán cả vợ Ông bắt đầu hiểu, triều đình mà ông đang phục vụ, nó không còn là triều đình của dân nữa Nó là triều đình của một nhóm quan lại, chỉ biết lo cho bản thân mình Và sự kiêu hãnh của ông từ đó không còn là sự kiêu hãnh của một nhà thơ nữa Nó trở thành sự kiêu hãnh của một kẻ sĩ muốn thay đổi thời cuộc Năm 1847, vua Thiệu Trị chết, vua Tự Đức lên ngôi Tự Đức là một vị vua rất giỏi văn chương Ông ta nghe danh Cao Bá Quát đã lâu nên đã tha tội cho ông Triệu ông về Kinh Đô Huế cho ông làm quan ở Viện Hàn Lâm Chuyên lo việc sưu tầm, biên soạn sách vở Đây đáng lẽ phải là thời kỳ hạnh phúc nhất của Cao Bá Quát Ông được làm việc mình thích Gần gũi với sách vở, được vua Tự Đức, một người cũng giỏi văn chương, trọng dụng Vua Tự Đức còn thường xuyên mời ông vào cung, cùng nhau xướng họa thơ văn Nhưng bi kịch lại xảy ra, một bi kịch đến từ chính tài năng của ông Trong một buổi triều, vua Tự Đức ra một câu đối, một câu đối rất khó để thử tài các quan Cả triều đình im phăng phắc, không ai đối được Cao Bá Quát, đang đứng ở hàng cuối, bèn bước ra, đối ngay lập tức Một câu đối hay hơn, chỉnh hơn, thâm thúy hơn cả câu của vua, cả triều đình ồ lên Vua Tự Đức ban đầu thì khen hay Nhưng sau đó, mặt vua sầm lại Vì sao? Vì vua là vua Vua ra câu đối, quan chỉ được đối kém hơn vua một chút Để tỏ lòng tôn kính Đằng này, Cao Bá Quát lại đối hay hơn cả vua Đó là phạm thượng, đó là không biết giữ thể diện cho vua Kể từ đó, vua Tự Đức không còn mời ông vào cung xướng họa nữa Ông lại bị đẩy ra, làm những chức quan nhỏ, không quan trọng Người ta gọi ông là Ngông Người ta nói ông kiêu ngạo, không biết trên dưới Cao Bá Quát chán nản, ông lại uống rượu Và trong một đêm say rượu ở Huế, ông đã làm một bài thơ, bài thơ nổi tiếng nhất của ông, bài thơ đã định đoạt số phận của ông, bài thơ Ba hồi trống canh Trong bài thơ đó, ông viết Ba hồi trống canh, một giấc nồng, canh tản, trống văng vẳng, ngỡ chiêm bao, thú vui tao nhã, khách văn chương mà nay sao lại ra nông nỗi này Bài thơ đó, bề ngoài là tả cảnh đêm khuya, người khách say rượu nghe tiếng trống canh mà chạnh lòng Nhưng bên trong, nó là một lời tố cáo Tố cáo triều đình tối tăm như đêm, không có lối ra Tố cáo kẻ sĩ tài hoa, mà phải chìm đắm trong men rượu không có đất dụng võ Bài thơ đó truyền ra ngoài Dân chúng chép tay nhau, đọc cho nhau nghe Ai cũng thấy mình ở trong đó Ai cũng thấy sự bế tắc của thời cuộc ở trong đó Và quan lại triều Nguyễn, họ cũng đọc được Họ hiểu, Cao Bá Quát không còn là một nhà thơ say rượu nữa Ông ta đã trở thành một ngòi bút nguy hiểm Một ngòi bút có thể làm lung lay lòng dân Và họ bắt đầu sợ ông Chính là khởi đầu của mọi cuộc thanh trừng Năm 1854, Cao Bá Quát xin về quê Lấy cớ là mẹ già yếu, cần người chăm sóc Vua Tự Đức đồng ý ngay Vua muốn tống khứ cái gai trong mắt này ra khỏi kinh đô càng nhanh càng tốt Ông về đến Bắc Ninh thì gặp Lê Duy Cự Một người tự xưng là dòng dõi nhà Lê Lê Duy Cự rủ ông cùng nhau khởi nghĩa Lật đổ nhà Nguyễn, khôi phục nhà Lê Cao Bá Quát ban đầu từ chối Ông là một nhà nho Trung quân là đạo lý lớn nhất của nhà nho Làm sao ông có thể làm giặc chống lại vua của mình được Nhưng rồi, ông đi qua làng Mỹ Lương, thuộc huyện Đường Lâm, xứ Sơn Tây Ông thấy ở đó dân chúng đang nổi loạn Vì sao? Vì quan lại Triều Nguyễn bắt dân phải đi lính, đi phu, đắp đê mà không trả một đồng nào Dân đói quá, không còn gì để ăn, phải ăn cả vỏ cây rễ cỏ Ông thấy một bà cụ già lắm rồi phải vác một bó tre nặng đi đắp đê cho quan Bà cụ ngã quỵ xuống bờ ruộng khóc Bà nói Quan ơi tôi già rồi tôi không vác nổi nữa Quan tha cho tôi Tên lính đi cùng quan Nó đá bà cụ một cái Nói Không vác được thì chết Cao Bá Quát đứng nhìn cảnh đó Và ông đã khóc Lần đầu tiên trong đời một người kiêu hãnh như ông đã khóc trước mặt dân chúng Ông hiểu ra Trung quân Trung với ai Trung với một ông vua ngồi trong cung vàng điện ngọc ở Huế làm thơ mà không biết dân mình đang chết đói ngoài kia Hãy trung với dân, với nước Đêm đó, tại đình làng Mỹ Lương Cao Bá Quát đã cùng Lê Duy Cự và các hào mục Bắc Kỳ uống máu ăn thề Ông chính thức gia nhập cuộc khởi nghĩa Ông không còn là quan nữa, ông là giặc Nhưng trong lòng ông, ông biết ông đang làm một việc mà một kẻ sĩ chân chính phải làm Cứu dân Cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương bùng nổ Nghĩa quân phần lớn là nông dân, chỉ có gậy tre, giáo mát Nhưng lại có một thứ mà quân triều đình không có Lòng căm thù Họ đánh đâu thắng đó Họ chiếm được cả một vùng rộng lớn ở Sơn Tây, Bắc Ninh, Hà Nội Triều Đình Huế, hoảng sợ Vua Tự Đức vội vã điều động Tổng đốc Hà Ninh, Lê Thuận Đem quân ra dẹp loạn Lê Thuận là một viên tướng giỏi Có quân chính quy có súng lớn, súng nhỏ Trận chiến cuối cùng diễn ra ở Yên Sơn thuộc huyện Quốc Oai, Sơn Tây Quân của Cao Bá Quát Dù chiến đấu rất anh dũng Nhưng gậy tre không thể chống lại súng đạn Họ thua, thua thảm hại Cao Bá Quát bị bắt sống Lê Duy Cự cũng bị bắt Khi bị giải về Hà Nội, Cao Bá Quát không hề sợ hãi Ông đi giữa hai hàng lính, đầu ngẩng cao, miệng vẫn ngâm thơ Quan Tổng Đốc hỏi ông vì là quan triều đình, sao lại làm giặc Ông đáp, tôi không làm giặc, giặc là các ông Các ông ngồi trên cao, ăn trên ngồi chốc, để dân phải đói khổ Tôi chỉ thay dân hỏi tội các ông thôi Quan Tổng Đốc tức giận, ra lệnh chém đầu ông ngay lập tức, không cần đợi lệnh vua Vì Quan Tổng Đốc sợ, sợ để ông sống thêm một ngày Thì lòng dân lại nổi loạn thêm một ngày Và như tôi đã kể ở đầu video, ông chết Nhưng tiếng cười của ông vẫn còn Vua Tự Đức sau khi nghe tin Cao Bá Quát chết Đã làm một việc rất lạ Vua ra lệnh cấm không cho ai được nhắc đến tên Cao Bá Quát Cấm không cho ai được chép thơ văn của ông Ai chép, ai đọc sẽ bị tội Vua muốn xóa sổ ông khỏi lịch sử Nhưng vua đã thất bại Vì sao? Vì thơ văn của Cao Bá Quát quá hay Người ta không thể cấm được Người ta chép trộm, truyền tay nhau Giấu trong mái nhà, trong bồ thóc Càng