Khám Phá Baikonur – Thành Phố Vũ Trụ Bí Mật Của Liên Xô Ở Kazakhstan | Thiên Hà TV

Nơi từng đưa con người đầu tiên bay vào vũ trụ, giờ lại có những con tàu phủ bụi trong nhà xưởng bỏ hoang giữa vùng đất Kazakhstan. Những bệ phóng cũ vẫn đứng đó, chứng kiến sự suy tàn của nhiều dự án từng tiêu tốn hàng tỷ rúp. Nhưng điều gì đã khiến một trung tâm công nghệ hàng đầu Liên Xô rơi vào cảnh tượng ấy? Và những bí mật nào vẫn còn nằm sau các cánh cửa khổng lồ? Hành trình khám phá Baikonur sẽ hé lộ những chiến thắng thảm họa và tham vọng chưa bao giờ thành hiện thực Baikonur, thành phố bằng một cái tên giả Trong thời chiến tranh lạnh, cái tên Baikonur xuất hiện trong thông tin về chương trình tên lửa Liên Xô Nhưng người tìm nó trên bản đồ có thể bị dẫn tới một địa điểm cách khu phóng thực sự hàng trăm km Căn cứ đã được giấu ngay trong tên gọi Trước khi những bệ phóng xuất hiện, đó là trò chơi thông tin, nơi tọa độ chính xác, mang giá trị chiến lược, nơi Liên Xô xây dựng khu thử nghiệm nằm gần ga đường sắt Tiratam thuộc Kazakhstan ngày nay. Công trình khởi đầu với mật danh Bãi thử nghiên cứu khoa học số 5 gọi là NIIP-5, còn Baikonur vốn là tên một địa danh ở xa về phía đông bắc. Việc sử dụng cái tên ấy giúp đánh lạc hướng người cố xác định vị trí căn cứ qua tin tức Sự bí mật này có lý do thực tế Vào thập niên năm 1950, tên lửa đạn đạo xuyên lục địa là vũ khí chiến lược quan trọng Nếu biết nơi thử nghiệm, đối phương có thể theo dõi đường bay và đánh giá năng lực quân sự của Liên Xô Vì thế vị trí căn cứ được bảo vệ nghiêm ngặt Dẫu vậy, cách che giấu ấy không thể ngăn hoàn toàn hoạt động trinh sát Năm 1957, máy bay U-2 của Mỹ đã chụp ảnh khu thử nghiệm gần Tyuratam Chúng giúp tình báo Mỹ nhận diện cơ sở bí mật Điều từng được bảo vệ bằng mật xanh giờ đã hiện ra qua ống kính trên không giờ chưa thay, cái tên dùng để đánh lạc hướng lại trở thành tên gọi nổi tiếng toàn cầu Baikonur ngày nay gắn với lịch sử chinh phục vũ trụ dù nó không nằm tại địa danh ban đầu Nhưng vì sao Liên Xô chọn chính Tyuratam để đặt một căn cứ quan trọng như vậy? Vì sao Liên Xô chọn nơi hoang vắng này khi những đoàn khảo sát tới khu vực gần ga Tyuratam trước mắt họ là vùng đất bằng phẳng khô cằn với thời tiết khắc nghiệt, mùa hè nóng gắt, mùa đông lạnh sâu, hạ tầng gần như chưa có? Đó không phải là nơi dễ xây dựng một trung tâm kỹ thuật hiện đại. Dù vậy, Liên Xô vẫn chọn nơi này. Việc khảo sát còn tính tới khả năng mở rộng bởi căn cứ sẽ phục vụ nhiều loại tên lửa và cần thêm đất. Lý do trước hết nằm ở tính chất của tên lửa đạn đạo xuyên lục địa. Khu thử nghiệm cần hành lang bay dài, khoảng cách an toàn và không gian theo dõi các lần phóng. Tyuratam phù hợp hơn những vùng đất đông đúc gần Moscow. Một lợi thế khác là đường sắt tuy xa các trung tâm công nghiệp, Hãy subscribe cho kênh Ghiền Mì Gõ Để không bỏ lỡ những video hấp dẫn Đây là sự cân bằng giữa an toàn, giao thông và đường bay Tyuratam có những điều kiện cần thiết nhưng chưa có một căn cứ hoàn chỉnh vận hành lâu dài Từ đây các kỹ sư phải dựng nên cả hệ thống nhà xưởng, đường ray và khu sinh hoạt trước khi tên lửa đầu tiên có thể cất cánh Thành phố được xây dựng để phóng tên lửa Năm 1955, hàng nghìn quân nhân, kỹ sư và công nhân Liên Xô bắt đầu xây dựng một khu thử nghiệm tên lửa gần ga Tiratam Công trường được chia thành nhiều khu vực, từ nơi lắp đặt thiết bị kỹ thuật đến các tuyến giao thông phục vụ vận chuyển vật liệu. Mỗi hạng mục đều phải hoàn thành theo tiến độ gấp rút bởi chương trình tên lửa R-7 đang giữ vai trò quan trọng trong chiến lược quân sự Liên Xô. Khác với một sân bay thông thường, khu thử nghiệm này cần nhiều công trình hoạt động đồng bộ, các kỹ sư xây dựng nhà xưởng lắp ráp, kho chứa nhiên liệu, trạm điện, hệ thống thông tin liên lạc và những vị phóng được bố trí cách xa khu vực sinh hoạt. Họ còn phải thiết lập mạng lưới đo đạc để theo dõi tên lửa trong các cuộc thử nghiệm Quy mô công trình lớn đến mức, việc tổ chức nhân lực trở thành một thách thức riêng Các nhóm xây dựng, kỹ thuật và hậu cần phải phối hợp liên tục Chỉ cần một hạng mục chậm tiến độ, những công việc phụ thuộc vào nó cũng bị ảnh hưởng Trong khi đó, nhiều thiết bị chuyên dụng được đưa tới từ các nhà máy nằm cách xa hàng nghìn km Song song với khu kỹ thuật, những khu dân cư đầu tiên dần hình thành để phục vụ lực lượng làm việc lâu dài Từ đây, Baikonur phát triển thành hai không gian riêng biệt nhưng gắn bó chặt chẽ Thành phố dành cho người và tổ hợp phóng dành cho tên lửa Đến năm 1957, những bệ phóng đầu tiên đã sẵn sàng Công trình được xây dựng cho mục đích quân sự chuẩn bị ghi dấu một sự kiện làm thay đổi lịch sử nhân loại Tiếng bíp khiến cả thế giới chấn động Ngày 4 tháng 10 năm 1957, một tên lửa R-7 rời bệ phóng tại Baikonur Trên đỉnh nó là một quả cầu kim loại đường kính khoảng 58cm, nặng 83,6kg với 4 anten vươn ra phía sau Khi quả cầu đi vào quỹ đạo, máy thu vô tuyến dưới đất bắt được những tiếng bíp đều đặn Những tiếng bíp đơn giản ấy đánh dấu thời điểm nhân loại chính thức bay vào kỷ nguyên vệ tinh nhân tạo Tiếng bíp xác nhận vệ tinh đang hoạt động trên quỹ đạo Với giới nghiên cứu, đó là tín hiệu kỹ thuật. Với công chúng, một thời đại mới bắt đầu. Vật thể mang tên Sputnik I, vệ tinh nhân tạo đầu tiên từng có trên thế giới. Nó không có máy ảnh hay thiết bị quan sát phức tạp như vệ tinh hiện đại. Sputnik phát tín hiệu để các trạm mặt đất theo dõi và thu thập dữ liệu. Vậy tại sao thiết bị nhỏ ấy lại khiến nước Mỹ lo lắng? Bởi thành tựu nằm ở phương tiện đưa nó lên trời Tên lửa R-7 chứng minh Liên Xô đã phát triển được công nghệ đủ mạnh để đưa một vật thể vào quỹ đạo Giữa chiến tranh lạnh, công nghệ ấy cũng có thể mang đầu đạn