Có những công trình cổ đáng lẽ đã phải sụp đổ từ hàng trăm năm trước. Chúng không có bê tông cốt thép, không có máy đo địa chấn, không có phần mềm mô phỏng — nhưng vẫn sống sót qua những trận động đất lớn. Trong video này, chúng ta sẽ đi qua 6 công trình đặc biệt: từ tháp nghiêng Pisa, những bức tường đá Inca ở Cusco, tháp gỗ Hōryū-ji tại Nhật Bản, lăng mộ Cyrus ở Iran, cầu đá Triệu Châu của Trung Quốc, cho tới Ứng Huyện Mộc Tháp — tòa tháp gỗ gần một nghìn năm tuổi đã vượt qua nhiều trận động đất. Điều kỳ lạ là bí quyết giúp chúng tồn tại đôi khi lại nằm ở chính những thứ trông giống như điểm yếu: nền đất mềm, những khối đá không dùng vữa, cột gỗ có thể dao động, các khớp nối không khóa cứng hay những khoảng rỗng làm kết cấu nhẹ hơn. Và ở công trình cuối cùng, thứ suýt khiến nó gục ngã lại không phải động đất — mà là chính bàn tay con người trong một lần cố gắng bảo tồn nó. 🌍 Nếu bạn thích những hành trình khám phá lịch sử, kỹ thuật cổ đại và những bí ẩn ít người biết đến, hãy đăng ký kênh để cùng tiếp tục đi tới những nơi đặc biệt nhất trên thế giới.
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Ở miền Bắc Trung Quốc, có một tòa tháp gỗ cao ngang một tòa nhà 20 tầng.
Không có một cây đình sắt nào giữ nó lại.
Tòa tháp ấy đã đứng gần 1.000 năm qua nhiều trận động đất,
qua bao lần mặt đất rung chuyển dưới chân.
Một khối gỗ khổng lồ như vậy lẽ ra đã phải đổ từ lâu.
Điều gì đã giữ nó đứng thẳng suốt ngần ấy thế kỷ?
Và vì sao đến hôm nay người ta chỉ còn được bước vào tầng dưới cùng của nó?
Có một điều nghe rất lạ.
Thứ suyết khiến tòa tháp ấy gột ngã cuối cùng lại không phải động đất.
Ta sẽ quay lại tòa tháp ấy ở cuối hành trình.
Trên khắp thế giới có những công trình cổ mà động đất cũng không thể quật ngã.
Hôm nay ta sẽ đi qua 6 nơi như thế.
Ta sẽ thấy một tòa tháp lẽ ra đã phải đổ từ nhiều thế kỷ trước.
Ta sẽ thấy những thành phố có thể đã được dựng ngay trên chỗ mặt đất bị xé nứt.
Và ta sẽ gặp một cây cột gỗ hơn 1.400 năm tuổi
đã trở thành người thầy của tòa tháp cao nhất nước Nhật.
Lý do những công trình ấy còn đứng thường ngược hẳn với những gì ta vẫn nghĩ.
Chàng đầu tiên đưa ta tới nước Ý
nơi có một tòa tháp nổi tiếng vì chính cái dáng siêu vẹo của nó.
Tòa tháp ấy nghiêng khoảng 5 độ.
Định tháp lệch khỏi chân hơn 5 mét dài hơn cả một chiếc ô tô con.
Đứng dưới chân nhìn lên,
người ta có cảm giác chỉ cần một cơn rung nhẹ là nó sẽ đổ ập xuống.
Đây là tháp nghiêng Pisa.
Công trình được khởi công vào năm 1173
và việc xây dựng kéo dài khoảng 2 thế kỷ.
Tháp cao khoảng 58 mét.
Nhưng chẳng bao lâu sau khi khởi công
nên đất bên dưới đã lún và tòa tháp bắt đầu nghiêng.
Với một kích cấu như vậy, giới kỹ sư đều thấy rõ một điều.
Tòa tháp yếu đến mức gần như không tự đứng thẳng nổi.
Chỉ cần một trận động đất vừa phải
thôi nó lẽ ra đã hư hại nặng, thậm chí sụp đổ.