cấm người ta càng đọc Ngày nay hơn 170 năm sau cái chết của ông Chúng ta vẫn đọc thơ ông Hãy subscribe cho kênh Ghiền Mì Gõ Để không bỏ lỡ những Cao Bá Quát giỏi, nhưng Triều Nguyễn không dùng được cái giỏi của ông video hấp dẫn Ông biết dùng người tài, thì người tài đó Hoặc sẽ ra đi, hoặc sẽ trở thành kẻ chống đối Đó là quy luật Ngày nay, nếu bạn là sếp, bạn hãy xem lại Trong công ty mình có bao nhiêu Cao Bá Quát đang bị vùi dập đang bị sắp xếp bắt đũa Trong khi họ có thể làm được những việc lớn hơn gấp trăm lần Bài học thứ hai Kiêu hãnh là vũ khí, nhưng cũng là thuốc độc Cao Bá Quát kiêu hãnh Sự kiêu hãnh đó giúp ông giữ được nhân cách không luồn cúi không nịnh bợ Nhưng sự kiêu hãnh đó cũng khiến ông không biết cách sống sót Ông đối hay hơn vua Ông chê bai đồng liêu Ông uống rượu ngông cuồng Ông không biết rằng đôi khi để làm được việc lớn Người ta phải biết cúi đầu một chút Giỏi mà không biết nhịn Thì cái giỏi đó sẽ giết mình Đây là bài học xương máu cho tất cả những người trẻ, những người giỏi Những người nghĩ rằng mình có tài Thì mình có quyền ngông Bài học thứ 3, bài học quan trọng nhất Khi luật lệ không còn bảo vệ dân thì làm giặc chính là làm quan Cao Bá Quát đã từng là quan Nhưng khi ông thấy luật của triều đình chỉ dùng để bảo vệ quan mà không bảo vệ dân Thì ông đã chọn làm giặc Trong mắt triều đình ông là giặc Nhưng trong mắt dân ông là quan Là một vị quan thực sự, quan của dân Ngày nay chúng ta không cần phải cầm gậy tre đi khởi nghĩa Nhưng chúng ta cần phải tự hỏi mình Trong công việc hàng ngày mình đang làm quan hay làm giặc? Mình đang làm việc để bảo vệ luật lệ hay đang dùng luật lệ để bảo vệ chính mình mà trả đạp lên người khác Cao Bá Quát chết ở tuổi 45, một tuổi đời còn quá trẻ Nhưng ông đã sống một cuộc đời đáng sống Ông đã dám sống thật với tài năng của mình Dám chết cho niềm tin của mình Ông không phải là một vị thánh Ông có thật uống rượu, có thật ngông Nhưng ông là một kẻ sĩ chân chính cuối cùng của Việt Nam Kẻ sĩ dám lấy cái chết của mình để đánh thức lương tri của cả một triều đại Câu chuyện về Cao Bá Quát đến đây là hết Nhưng câu chuyện về những kẻ sĩ cô độc trong xã hội này thì vẫn còn tiếp diễn Nếu bạn muốn nghe tiếp câu chuyện về Nguyễn Du, về Nguyễn Trãi Những người cũng tài hoa và cũng bi kịch như Cao Bá Quát Mời bạn đăng ký kênh Sự Ký Vọng và chia sẻ video này cho những người bạn cũng đang cảm thấy cô độc vì tài năng của mình Vì lịch sử suy cho cùng chính là câu chuyện của chúng ta hôm nay Bây giờ tôi muốn hỏi bạn, người đang nghe video này Theo bạn trong thời đại ngày nay, nếu Cao Bá Quát còn sống, ông ấy sẽ làm gì? Hãy để lại bình luận của bạn ở dưới video này Tôi sẽ đọc hết tất cả bình luận của các bạn Xin cảm ơn các bạn đã lắng nghe Hẹn gặp lại các bạn ở video tiếp theo Tóm tắt cuộc đời Nguyễn Du, Đại Thi Hào Phải quỳ gối trước nhà Thanh như thế nào Sẽ đăng vào lúc 19h15 phút Chủ nhật tuần này Xin chào và hẹn gặp lại