Nổ 1.000 đơn nhưng chỉ giao 12 chiếc: Ai đang nắm giữ sinh mệnh phi cơ C919 của Trung Quốc?

Thưa quý vị, vào tháng 10 năm 2026, trên đường băng của phi trường quốc tế phố Đông Thượng Hải, một chiếc phi cơ thân hẹp màu bạc trắng từ từ lăn bánh. Tiếng động cơ gầm vang xé tan bầu không khí, nâng khối sắt thép khổng lồ vươn mình lao vút lên bầu trời xanh thẳm. Chiếc phi cơ mang tên C919 ấy từ lâu đã được truyền thông Bắc Kinh ca ngợi là niềm kiêu hãnh quốc gia, là giấc mơ suốt nửa thế kỷ nhằm thách thức thế độc tôn của hai gã khổng lồ Boeing và Airbus Thế nhưng, ẩn sâu vẻ ngoài hào nhoáng và danh sách hơn 1.000 đơn đặt hàng lại là một thực trạng đầy chăn trở Suốt 3 năm rưỡi qua mới chỉ có vẻn vẹn 42 chiếc được bàn giao Vì sao một dây chuyền mang tầm vóc quốc gia lại vận hành với tốc độ chậm chạp đến vậy? Câu trả lời không chỉ nằm ở những bản vẽ kỹ thuật mà còn ẩn giấu trong một vụ án tình báo xuyên quốc gia đầy kịch tính từ Nam Kinh đến tận thủ đô Brussels của nước Bỉ. Phần 1. Giấc mơ đại phi cơ và tử huyệt phụ thuộc vào chuỗi cung ứng phương Tây Từ những năm 1970, giới hàng không Trung Quốc đã ấp ủ giấc mơ tự chế tạo đại phi cơ chở khách. Ngày 11 tháng 5 năm 2008, Tập đoàn Phi cơ Thương mại Trung Quốc, viết tắt là COMAC, chính thức thành lập tại Thượng Hải, trực thuộc Ủy ban Giám sát và Quản lý Tài sản Nhà nước của Quốc vụ Viện. Sản phẩm chủ lực của tập đoàn là mẫu phi cơ thân hẹp C919 có sải cánh gần 36 mét, trang bị hai động cơ phản lực cánh quạt lớn, đưa hơn 150 hành khách lên độ cao hàng vạn mét. Dù nhà sản xuất tự hào công bố có hơn 1.000 đơn đặt hàng, nhưng tốc độ bàn giao thực tế lại rất chậm. Năm 2025 chỉ giao được 15 chiếc và tính đến tháng 10 năm 2026 mới giao thêm 12 chiếc Bởi vậy khi hãng tin Reuters ngày 1 tháng 10 năm 2026 tiết lộ Chính phủ Hoa Kỳ tiếp tục làm chậm tiến trình phê duyệt giấy phép xuất cảng linh kiện hàng không cho Trung Quốc Dư luận hiểu rằng tốc độ sản xuất của C919 sẽ còn gặp nhiều trở ngại hơn nữa Để hiểu vì sao C-919 phụ thuộc nặng nề vào linh kiện Âu-Hoa Kỳ, cần quay lại năm 2008, khi nhà thiết kế 48 tuổi Ngô Quang Huy nhận trọng trách làm tổng công trình sư dự án. Trước đó, Ngô Quang Huy từng thiết kế mẫu phi cơ nhánh ARJ-21 sau đổi tên thành C-909, mô phỏng dòng Boeing 717 chở từ 70 đến 100 hành khách. Tuy nhiên, việc thiết kế đại phi cơ cạnh tranh với Airbus A320 và Boeing 737 có độ khó tăng theo cấp số nhân Từ kết cấu cơ học, khí động cơ học đàn hồi đến hệ thống thủy lực và điện năng dự phòng Thách thức lớn nhất không nằm ở bản vẽ mà là việc Trung Quốc thiếu chuỗi cung ứng hàng không hiện đại Mùa thu năm 2015, khi chiếc C919 đầu tiên xuất xưởng Trước câu hỏi của phóng viên tờ báo Kinh tế Thế kỷ 21 về việc phụ thuộc linh