Nhưng vùng đất này đâu chỉ có những trận động đất vừa phải.
Kể từ năm 1280,
ít nhất bốn trận động đất mạnh đã quét qua khu vực quanh Pisa.
Và cả bốn lần tòa tháp nghiêng ấy vẫn đứng nguyên không hư hại.
Một tòa tháp lẽ ra phải là thứ đổ đầu tiên,
lại là thứ không hề hấn gì.
Chuyện đó xảy ra bằng cách nào, suốt nhiều thế kỷ,
không có lời giải thích nào đủ thuyết phục.
Tháp Pisa trở thành một câu đố
mà giới kỹ sư chuyển tay nhau qua nhiều thế hệ.
Phải đến năm 2018 câu đố ấy mới có lời đáp.
Một nhóm 16 kỹ sư do giáo sư Camillo Nuti
ở Đại học Roma Tre,
dẫn đầu đã xem xét lại toàn bộ dữ liệu về địa chấn,
về nền đất và về kết cấu của tòa tháp.
Kết luận của họ khiến nhiều người bất ngờ.
Tòa tháp sống sót nhờ một hiện tượng gọi là
thương tác động giữa đất và công trình.
Tháp thì cao và cứng,
nền đất bên dưới thì mềm.
Khi hai thứ ấy đi cùng nhau,
cách tòa tháp dung lắc thay đổi hẳn.
Tòa tháp không còn dung cùng nhịp với sóng động đất.
Mặt đất cứ dung còn tòa tháp thì không bị cuốn theo.
Trong nhóm nghiên cứu cô giáo sư George Milonakis
của Đại học Bristol,
ông nhận xét rằng mọi chuyện thật trớ trêu.
Chính giúp đất đã làm tòa tháp nghiêng
và đưa nó tới bờ sụp đổ lại là thứ
giúp nó sống sót qua những trận động đất.
Cái mà suốt hàng trăm năm
người ta coi là điểm yếu chết người của tháp Pisa
hóa ra lại chính là tấm khiên của nó.
Và tất cả chỉ là tình cờ.
Những người thợ đặt viên đá đầu tiên vào thế kỷ 12
không hề tính trước điều này.
Họ chỉ muốn dựng một tòa tháp chuông thẳng đứng.
Mặt đất đã làm phần còn lại.
Tại Pisa thì đất yếu đã tình cờ
cứu tòa tháp.
Ở nơi tiếp theo có giả thuyết cho rằng
người ta cố tình xây ngay trên chỗ mặt đất
bị xé nứt.
Một trận động đất quét qua thành phố Cusco
trên dạy Andes.
Những bức tường nhà thờ nứt toát.
Những dinh thự kiểu châu Âu vỡ vụn.
Khi bụi lắng xuống, gần như toàn bộ
công trình mà người Tây Ban Nha dựng lên
đã đổ sụp.
Nhưng bên dưới đống đổ nát ấy
có những bức tường vẫn đứng.
Đó là tường đá của người Inca.
Trận động đất ấy xảy ra vào
năm 1650.
Một nhân chứng là Zingonzalet Zavila
đã viết về Cusco bằng những
dòng đầy nước mắt.
Ông viết rằng ai từng thấy thành phố hôm trước mà nhìn
nó hôm nay thì không thể cầm lòng.
Người Tây Ban Nha đã chiếm Cusco
từ thế kỷ trước. Họ phá bỏ nhiều công trình
của người Inca rồi xây nhà thờ
và tu viện đẻ lên chính nền đá cũ.
Nhà thờ Santo Domingo
được dựng ngay trên nền đền mặt trời
của người Inca.
Động đất đến, nhà thờ sụp,
nền đá ở lại. Người ta xây lại
nhà thờ vẫn trên nền đá ấy.
Đến năm 1950
thì một trận động đất mạnh khác lại ập tới.
Hơn một nửa số công trình trong
thành phố đổ sụp, trong đó có cả
nhà thờ Santo Domingo.
Còn bức tường cong của đền mặt trời bên dưới
vẫn đứng nguyên như cũ, hai lần.