hạt nhân tới mục tiêu xa Đứng sau chương trình là Sergei Korolev, Korolyov, nhà thiết kế giữ vai trò then chốt Trong việc phát triển tên lửa và phương tiện trên không gian Liên Xô Đội ngũ của ông biến công nghệ quân sự thành công cụ nghiên cứu không gian Thành công của Sputnik thúc đẩy Mỹ tăng đầu tư nghiên cứu, giáo dục kỹ thuật và thành lập NASA vào năm 1958 Từ Baikonur, tín hiệu vô tuyến đã khiến thế giới hiểu rằng không gian không nằm ngoài tầm với Nhưng vệ tinh không phải đối mặt với nỗi sợ, sức chịu đựng hay nguy cơ mất mạng Bước tiếp theo của Liên Xô sẽ có hơn nhiều Đưa một con người lên quỹ đạo và tìm cách đưa người ấy trở về an toàn 108 phút thay đổi lịch sử nhân loại Sáng 12 tháng 4 năm 1961, Yuri Gagarin, phi công quân sự 27 tuổi, ngồi trong khoang tàu Vostok 1 tại Baikonur. Chỉ ít lâu trước giờ phóng, tín hiệu kiểm tra cửa khoang cho thấy có vấn đề. Kỹ thuật viên phải tháo rồi lắp lại hàng chục vít để xử lý. Một chút sai sót nhỏ cũng có thể đe dọa chuyến bay. Khi ấy, chưa ai từng bay vào quỹ đạo trái đất, thử nghiệm trên động vật, chưa thể giải đáp mọi nguy cơ đối với con người. nếu hệ thống điều khiển hoặc cơ cấu trở về gặp trục chặt. Gagarin có rất ít khả năng tự khắc phục. Lúc 9 giờ 7 phút, theo giờ Moskova, tên lửa mang Vostok-1 cất cánh. Gagarin thốt lên câu nói nổi tiếng Poyekhali, nghĩa là đi thôi. Ông trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ. Con tàu hoàn thành một vòng trái đất trong chuyến bay kéo dài khoảng 108 phút. Phần lớn hoạt động được điều khiển tự động. Thử thách vẫn chưa kết thúc khi Vostok 1 bắt đầu quay về. Trong quá trình tái nhập khí quyển, khoang thiết bị không tách ngay khỏi khoang trở về như dự kiến, khiến các tàu chuyển động bất thường trước khi hai phần tách rời. Ở độ cao khoảng 7 km, Gagarin phóng ghế thoát hiểm và tiếp đất bằng dù, đúng theo thiết kế của nhiệm vụ. Khi Gagarin trở về an toàn, tin tức về chuyến bay nhanh chóng lan khắp thế giới. Đối với những kỹ sư tại Baikonur, thành công ấy là kết quả của nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm và đối mặt với rủi ro. Những bí mật bên trong bệ phóng tên lửa. Một đoàn tàu chậm rãi chậm rãi đưa tên lửa Soyuz từ nhà xưởng tới bệ phóng Baikonur. Thân tên lửa nằm ngang trên giá đỡ trước khi hệ thống nâng dựng nó lên vị trí thẳng đứng. Những cánh tay kim loại khép lại quanh thân. giữ phương tiện ổn định trong quá trình chuẩn bị tại sao tên lửa không được lắp ráp và phóng ngay tại cùng một vị trí với dòng Soyuz việc lắp ráp cho nhà xưởng giúp kỹ thuật viên tiếp cận các bộ phận thuận tiện hơn đồng thời bảo vệ thiết bị trong quá trình kiểm tra khi được đưa ra bệ phóng tên lửa mới kết nối với hệ thống tiếp nhiên liệu nguồn điện và các thiết bị điều khiển phục vụ giai đoạn cuối bên dưới bệ phóng là một công trình ít được chú ý nhưng vô cùng quan trọng hệ thống