kiện ngoại, trưởng phòng hợp đồng mua sắm Trương Hồng Quang và trưởng phòng hệ thống thiết bị Quách Gia Văn giải thích rằng họ chỉ học theo chuỗi cung ứng toàn cầu của Boeing và Airbus. Lý lẽ này rất khiên cưỡng bởi Boeing và Airbus nắm giữ công nghệ lõi và chỉ thuê ngoài để giảm chi phí, và COMAC phải mua sắm vì không tự làm được khâu then chốt. Khi COMAC chọn động cơ của CFM International liên doanh giữa GE Aviation của Hoa Kỳ và Safran của Pháp Đồng thời yêu cầu các nhà thầu Âu Hoa Kỳ phải lập liên doanh tại Trung Quốc để chuyển giao kỹ thuật Nhiều hãng ngoại đã rút thầu vì không ai muốn tự bồi dưỡng đối thủ của mình Phần 2, lời mời diễn thuyết từ Nam Kinh và chiếc bẫy ngọt ngào đánh vào giấc mơ học thuật Khi con đường chuyển giao công nghệ qua hợp đồng thương mại vấp phải sự cảnh giác của phương Tây, một con đường ngầm khác đã âm thầm mở ra. Nhân vật trung tâm của câu chuyện là chuyên gia vật liệu tổng hợp Composite David Chung, tức ông Trịnh, sinh ra trong một gia đình nghèo tại tỉnh An Huy. Sau khi tốt nghiệp đại học, ông Trịnh sang Hoa Kỳ du học ngành kỹ thuật, kết cấu năm 2003. Sau khi lấy bằng tiến sĩ năm 2007, ông làm việc cho hãng GE Aviation tại tiểu bang Ohio, trực tiếp nghiên cứu bộ phận động cơ phản lực Từ nhỏ, ông Trịnh luôn mơ ước trở thành giáo sư đại học, nhưng vì hướng nghiên cứu thiên về ứng dụng nên ông lại gắn bó với công việc kỹ sư công nghiệp Bước ngoặt xảy đến vào tháng 3 năm 2017, khi một viên chức thuộc Đại học Hàng không Vũ trụ Nam Kinh, gọi tắt là Trường Nam Hàng, tên là Trần Phong Tìm thấy hồ sơ của ông Trịnh trên mạng LinkedIn Trần Phong lập tức gửi thư mời ông về trường Nam Hàng Thực hiện một buổi diễn thuyết học thuật Lần đầu nhận được lời mời trang trọng từ ngôi trường danh tiếng trong nước Ông Trịnh rơi vào tình trạng mà người xưa gọi là thụ sủng nhược kinh Nghĩa là được yêu ái mà lòng vừa mừng vừa lo Lời mời ấy đã đánh thức giấc mơ làm giáo sư ngủ quên bấy lâu Trong lòng người kỹ sư xa xứ Hai bên thống nhất lịch trình vào cuối tháng 5 năm 2017 Toàn bộ vé phi cơ và chi phí đi lại đều do Trần Phong chi trả Kết hợp để ông Trịnh tiện đường dự đám cưới người thân Trước ngày lên đường, ông Trịnh không khỏi thất thỏm, bất an Ông hiểu mình làm việc trong lĩnh vực công nghệ cao nhạy cảm Ngay cả việc diễn thuyết tại Hoa Kỳ cũng rất khó được công ty phê duyệt Vì lo ngại lộ thông tin bằng sáng chế Thế nhưng, ông vẫn quyết định không báo cáo công ty mà âm thầm khởi hành Ngày 1 tháng 6 năm 2017, khi vừa tới Nam Kinh, Trần Phong đã mở tiệc đón tiếp và giới thiệu ông với một người họ Cù, tự xưng là Phó Trách nhiệm Hiệp hội Phát triển Khoa học Công nghệ Quốc tế tỉnh Giang Tô Trên bàn tiệc, ông Cù tặng ông Trịnh hồ trà thượng hạng đóng gói