Cùng một kết cục, vậy người Inca
đã làm gì mà đá của họ bền đến thế?
Họ ghép đá mà không cần vỡ.
Nhiều khối nặng khoảng 2-3 tấn
được đéo khít vào nhau đến mức lưỡi
dao mỏng nhất cũng không lách lọt.
Tường và cửa của họ mang dáng hình thang,
rộng ở dưới và hẹp dần lên trên.
Sau trận động đất đầu tiên,
chính những người xây lại Cusco cũng bắt đầu
học theo dáng hình thang ấy.
Nhờ vậy mà khi trận động đất thứ hai
xảy ra với cường độ tương tự,
thiệt hại dù lớn vẫn ít hơn hẳn so với lần trước.
Kẻ chinh phục cuối cùng
đã phải học lại bài học của người
bị chinh phục, và câu chuyện còn đi
xa hơn thế.
Cũng trên giấy Andes là Machu Picchu
thành phố của người Inca nằm vắt trên
một sống núi hẹp được xây vào khoảng
năm 1450.
Nhà địa chất Rualdo Menegas
ở Đại học Liên bang Rio Grande do Sul Brazil
đã trình bày một giả thuyết
tại hội nghị của Hiệp hội Địa chất Hoa Kỳ
vào năm 2019.
Ông cho rằng người Inca có thể đã cố ý
xây Machu Picchu và cả Cusco
lấn Ollantaytambo ngay tại những nơi
các đất gãy trong lòng đất dao nhọc.
Nghe như điên rổ.
Ai lại xây thành phố ngay trên chỗ đất
bị xé nứt? Nhưng theo Menegas
chính những vết nứt ấy là lợi thế.
Đá nứt sẵn nên dễ tách
thành khối. Cá khe nước còn
dẫn nước tuyết tan và nước mưa về thành phố
đồng thời giúp thoát nước.
Người Inca thậm chí có hẳn một từ để gọi
những vết nứt lớn xuyên qua núi.
Trong tiếng quê chùa những vết nứt ấy
được gọi là Quichlo. Tất nhiên đây
vẫn chỉ là một giả thuyết được đưa ra
tại một hội nghị khoa học.
Đó là ý đồ có thật
của người Inca hay chỉ là cách
người đời sau đọc ngược lại lịch sử
câu hỏi vẫn còn để ngọt?
Bạn nghĩ người Inca cố ý chọn
những vết nứt gái ấy hay đó chỉ là tình cờ?
Hãy để lại ý kiến trong phần bình luận.
Và nếu bạn muốn đi tiếp
hành trình này hãy đăng ký kênh
Người Inca để lại đá.
Ở nơi tiếp theo thứ đứng vững qua hơn
13 thế kỷ lại được làm bằng gỗ.
Ở vùng Nara của nước Nhật
có một ngôi tháp gũ 5 tầng.
Những lớp mái cong xếp trồng lên nhau.
Thớ gỗ đã sấm màu theo 5 tháng.
Ngôi tháp thuộc chùa Horyu-ji
và nó đã đứng đó
hơn 1.300 năm.
Nhật Bản là đất nước của Đống Đất.
Vậy mà tòa tháp gỗ nhiều tầng này
chưa từng sập dù đã trải qua
không biết bao nhiêu trận dung chuyển.
Nó thuộc hàng những công trình bằng gỗ cổ nhất thế giới.
Bí mật nằm ở trung tâm tòa tháp.
Ở đó có một cây cột lớn
chạy dọc thân tháp.
Người Nhật gọi nó là Shinbashira
tức là cột tâm.
Vào năm 2001
các nhà nghiên cứu đã xác định cây cột tâm
của Horyu-ji được làm từ
một thân cây bị đốn từ hơn 1.400
năm trước. Cây cột ấy
làm việc theo một cách rất lạ.
Khi động đất đến nó giao động như một con lắc
ở giữa tòa tháp. Chuyển động ấy
làm dịu đi lực dung ngang đăng sô vào công trình.