dẫn khí thải Khi động cơ khai hỏa, luồng khí nóng cực mạnh được hướng xuống rãnh thoát khí sâu rồi chuyển ra xa Kết cấu bê tông chịu nhiệt giúp hạn chế tác động trực tiếp lên bệ phóng Một số khu vực còn có đường hầm kỹ thuật, phòng thiết bị và lối tiếp cận dưới mặt đất Chúng phục vụ việc bố trí đường dây, hệ thống điều khiển và các hoạt động bảo trì Những công trình này chỉ thuộc phạm vi khu phóng, không tạo thành một thành phố ngầm Trong khoảnh khắc tên lửa rời mặt đất, những cánh tay đỡ mở ra và luồng lửa khổng lồ tràn xuống rãnh thoát khí. Phía trên là phương tiện đang tăng tốc vào bầu trời, phía dưới cả hệ thống công trình phải chịu được sức mạnh mà chính con người vừa giải phóng. Thảm họa bị che giấu giữa cuộc chạy đua vũ trụ. Ngày 24 tháng 10 năm 1960, một tên lửa R-16 đã được nạp nhiên liệu đứng trên bệ phóng Baikonur. Xung quanh nó, các kỹ thuật viên và quân nhân vẫn khẩn trương xử lý những trục trặc trước cuộc thử nghiệm Rồi một động cơ bất ngờ kích hoạt khiến ngọn lửa bao trùm toàn bộ khu vực Vụ cháy nổ xảy ra quá nhanh khiến nhiều người không kịp chạy thoát Trong số nạn nhân có Nguyên soái Mitrofan Nedelin, người trực tiếp giám sát chương trình Điều đáng nói là tên lửa đang ở trạng thái đặc biệt nguy hiểm R-16 sử dụng nhiên liệu độc hại và chất oxy hóa có thể gây cháy khi tiếp xúc Thay vì dừng công việc để đưa hệ thống về trạng thái an toàn, quá trình khắc phục sự cố vẫn diễn ra ngay trên bệ phóng. Trong lúc thao tác với hệ thống điều khiển, động cơ tầng 2 bị kích hoạt ngoài ý muốn dẫn tới thảm họa. Áp lực hoàn thành thử nghiệm đúng tiến độ được xem là một trong những yếu tố góp phần khiến các quy trình an toàn bị xem nhẹ. Theo tài liệu an toàn của NASA, 74 người thiệt mạng tại hiện trường và khoảng 50 người khác chết sau đó vì thương tích. Các nguồn lịch sử có sự khác biệt về tổng số nạn nhân Chính quyền Liên Xô che giấu quy mô thảm họa trong nhiều năm Chỉ đến cuối thập niên 1980, những thông tin quan trọng mới dần được công khai Nedelin để lại bài học đau đớn với trách nhiệm con người trong những chương trình công nghệ nguy hiểm Đằng sau các thành tựu vũ trụ, từng được các người là những mất mát mà công chúng đã không được biết đến suốt nhiều thập kỷ Giấc mơ mặt trăng thất bại của Liên Xô Cuối thập niên 1960, một tên lửa khổng lồ cao hơn 100 mét xuất hiện trên bệ phóng Baikonur, đó là N1, phương tiện được Liên Xô phát triển với tham vọng, đưa con người lên mặt trăng trước Mỹ. Tầng đầu của nó sử dụng tới 30 động cơ, tạo nên một trong những hệ thống tề phức tạp nhất từng được chế tạo. Sau hàng loạt thành công trong cuộc đua không gian, Liên Xô tin rằng họ có thể tiếp tục vượt qua đối thủ Nhưng nhiệm vụ đưa người lên mặt trăng đòi hỏi năng lực vượt xa những chuyến bay quỹ đạo trước đó Khó khăn lớn nhất của N1 nằm ở khả năng phối hợp hàng chục động cơ hoạt