tinh xảo khiến người kỹ sư mê trà vô cùng cảm kích Sau buổi giảng về vật liệu composite tại trường Nam Hàng, nơi ông Trịnh dù né tránh câu hỏi về bằng sáng chế nhưng vẫn đưa một số hình ảnh sản phẩm công ty vào bài chiếu Trần Phong đã trao cho ông Phong Bì 3.500 đô la tiền mặt trước khi ông về Hoa Kỳ Phần 3, cuộc đấu trí ngầm của đặc vụ FBI và chân dung đặc vụ cao cấp từ diên quân Trở về Hoa Kỳ, ông Trịnh chợt nhớ ra mình quên xóa bản thảo bài giảng tại trường Nam Hàng nên vội nhắn nhờ một sinh viên xóa giúp, tinh ninh rằng mọi chuyện đã qua Thế nhưng tháng 11 năm 2017, ông Trịnh bất ngờ nhận được điện thoại từ Bộ phận An ninh Công nghệ Thông tin của công ty gọi lên làm việc. Bước vào văn phòng, chờ đợi ông không chỉ có nhân viên an ninh GE Aviation mà còn có đặc vụ Cục Điều tra Liên bang Hoa Kỳ, tức FBI, tên là Bradley Hull. Trên những bằng chứng rõ ràng, ông Trịnh đã đồng ý hợp tác với đặc vụ Bradley Hull, chấp nhận làm người phối hợp dưới sự chỉ đạo của FBI để tiếp tục liên lạc với phía Trung Quốc. Tháng 12 năm 2017, ông Trịnh chủ động liên hệ với ông Cù, ngỏ ý muốn về Trung Quốc diễn thuyết thêm lần nữa. Ông Cù nghe tin thì vô cùng hồ hởi, hứa sẽ sắp xếp chu đáo mọi hành trình và chi phí. Tháng 1 năm 2018, qua WeChat, ông Trịnh tiếp tục thả mồi nhử khi đề nghị sẽ giảng sâu hơn những kiến thức mà giới chuyên gia Trung Quốc đang cần. Ông Cù lập tức hồi âm, khuyến khích ông Trịnh nói nhiều về dữ liệu thông số hệ thống và quy trình thiết kế động cơ phi cơ. Trong tiến trình trao đổi giữa hai người, đặc vụ Bradley Hull cùng đồng nghiệp FBI đã âm thầm theo dõi sát địa chỉ thư điện tử của ông Cù bằng nghiệp vụ truy vết theo lối thuận đằng mò qua, nghĩa là lần theo dây leo để tìm ra gốc rễ quả bầu FBI đã mở được bản sao lưu hồ sơ và tìm ra danh tính thật của ông Cù Ông ta tên thật là Từ Diên Quân, Phó trưởng phòng 6 thuộc Sở An ninh Quốc gia tỉnh Giang Tô một quan chức tình báo kỳ cựu được ví như điệp viên 007 của Trung Quốc. Nhận thấy đây là mục tiêu lớn, FBI bắt đầu giăng lưới. Trong các thư sau đó, ông Trịnh than thở rằng tập đoàn GE đang tái cơ cấu và sắp cắt giảm nhân sự, nên ông muốn nhân lúc còn làm việc rút từ diên quân lấy thêm tài liệu hữu ích. Mừng rỡ trước món hời, Từ Diên Quân lập tức hỏi ý kiến chuyên gia hàng không trong nước rồi gửi danh sách yêu cầu cho ông Trịnh. Ngày 3 tháng 2 năm 2018, ông Trịnh gửi qua danh mục tài liệu đóng dấu mật, nổi bật là hồ sơ thiết kế vỏ bảo vệ cánh quạt động cơ GE-9X, dòng động cơ phản lực thương mại, có lực đẩy lớn nhất thế giới, lắp trên Boeing 777X. Ngày lễ tình nhân 14 tháng 2 năm 2018, làm theo hướng dẫn sao chép của từ diên quân, ông Trịnh gửi tiếp danh mục tệp tin đã qua kiểm duyệt của FBI, khiến viên quan