Tại Sao Nhiều Thành Phố Mỹ Gần Như Không Có Vỉa Hè？

vừa bước ra khỏi ngôi nhà tiện nghi ở ngoại ô nước Mỹ, bạn nhận ra một điều kỳ lạ hoàn toàn không có vỉa hè, lối đi bê tông vừa dứt khỏi bậc thềm là đứt đoạn, đẩy bạn chơi trọi giữa một bãi cỏ dại và làn đường nhựa nơi xe cộ lao vun vút. Tại sao nhiều thành phố Mỹ gần như không có vỉa hè? Nhiều người nghĩ nước Mỹ thiếu ngân sách hoặc chính quyền địa phương buông lỏng quy hoạch, nhưng sự thực có đúng như vậy? Làm sao một đất nước từng sở hữu hệ thống xe điện và những khu phố đi bộ sẩm ướt đầu thế kỷ hai mươi lại tự tay xóa sổ không gian của đôi chân? Tại sao những khu dân cư càng giàu có, người ta lại càng không nhìn thấy vỉa hè? Và điều gì đã suy khiến hàng triệu gia đình Mỹ đồng loạt rời bỏ những vỉa hè trung tâm để rạt ra những đồng cỏ xa xôi? ngay sau khi Thế chiến thứ hai kết thúc vào năm 1945, các đô thị lớn của nước Mỹ rơi vào cảnh ngột ngạt cùng cực. Khói bụi nhà máy, nhà ở cũ kỹ chật chội và tệ nạn gia tăng đã tạo nên một làn sóng di cư ồ ạt mang tên White Flight, cuộc tháo chạy của tầng lớp trung lưu khỏi các khu phố lõi. Cùng lúc đó, chính phủ Mỹ tung ra đạo luật GI Bill, hỗ trợ hàng triệu cựu chiến binh vay tiền mua nhà với lãi suất ưu đãi kỷ lục. Thứ họ khao khát không còn là những căn hộ chung cư chen chúc bước thẳng xuống phố xá ồn ào, mà là một không gian thanh bình tuyệt đối. nắm bắt cơn sốt đó, vào năm 1947, một công ty mang tên Levitt Sons đã tạo ra bước ngoặt làm thay đổi vĩnh viễn diện mạo nước Mỹ. Khi khởi công dự án Levittown tại New York, hàng nghìn ngôi nhà giống hệt nhau mọc lên như nấm trên những cánh đồng khoai tây bạc ngàn. Ở đó, công thức kinh điển của giấc mơ Mỹ chính thức định hình: một căn nhà đơn lập, garage để xe riêng, hàng rào trắng và một thảm cỏ xanh mướt bao quanh. Để bán được những căn nhà này với giá rẻ đến mức khó tin, các chủ đầu đã tính toán cắt giảm mọi chi phí hạ tầng không trực tiếp đem lại lợi nhuận. Họ bỏ qua hệ thống cống thoát nước ngầm phức tạp, không lắp đèn đường và triệt tiêu luôn vỉa hè. Trong mắt các nhà phát triển, cư dân ngoại ô đi làm bằng ô tô cá nhân, về nhà là lùi thẳng vào garage. Một dải bê tông công cộng chạy dọc trước cửa bỗng chốc trở thành khoản đầu tư hoàn toàn lãng phí. Thế nhưng, ngoại ô không chỉ đơn thuần là việc rời chỗ ở, mà nó còn tái định hình toàn bộ cách một xã hội vận hành. Toàn bộ các cửa hàng, chợ búa hay tiệm thuốc quen thuộc đều bị đẩy ra xa hàng dặm. Ít ai ngờ rằng nguồn cơn của sự chia cắt đó lại bắt nguồn từ một vụ kiện đất đai chân động vào năm 1926 tại một ngôi làng vô danh ở bang Ohio. Sân cỏ trở thành chuẩn mực, biến vỉa hè thành thứ thừa thãi. Nhưng nếu không có vỉa hè, làm sao người ta có thể di chuyển giữa những khoảng không