động đồng thời Hệ thống điều khiển phải liên tục theo dõi và điều chỉnh lực đẩy Nếu một động cơ gặp sự cố, những rung động hoặc hư hỏng phát sinh có thể ảnh hưởng tới toàn bộ tên lửa Chương trình còn thiếu các cuộc thử nghiệm đầy đủ đối với toàn bộ tầng đầu tiên trên mặt đất Vì vậy, nhiều vấn đề kỹ thuật chỉ xuất hiện trong những lần phóng thực tế Từ năm 1969 đến năm 1972, N1 trải qua bốn lần phóng thử và đều thất bại Vụ phóng tháng 7 năm 1969 đặc biệt nghiêm trọng, gây ra một vụ nổ lớn và phá hủy nặng nề khu vực bị phóng Cùng tháng đó, Apollo 11 của Mỹ đưa con người đặt chân lên mặt trăng Những thất bại liên tiếp, chi phí phát triển khổng lồ và thay đổi ưu tiên chiến lược khiến chương trình N1 bị chấm dứt, không có phi hành gia nào thiệt mạng trong các lần thử nghiệm vì chúng đều không chở người. Giấc mơ mặt trăng của Liên Xô kết thúc dở dang, để lại một bài học về giới hạn của công nghệ khi tham vọng vượt qua khả năng thử nghiệm và kiểm soát. N1, tàu con thoi bị bỏ lại trong bóng tối, bên trong một nhà xưởng khổng lồ tại Baikonur. Những thân tàu con thoi phủ bụi nằm im giữa các giàn thép cũ, lớp sơn xuống cấp như thiết bị đã ngừng hoạt động từ lâu. Ít ai ngờ rằng những phương tiện ấy từng thuộc về một trong những chương trình không gian đắt đỏ và tham vọng nhất của Liên Xô. Đó là chương trình Buran được phát triển từ thập niên 1970 nhằm đáp lại tàu con thoi Space Shuttle của Mỹ. Liên Xô lo ngại phương tiện mới của đối thủ có thể tạo ra lợi thế quân sự trên quỹ đạo, nên quyết định chế tạo hệ thống tương tự. Buran có hình dáng gần giống tàu con thoi của Mỹ, nhưng phương án phóng khác biệt. Nó sử dụng tên lửa Energia khổng lồ để đưa tàu lên không gian, thay vì mang các động cơ chính trên thân như Space Shuttle. Ngày 15 tháng 11 năm 1988, Buran thực hiện chuyến bay quỹ đạo đầu tiên. Hãy subscribe cho kênh Ghiền không có phi hành gia chuyên khoa các tàu hoàn thành hai vòng bỏ lỡ những về hiệu quả chương trình và sự tan rã của Số phận chiếc tàu từng bay vào vũ trụ còn bi thảm hơn Liên Xô khiến dự án bị đình chỉ rồi chấm dứt Năm 2002, mái nhà xưởng chứa nó tại Baikonur đổ sập, phá hủy con tàu và khiến 8 công nhân thiệt mạng Những phương tiện còn nằm trong các nhà xưởng bỏ hoang ngày nay là các nguyên mẫu khác chưa từng thực hiện chuyến bay quỹ đạo Cuộc sống trong thành phố vũ trụ khép kín Buổi sáng ở Baikonur, học sinh đến trường, xe cộ đi qua những khu chung cư cũ và người dân ghé các cửa hàng trên phố Dưới những sinh hoạt quen thuộc ấy là tượng đài tên lửa, chân dung các nhà du hành và những công trình gợi nhớ thời kỳ Liên Xô Đối với cư dân, Baikonur trước hết là nơi sinh sống Thành phố có trường học, bệnh viện, công viên và những khu dân cư dành cho gia đình kỹ sư, quân nhân cùng nhân viên kỹ thuật Như thế hệ đã lớn lên tại đây, nơi công việc của cha mẹ có thể gắn với