chức quốc an Giang Tô hoàn toàn tin tưởng. Phần 4. Chiến dịch điệu hổ ly sơn tại châu Âu và phút sa lưới ở quán cà phê Brussels Sau những lần nhận tài liệu thuận lợi, Từ Diên Quân bắt đầu bàn với ông Trịnh về chuyến về nước dịp Tết Nguyên đán năm 2018 để trao đổi cùng chuyên gia trưởng Nam Hàng. Đúng lúc này, chiếc bẫy của FBI bước vào giai đoạn quyết định. Ông Trịnh báo tin mình khó về Trung Quốc trong tháng vì công ty cử ông sang Pháp công tác vào tháng 3. Dù thất vọng nhưng vì khao khát dữ liệu động cơ Từ Diên Quân chủ động đề nghị Tôi không có cách nào tới Hoa Kỳ được Nhưng nếu ông Trịnh có thời gian rảnh khi ở Pháp Có lẽ chúng ta có thể đổi sang gặp nhau tại đó Ngày 28 tháng 2 năm 2018 Khi hai bên gọi điện thoại Đặc vụ Bradley Hull ngồi ngay cạnh ông Trịnh Để chỉ đạo từng câu trả lời Cho kế hoạch gặp tại châu Âu Đặc vụ Bradley Hull hiểu rằng Với một quan chức tình báo kỳ cựu của Đảng Cộng sản Trung Quốc Việc bước chân ra châu Âu gặp mặt là sự mạo hiểm lớn Đầu tháng 3 năm 2018, hai bên thu hẹp điểm hẹn xuống thị trấn Fontainebleau ngoài ô Paris hoặc thành phố Amsterdam của Hà Lan Từ Diên Quân chọn gặp ngày 31 tháng 3 tại trung tâm trò chơi bắn súng laser ở Amsterdam Bạn ông Trịnh đã gửi ảnh chụp vé tàu từ Paris cùng đơn đặt khách sạn kèm một tài liệu mật làm tin Thế nhưng, hai ngày trước cuộc hẹn, ông Trịnh nhắn qua WeChat báo rằng cơ quan vừa giao việc đột xuất buộc ông phải sang Bỉ vào cuối tuần để hỗ trợ kỹ thuật cho chi nhánh tập đoàn Safran, đồng thời đề nghị giờ cuộc gặp sang chủ nhật phục sáng ngày 1 tháng 4 tại thủ đô Brussels của Bỉ Sở dĩ FBI chọn Brussels làm điểm cất vó là vì giữa Bỉ và Hoa Kỳ có hiệp ước dẫn độ toàn diện, rất thuận lợi để bắt giữ và dẫn độ nghi phạm sang Hoa Kỳ xét xử. Nếu chọn Brussels ngay từ đầu, quy trình kiểm soát rủi ro của cơ quan an ninh Trung Quốc có thể phát cảnh báo khiến cuộc gặp bị hủy Bằng cách điều chuyển từ ngoại ô Paris sang Amsterdam rồi mới đổi sang Brussels vào phút chót Đội ngũ FBI đã từng bước điều Từ Diên Quân rời khỏi vùng an toàn Theo quy định đi đôi để giám sát nhau qua quốc an Trung Quốc Từ Diên Quân cùng đồng sự hứa hẹn bay tới Amsterdam rồi đi tàu xuống Brussels Lúc 12h43 trưa ngày 1 tháng 4 năm 2018, hai người tới quán cà phê Yên Tĩnh gần khách sạn nơi FBI đặt trạm chỉ huy. Đúng 3h12 phút chiều, khi nhận tín hiệu, cảnh sát liên bang Bỉ mai phục sẵn sàng lập tức ập vào bắt giữ cả hai. Sau khi thu giữ hai chiếc iPhone của họ, cảnh sát Bỉ phát hiện dữ liệu đã bị xóa trắng từ xa. Nhiều khả năng do vợ Từ Diên Quân ở nhà thực hiện theo giao ước nếu quá giờ hẹn mà không nhận được tin báo. Phần 5. Mạng lưới tin tặc, cấu trúc tuabin và giới hạn của những bản vẽ đi đánh cắp. Một năm sau ngày bị bắt tại