Theo một số mô tả thì đấy cột tâm
ở tháp Horyu-ji chỉ được đặt lên
một phiến đá nền chứ không gắn chặt.
Các tầng tháp cũng không gắn cứng vào
nhau mà được xếp trồng lên nhau.
Mỗi phần có thể chuyển động một chút theo cách của riêng nó.
Một tòa tháp mà các bộ phận
không bám chặt vào nhau. Nghe như công thức
của thảm họa. Vậy mà nó lại
đứng vững hơn 13 thế kỷ.
Có nguồn còn cho biết trong khoảng 500 ngôi
tháp gỗ ở Nhật, chỉ có 2 ngôi
từng sập trong suốt 1.400 năm.
Điều kỳ lạ là những người thợ xưa
gần như không để lại tài liệu nào
giải thích vì sao kết cấu ấy
chịu được động đất. Một số nguồn cho biết
kỹ thuật chỉ được chuyển từ tay người thợ này
sang tay người thợ khác.
Kỹ sư kết cấu Shuzo Ishida
đã phải làm những mô hình tháp để thử nghiệm
vai trò của cây cột tâm. Cơ chế đầy đủ
đến nay vẫn chưa được giải thích trọn vẹn.
Rồi bài học từ ngôi chùa cổ đã đi
thẳng vào công trình hiện đại bậc nhất nước Nhật.
Tokyo Skytree cao 634 m
là công trình cao nhất
nước Nhật. Ở giữa thân tháp
là một lói bê tông cốt thép
khổng lồ nặng 10.000 tấn.
Ý tưởng của lói ấy lấy thẳng
từ cây cột tâm trong những ngồi tháp gỗ.
Một tòa tháp thép cao hơn
600 m của thế kỷ 21
đã họp lại bài học của một ngôi chùa gỗ hơn
13 thế kỷ tuổi. Những người thợ
vô danh ở Nara chưa từng biết đến
máy tính hay bê tông. Nhưng lời giải
của họ vẫn còn đứng giữa lòng Tokyo
hôm nay. Tại Nhật thì bí quyết
được truyền qua tay thợ.
Ở nơi tiếp theo người ta thậm chí không chắc
bí quyết ấy có thật hay không.
Giữa một đồng bằng ở Iran
là một khối đá giản dị.
Sáu bậc đá xếp trồng lên nhau trên cùng
là một buồng mộ nhỏ.
Không tháp cao, không mái vòm,
không hoa văn cầu kỳ.
Đây là lăng mộ của Cyrus Đại Đế
người sáng lập đế quốc Archimedes
vì vào khoảng giữa thế kỷ thứ sáu trước công nguyên
lăng nằm ở Pasargade
và đã đứng đó khoảng
2.500 năm. Tương truyền rằng
Alexander Đại Đế từng tìm đến
ngôi mộ này. Khối đá
khiêm tốn ấy được nhiều người gọi là công trình
cách chấn cổ nhất thế giới. Nếu điều đó
là thật, phe tin vào điều này
đưa ra một mô tả. Lớp nền
của lăng là đá gắn bằng vữa vôi
và được mài nhẵn. Các lớp đá
phía trên liên kết với nhau bằng
thanh kim loại nhưng không gắn vào nền.
Khi động đất đến, cả khối
phía trên có thể trượt nhẹ trên lớp nền
thay vì rung theo mặt đất.
Một nghiên cứu mô phỏng bằng máy tính
đã cho rằng đây là hệ cách
chấn sớm nhất từng được biết.
Nhưng phe nghi ngờ cũng có lý lẽ của mình.
Đó là nghiên cứu chi tiết duy nhất
về chuyện này. Trên lăng không
có dấu hiệu nào cho thấy các lớp đá
từng dịch chuyển. Và cũng không ai
rõ những trận động đất trong quá khứ có đủ
mạnh để cơ chế ấy hoạt động hay không.
Vậy người xưa đã cố ý thiết kế
một thể cách chấn. Hay hôm nay
chúng ta đang đọc ý đồ của mình vào
một khối đá? Lăng Cyrus
chỉ để lại cho ta một câu hỏi.