gian mênh mông ấy? Câu trả lời rất đơn giản: người ta không đi bộ nữa. Nước Mỹ đã trao toàn bộ số phận của mình cho chiếc ô tô. Từ một món đồ xa xỉ của giới thượng lưu, xe hơi nhanh chóng biến thành đôi chân nhân tạo, một điều kiện sinh tồn tối thiểu. Không có xe hơi ở ngoại ô, bạn gần như bị giam lỏng. Toàn bộ đời sống xã hội uốn mình theo bốn bánh xe: các dạp chiếu phim ngoài trời, quầy giao dịch ngân hàng, cho đến các chuỗi đồ ăn nhanh mua qua cửa kính ô tô thì nhau mọc lên như nấm. Nhưng để cỗ máy xe hơi thống trị tuyệt đối, cần có một sự tiếp tay khổng lồ từ chính sách. Năm 1956, Tổng thống Dwight Eisenhower đặt bút ký đạo luật gia lộ viện trợ liên bang, rót khoản ngân sách khổng lồ 25 tỷ đô la để xây dựng hơn 41.000 dãy cao tốc liên bang. Điều chưa cheo năm mở cơ chế rót tiền, chính phủ liên bang bao cấp tới 90% kinh phí cho các tuyến đường nhựa cao tốc, nhưng không chi một xu nào cho hạ tầng đi bộ địa phương. Các thành phố muốn nhận tiền trợ cấp, buộc phải dồn toàn lực mở rộng làn xe, thậm chí sẵn sàng cạo sạch những dải lề đường cũ để xe cộ chạy nhanh hơn. Đứng sau lưng chính sách ấy là liên minh vận động hành lang đầy quyền lực giữa các tập đoàn xe hơi, dầu mỏ và sản xuất lốp xe như General Motors hay Standard Oil. Và đỉnh điểm của sự nghiệt ngã là việc người đi bộ bỗng chốc bị biến thành tội đồ. Từ long j walking, nghĩa là đi bộ băng qua đường trái phép, thực chất là sản phẩm từ một chiến dịch truyền thông do các hãng xe tải chở vào thập niên 1920. Chữ j thời bấy giờ là tiếng lóng miệt thị những người nhà quê người người. Họ đảo ngược quan niệm lịch sử hàng nghìn năm đường xá trước đây vốn thuộc về con người, nay biến thành lãnh địa độc quyền của động cơ. Bất kỳ ai đặt chân xuống lòng đường đều bị coi là kẻ lạc hậu và cản trở sự phát triển. Đường xá thuộc về bánh xe, người đi bộ bị coi là vật cản. Thế nhưng tại sao người ta không thể đi bộ chỉ vài trăm mét để mua một gói muối hay ổ bánh mì? Bởi vì luật pháp không cho phép điều đó tồn tại. Đây chính là lúc chúng ta quay trở lại với vụ kiện lịch sử năm 1926 tại ngôi làng Euclid nhỏ bé thuộc bang Ohio. Thời điểm đó, chính quyền làng Euclid kiên quyết cấm các doanh nghiệp xây dựng nhà xưởng và cửa hàng buôn bán xe lẫn vào đất ở. Vụ việc bị kiện thẳng lên tòa án tối cao Hoa Kỳ. và các thẩm phán đã đưa ra một phán quyết làm thay đổi vĩnh viễn quy hoạch nước Mỹ. Chính quyền địa phương có toàn quyền chia cắt đất đai thành các khu chức năng hoàn toàn tách biệt. Thậm chí trong văn bản tuyên án, tòa còn dùng từ ngữ nặng nề khi ví những tòa nhà buôn bán và trung cư như những kẻ ký sinh phá vỡ sự trong sạch của khu dân cư. Khái niệm quy hoạch phân vùng Euclidian ra đời từ đó tạo ra một nhát cắt tuyệt đối và tàn nhẫn. Khu