Brussels, Từ Diên Quân bị dẫn độ sang Hoa Kỳ hầu tòa. Còn đồng sự Hứa Hằng được trả tự do vì không có bằng chứng than giạt đánh cắp tài liệu. Tháng 10 năm 2018, Bộ Tư pháp Hoa Kỳ tiếp tục công bố một bản cáo trạng khác, truy tố các quan chức quốc an Giang Tô là Trà Vinh và Sài Mạnh vì tổ chức tin tặc cùng nội gián xâm nhập hệ thống máy tính của các hãng hàng không nước ngoài từ năm 2010 đến năm 2015 nhằm lấy bí mật động cơ phi cơ với sự tham gia của chính Từ Diên Quân. Hãng an ninh mạng CrowdStrike phát hiện chiến dịch này do nhóm tin tặc mạng biệt danh Gấu trúc Turbin thực hiện nhắm thẳng vào GE Aviation, Honeywell và Safran. Tất cả đều là nhà cung cấp linh kiện cốt lõi cho phi cơ C919 của Comac. Lúc này, dư luận mới nhận ra để vươn lên thành gã khổng lồ hàng không Ngoài khẩu hiệu tự lực cánh sinh, một tuyến đường tình báo ngầm đã liên tục vận chuyển công nghệ cao từ Âu, Hoa Kỳ về Trung Quốc Ngày 5 tháng 11 năm 2021, Bộ Thẩm đoàn Liên bang Hoa Kỳ kết tội Từ Diên Quân, âm mưu gián điệp kinh tế và đánh cắp bí mật thương mại Một năm sau, ông ta lĩnh án 20 năm tù và năm 2024, Tòa phúc thẩm giữ nguyên bản án Đáng nói, bào chữa cho Từ Diên Quân là 5 luật sư thuộc hãng luật sư danh tiếng hàng đầu của Hoa Kỳ, Tassentinius & Hollister với chi phí hàng trăm nghìn đô la mà theo tờ New York Times suy đoán thì có có thể được chi trả từ phía chính quyền Bắc Kinh. Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm nhất trong vụ án Từ Diên Quân không chỉ là chuyện một điệp viên xa lưới. Các nhà điều tra Hoa Kỳ nhận thấy Từ Diên Quân săn lùng là hồ sơ thiết kế và quy trình chế tạo động cơ tiên tiến. Nhưng giả sử ông ta lấy được toàn bộ tài liệu ấy Giao cho chuyên gia trong nước Liệu Trung Quốc có thể tạo ngay được động cơ tương đương hay không Câu trả lời không đơn giản như vậy Bởi quyết định hiệu năng của động cơ phản lực Ngoài bản vẽ thiết kế Còn đòi hỏi hàng chục năm tích lũy công nghệ vật liệu Độ chính xác gia công Thử nghiệm tuổi thọ Quản lý chất lượng Và vô số lần cải tiến sau thất bại Đúng như lời đúc kết của cổ nhân Dục tốc bất đạt Nghĩa là muốn nhanh đốt cháy giai đoạn thì lại không thể thành tựu Tình báo có thể lấy các tài liệu bản vẽ có thể sao chép nhưng năng lực kỹ thuật tích lũy qua hàng chục năm thực tiễn là thứ không một điệp vụ nào có thể mang về được Phần 6. Sự thật phía sau đơn hàng tỷ đô ở Đông Nam Á và bài học về nền tảng chân thật Khi bài toán công nghệ lõi vẫn chưa có lời giải Giấc mơ đưa đại phi cơ C919 bước ra quốc tế lại xuất hiện những câu chuyện đầy trớ trêu Ngày 15 tháng 9 năm 2023 tại lễ ký kết hội trợ triển lãm Trung Quốc ASEAN ở thành phố Nam Ninh một hãng hàng không mới nổi của Brunei tên là Kỳ ký hàng không tức Gallop Air đã ký thỏa thuận