một chuyến phóng tên lửa Điểm khác biệt nằm ở việc ra vào thành phố Baikonur có chế độ tiếp cận đặc biệt, người ngoài thường cần giấy phép phù hợp, các khu kỹ thuật của sân bay vũ trụ còn được kiểm soát nghiêm ngặt hơn. Vì vậy, dù cuộc sống thường ngày khá quen thuộc, đây vẫn là một đô thị có những giới hạn riêng. Baikonur cũng lưu giữ nhiều truyền thống của các phi hành gia. Trước chuyến bay, họ thường xem bộ phim Liên Xô White Sun of the Desert, tức mặt trời trắng của sa mạc. ký tên lên cửa phòng khách sạn và trồng cây trong khuôn viên dành cho các nhà Ghiền Mì Gõ Để không bỏ lo đó có thực sự đang video hấp dẫn Các hạng mục kỹ thuật được cải tạo để phục vụ tên lửa Soyuz-5, còn gọi là Sankha. Sự án hợp tác giữa Kazakhstan và Nga cho thấy, Baikonur vẫn đang tìm cách phát triển, ngay cả khi một số khu vực từng nổi tiếng trong thời Liên Xô đã ngừng hoạt động. Giữa những bệ phóng cũ kỹ, công việc chuẩn bị cho thế hệ tên lửa mới vẫn tiếp diễn. Vậy có chính xác không khi gọi Baikonur là một thành phố đang chết dần? Thực tế, Baikonur vẫn là một trung tâm phóng tên lửa đang hoạt động. Tuy nhiên, vì thế gần như không thể thay thế mà nơi đây từng nắm giữ đã thay đổi đáng kể. Nga đang phát triển sân bay vũ trụ Vostochny tại vùng Viễn Đông nhằm giảm sự phụ thuộc vào cơ sở phóng nằm trên lãnh thổ Kazakhstan. Trong khi đó, sự xuất hiện của các doanh nghiệp không gian tư nhân và những trung tâm phóng mới khiến cuộc cạnh tranh ngày càng lớn. Khó khăn của Baikonur còn nằm ở chính những công trình được xây dựng từ thời Liên Xô. Nhà xưởng, đường ray, hệ thống kỹ thuật và các bệ phóng cũ đòi hỏi nguồn kinh phí đáng kể để bảo trì hoặc nâng cấp. Bên cạnh đó là những lo ngại về môi trường, đặc biệt liên quan đến nhiên liệu độc hại của một số loại tên lửa và các tầng đẩy rơi xuống mặt đất sau khi phóng. Những vấn đề ấy không thể giải quyết chỉ bằng một dự án cải tạo Để duy trì hoạt động lâu dài, Baikonur cần các chương trình phóng ổn định, nguồn đầu tư bền vững và sự phối hợp hiệu quả giữa Nga và Kazakhstan Bởi vậy, hình ảnh những cơn tàu bỏ hoang chưa phản ánh toàn bộ số phận của Baikonur Nơi đây vẫn có cơ hội phát triển, nhưng tương lai sẽ được quyết định bằng những nhiệm vụ thực tế chứ không chỉ bằng hào quang của quá khứ Có những công trình được xây dựng để phục vụ một thời đại, nhưng dấu ấn của chúng còn tồn tại rất lâu sau khi thời đại ấy kết thúc. Baikonur từng chứng kiến những tín hiệu đầu tiên từ quỹ đạo, niềm vui khi Gagarin trở về và cả những bất cập bị che giấu suốt nhiều thập kỷ. Đằng sau những chiến thắng và thất bại ấy là công sức của hàng nghìn con người đã góp phần mở đường cho kỷ nguyên chinh phục vũ trụ. Theo bạn, Baikonur nên ưu tiên bảo tồn những công trình lịch sử hay đầu tư mạnh hơn để tiếp tục giữ vị thế trong ngành công nghiệp vũ trụ? Hãy chia sẻ suy nghĩ của mình.