dân cư chỉ đơn thuần là nơi để ngủ trong bán kính nhiều cây số. Luật pháp cấm tuyệt sự xuất hiện của bất kỳ tiệm tạp hóa, quán cà phê hay quầy thuốc nào. muốn mua một hộp sữa, bạn buộc phải nổ máy xe hơi, vượt qua quãng đường từ ba đến tám km để đi tới những tổ hợp thương mại tập trung khổng lồ nằm chơi chọi giữa biển bãi đỗ xe. Chưa dừng lại ở đó, người Mỹ còn phát minh ra kiểu đường cul-de-sac, tức những ngõ cụt uốn lượn như cành cây, mục đích là để triệt tiêu mọi phương tiện vãng lai, giữ cho khu phố hoàn toàn tĩnh lặng. Hai ngôi nhà có thể chỉ cách nhau một hàng rào sau vườn vài bước chân, nhưng nếu muốn đi bộ sang nhau bằng lối đi phía trước, bạn phải đi vòng vèo qua những khúc quanh dài hơn hai mươi phút. Khi mọi tiện ích sinh hoạt đều nằm ngoài tầm với của đôi chân, vỉa hè bỗng chốc trở thành một con đường dẫn tới hư không. Luật pháp đã biến việc đi bộ thành điều bất khả thi. Nhưng ngay trong nội khu, vì sao người ta lại chủ động từ chối đặt giải bê tông trước cửa? để hiểu điều này, chúng ta phải nhìn vào tâm lý pháo đài riêng tư của tầng lớp trung lưu và thượng lưu mỹ. khi chi tiền mua một căn nhà ở ngoại ô, điều người ta tìm kiếm không chỉ là bốn bức tường rộng rãi, mà là sự tách biệt hoàn toàn khỏi sự xô bồ, nhộn nhịp của phố thị. trong tiềm thức của nhiều chủ nhà, vỉa hè không phải là một tiện ích công cộng văn minh, ngược lại, nó bị xem là một lối mòn công cộng, dẫn dắt những bước chân của người lạ đi sát sạt qua cửa sổ phòng khách và sân trước nhà mình. và đằng sau sự riêng tư ấy là một công cụ phân hóa gia cấp cực kỳ tinh vi. một khu dân cư không có vỉa hè, đồng nghĩa với việc các tuyến xe buýt công cộng gần như không thể thiết lập trạm dừng hay tiếp cận sâu vào bên trong. muốn đặt chân vào khu phố này, điều kiện tiên quyết và bắt buộc là bạn phải sở hữu ô tô cá nhân. việc thiếu vỉa hè bỗng chốc trở thành một hàng rào phòng thủ vô hình nhưng vô cùng hiệu quả, ngăn chặn sự thâm nhập của người vô gia cư, người thu nhập thấp hay bất kỳ nhóm đối tượng nào mà cư dân cho là tiềm ẩn nguy cơ mất an ninh. nhiều khảo sát xã hội học tại các bang miền nam và tây nam như texas, georgia hay arizona chỉ ra rằng sự thiếu vắng vỉa hè được các cộng đồng giàu có ngầm ủng hộ như một bộ lọc tự nhiên để bảo vệ giá trị bất động sản. bên cạnh đó là quyền lực tuyệt đối của các hiệp hội chủ nhà, viết tắt là HOA. tại nhiều khu đô thị, HAVA ban hành quy chế nghiêm ngặt cấm xây dựng vỉa hè. họ muốn các thảm cỏ xanh mướt của từng ngôi nhà trải dài liền mạch ra tận mép đường nhựa, tạo ra cảm giác về một không gian điền viên rộng thênh thang, không bị chia cắt bởi những dải bê tông xám xịt. không có vỉa hè chính là chiếc khóa cổng vô hình của người giàu. thế nhưng liệu có lý do thực