đặt mua 30 phi cơ của COMAC trị giá khoảng 2 tỷ đô la gồm 15 chiếc C919. Truyền thông lập tức tung hô đây là đơn hàng hải ngoại đầu tiên xuất đại phi cơ Trung Quốc vươn ra thế giới. Thế nhưng khi tra cứu kỹ lại, hãng Kỳ ký hàng không lại thuộc sở hữu của một công ty tại Singapore do tập đoàn đầu tư Thiên Câu Thiểm Tây của thương nhân Trung Quốc Dương Cường nắm 100% vốn. Nói cách khác, đơn hàng quốc tế ấy đi một vòng lớn rồi thực chất vẫn là đơn hàng của người Trung Quốc tự mua để hưởng ứng sáng kiến vành đai và con đường. Lạ lùng hơn, suốt 3 năm kể từ khi ký kết, hãng này vẫn chưa nhận được chiếc phi cơ nào vì năng lực sản xuất của COMAC không đủ đáp ứng. Năm 2025, COMAC tiếp tục đẩy mạnh vận động thương mại tại Việt Nam. Theo hãng tin Reuters, hãng hàng không tư nhân Vietjet dự định từ ngày 15 tháng 1 năm 2025 sẽ thuê ngắn hạn hai chiếc phi cơ nhánh C909 cùng tổ bay của hàng không Thành Đô để khai thác đường bay nội địa. Khi thỏa thuận này gặp vướng mắc tại Cơ quan Quản lý Hàng không, lãnh đạo COMAC là Đàm Vạn Canh đã lập tức tới Hà Nội, Đồng thời Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cũng điện đàm với Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm để thúc đẩy kết nối giao thông giữa hai nước Dù hợp đồng thuê dòng C909 sau đó được đẩy nhanh tiến trình kiểm định Nhưng với dòng đại phi cơ C919 và dự án thân rộng C929 Việc chờ đợi chứng chỉ an toàn bay của Âu Hoa Kỳ vẫn còn rất xa vời Năm 2025, trong khi Airbus bàn giao 793 phi cơ và Boeing bàn giao 600 phi cơ, thì COMAC chỉ giao được vẻn vẹn 15 chiếc C919. Thưa quý vị, nhìn lại hành trình nhiều chặng trở của chiếc đại phi cơ C919 cùng vụ án của Từ Diên Quân tại Brussels, chúng ta có thể chiêm nghiệm sâu sắc về quy luật nhân quả trong sự phát triển của mỗi con người cũng như mỗi quốc gia. Một chiếc phi cơ vươn lên bầu trời vạn dặm, chở theo sinh mệnh của hàng trăm hành khách Trước hết phải được nâng đỡ bằng sự trung thực tuyệt đối của khoa học Bằng mồ hôi kiên trì qua hàng chục năm rèn rũa Chứ không thể chắp vá bằng những lối tắt hay những bản vẽ lấy từ người khác Trong các giá trị đạo đức truyền thống của nhân loại Sự chân thành, chữ tín và lòng tôn trọng thành quả sáng tạo Luôn là cái gốc của mọi sự hưng thịnh bền lâu Khi người ta quá chạy theo hào quang bề nổi muốn đốt cháy giai đoạn bằng mưu tính thì cái giá phải trả không chỉ là bản án nơi xứ người hay sự đình trệ của một ngành công nghiệp mà lớn hơn cả là sự đánh mất niềm tin quốc tế Chỉ khi biết quay về bồi đắp nền tảng chân thật lấy sự thiện lương, khiêm nhường và khổ luyện làm gốc Những đôi cánh mới có thể thực sự vững vàng bay cao giữa bầu trời rộng lớn Cảm ơn quý vị đã dành thời gian theo dõi Kim Truy xin kính chào và hẹn gặp lại