tế nào hơn khiến một chủ nhà bình thường cũng thà chịu bất tiện chứ không muốn có vỉa hè đây chính là câu trả lời cho lời hẹn mà chúng ta đã nhắc tới ở đầu video nỗi sợ một chiếc sẻng súc tuyết và một chat hầu tòa có thể khiến gia chủ rơi vào cảnh khánh kiệt Tại đa số các đô thị Mỹ tồn tại một nghịch lý pháp lý mang tên trách nhiệm vỉa hè. Về mặt chỉ giới quy hoạch, vỉa hè là đất công cộng thuộc về nhà nước. Thế nhưng luật pháp của hầu hết các bang lại quy định rằng toàn bộ chi phí xây mới, bảo dưỡng và mọi rủi ro pháp lý xảy ra trên giải bê tông đó lại chút hoàn toàn lên đầu chủ nhà liền kề. Hãy tưởng tượng, chỉ cần một rễ cây trồi lên, làm nứt tấm bê tông trước cược cao chừng hai cm, hoặc sau cơn bão tuyết bạn chưa kịp cào sạch bằng trơn trượt, bất kỳ một người lạ nào đi ngang qua vô tình trượt ngã chấn thương, luật sư của họ sẽ gửi ngay một chát kiện thẳng tới bạn. Tại Mỹ, các vụ kiện đòi bồi thường thương tật do trượt ngã là một cơn ác mộng thực sự, với mức đền bù bảo hiểm thường dao động từ vài chục nghìn đến hàng trăm nghìn đô la. Với những bang mùa đông khắc nghiệt ở vùng Trung Tây hay Đông Bắc, sở hữu vỉa hè đồng nghĩa với một bản án lao động thường nhật. Đúng năm giờ sáng, bạn phải run rẩy vác sảnh ra cào tuyết trong cái lạnh âm mười độ. Bởi nếu để quá hai mươi bốn giờ, bạn vừa bị chính quyền phạt tiền, vừa đối mặt nguy cơ ra tòa nếu có ai ngã gãy tay. Chưa hết, đạo luật người khuyết tật ADA năm một nghìn chín trăm chín mươi còn quy định vỉa hè phải đạt độ dốc hoàn hảo và có gạch cảm ứng. Mỗi khi thành phố nâng cấp tuyến đường, họ sẽ gửi hóa đơn bổ sung thuế bắt chính chủ nhà chi trả hàng nghìn đô la. Người dân ngoại ô cay đắng tự hỏi tại sao tôi phải trả tiền túi và ôm rủi ro phá sản vì một thứ mình chẳng bao giờ dùng tới. có vỉa hè trước nhà là tự rước rủi do vào thân vậy bỏ rơi vỉa hè để đổi lấy sự an toàn túi tiền cái giá mà toàn bộ xã hội Mỹ đang phải trả là gì hậu quả đầu tiên đè nặng lên chính sức khỏe và sự tự do của người dân lối sống phụ thuộc tuyệt đối vào ghế lái đã góp phần châm ngòi cho cuộc khủng hoảng béo phì, bệnh tim mạch và tiểu đường lan rộng khắp nước Mỹ trẻ em mất đi quyền tự do khám phá khi không thể tự đi bộ vài trăm mét sang nhà bạn hay tới trường biến các bậc phụ huynh thành những tài xế bất đắc dĩ trong khi đó những người cao tuổi khi thị lực và phản xạ suy giảm không còn khả năng cầm lái bỗng chốc rơi vào cảnh ngộ bị giam lỏng hoàn toàn trong ốc đảo ngoại ô của chính mình sự biến mất của vỉa hè còn biến việc đi bộ thành một canh bạc sinh mạng trên những tuyến đường mang tên street đây là sự lai tạp nguy hiểm giữa đường phố nội đô và xa lộ tốc độ cao đó là những trục đường rộng từ bốn đến sáu làn xe nơi ô tô lao vun vút với vận tốc bảy mươi đến tám mươi km một giờ nhưng hai bên mép đường chỉ chơi trò dãnh nước và cỏ dại theo thống kê của hiệp hội an toàn đường cao tốc Mỹ số người đi bộ thiệt mạng đã tăng vọt hơn bảy mươi phần trăm kể từ năm hai nghìn không trăm mười. đa số nạn nhân là những người lao động thu nhập thấp không đủ tiền mua xe hơi buộc phải liều mình đi men mép nhựa ngay sát những bánh xe tải gầm rú. Nhận ra sai lầm quy hoạch của thế kỷ trước, nhiều thành phố như Atlanta, Denver hay Austin đang chật vật tìm cách sửa sai bằng các dự án lắp đặt bổ sung vỉa hè. Thế nhưng, bài toán này vấp phải một bức tường chi phí khổng lồ. Để xây thêm một dãm vỉa hè đạt chuẩn hiện nay, chính quyền phải đào bới và tái thiết toàn bộ hệ thống thoát nước mưa ngầm, tiêu tốn từ ba trăm nghìn đến hơn một triệu đô la cho mỗi dãm. Xây vỉa hè tốn tiền tỷ, nhưng thiếu vỉa hè tốn mạng người và có một nghịch lý chới treo. ở một đất nước như Việt Nam, nơi vỉa hè hiện diện ở khắp ngõ ngách, người đi bộ rốt cuộc vẫn phải nhảy xuống lòng đường, chẳng khác gì người Mỹ. Vậy câu chuyện không có vỉa hè của Mỹ phản chiếu điều gì về nghịch lý vỉa hè đang diễn ra tại Việt Nam? Đó là hai mặt của cùng một bi kịch tước đoạt không gian dành cho đôi chân con người. ở nước Mỹ, người dân bị tước đoạt vỉa hè về mặt vật lý, quy hoạch triệt tiêu lối đi bộ, tôn sùng bánh xe hơi, biến việc bước ra đường thành một điều bất khả thi nếu không có chìa khóa ô tô. còn tại các đô thị Việt Nam như Hà Nội hay thành phố Hồ Chí Minh, chúng ta có một mạng lưới vỉa hè hiện hữu bằng bê tông và gạch lát, nhưng người dân lại bị tước đoạt về mặt công năng. Vỉa hè bị biến thành bãi đỗ xe máy, điểm buôn bán kinh doanh, tiệm bún chả hay quán trà đá sàn sát. để rồi người đi bộ Việt Nam cuối cùng cũng phải tràn xuống lòng đường, đối mặt trực diện với dòng xe máy cộ lao vun vút, chẳng khác nào người Mỹ phải nép sát mép cỏ cao tốc. dù hình thức trái ngược nhau, cả hai đều chung một bản chất. người đi bộ luôn là đối tượng đầu tiên bị hy sinh khi lợi ích kinh tế ngắn hạn và các phương tiện cơ giới được đặt lên hàng đầu. dù bạn bước chân ra khỏi một căn nhà ngoại ô Mỹ đối diện bãi cỏ hoang, hay bước ra ngõ phố Việt Nam đối diện một hàng quán chật kín, đôi chân con người đều chung một cảm giác bất an. thước đo văn minh thực sự của một thành phố không nằm ở việc nó sở hữu bao nhiêu làn đường cao tốc, mà nằm ở việc một đứa trẻ hay một người già có thể thông thả bước đi trên vỉa hè mà không phải nơm nớp lo sợ. nếu được lựa chọn giữa việc sống ở một nơi hoàn toàn không có vỉa hè như ngoại ô Mỹ, hay một nơi vỉa hè sầm uất nhưng phải nhường chỗ cho hàng quán như ở nước mình, bạn sẽ chọn thế nào? hãy để lại ý kiến dưới phần bình luận. cảm ơn bạn đã theo dõi và hẹn gặp lại.