Ở nơi tiếp theo ta có hẳn một trận
động đất để làm chứng.
Một cây cầu đá cong vắt qua
dòng sông ở miền Bắc Trung Quốc.
Vòng cầu dẹt và trông thanh mảnh đến mức
người ta dễ nghĩ nó mong manh.
Trên hai vai cầu có bốn vòm nhỏ
khoét rỗng như những ô cờ sổ nhìn
xuyên qua dòng nước. Đây là cầu
Triệu Châu. Cây cầu được xây vào khoảng
cuối thế kỷ thứ 6 đầu thế kỷ thứ 7
dưới sự chỉ huy của
người thợ Lý Xuân. Cây cầu ấy đã
đứng khoảng 14 thế kỷ.
Nhịp cầu dài khoảng 37 mét.
Với một cây cầu đá thời ấy đó là
một khoảng vượt rất táo bạo.
Bốn vòm nhỏ trên vai cầu không chỉ
để trang trí. Chúng giúp cây cầu
nhẹ đi hơn 500 tấn.
Mỗi khi lũ về thì nước có thể chạy xuyên
qua những ô vòm ấy thay vì dồn hết
sức vào thân cầu. 14 thế kỷ
là một quãng thời gian rất dài.
Cây cầu đã đi qua ít nhất 8
cuộc chiến 10 trận lũ lớn và nhiều
trận động đất. Nó cũng đã được
sửa chữa nhiều lần. Các triều đại
nối nhau đổi thay. Những người qua cầu
hôm trước đã không còn rồi còn cháu họ
lại tiếp tục bước qua. Nhưng có một
trận động đất đáng nhớ hơn cả.
Vào năm 1966 trận động
đất hình đài xảy ra.
Tâm trấn chỉ cách cây cầu khoảng 40
cây số. Với một trận động
đất lớn đó gần như là sát bên
một cây cầu đá đã hơn 13
thế kỷ tuổi lẽ ra là thứ dễ gục ngã
nhất trong vùng. Cây cầu vẫn đứng.
Người thợ Lý Xuân không thể biết rằng
14 thế kỷ sau sẽ
có một trận động đất nổ ra ngay gần công trình
của mình. Ông không có máy đò
không có bản đồ địa chấn.
Ông chỉ có đá, có kinh nghiệm của nghề
và một ý tưởng về một cây cầu
nhẹ hơn. Vậy mà cây cầu ấy
đã đứng lâu hơn mọi triều đại từng
cai quản vùng đất quanh nó, không phải
vì nó chưa từng bị tổn thương.
Cây cầu đã được vá được sửa qua nhiều thời kỳ.
Nhưng bộ khung mà Lý Xuân dựng lên
từ 14 thế kỷ trước vẫn gánh được
cú dung ấy. Có lẽ một phần bí quyết
nằm ở chính sự nhẹ nhóm của nó.
Vòng cầu dẹt, vai cầu rỗng.
Người thợ năm xưa không cố làm
cây cầu nặng hơn hay dày hơn.
Ông làm nó nhẹ đi. Ở đây
ta lại gặp đúng điều đã thấy ở Pisa
và ở Nara. Thứ trông như
điểm yếu một cái vòng dẹt nhưng khoảng rỗng
trên vai cầu lại là thứ giúp công trình
sống sót. Cầu triệu trâu đứng vững
vì người thợ tính đúng. Ở nơi
cuối cùng ta quay lại tòa tháp gỗ
ở đầu hành trị nơi động đất.
Không làm gì được nhưng con người thì suyết.
Nhớ tòa tháp gỗ
ở đầu câu chuyện chứ?
Ta đã quay lại đây.
Giữa vùng đất băng ở huyện Ấn tỉnh Sơn Tây
một tòa tháp tám mặt vươn thẳng lên trời.
Mái trồng lên mái, tầng trồng
lên tầng. Tòa tháp cao
khoảng 67m ngang, một tòa nhà
20 tầng. Đây là tháp gỗ
ứng huyền được xây vào năm 1056
dưới Triều Liêu.
Tòa tháp còn được trùng tu và mở
rộng vào thời nhà Kim. Và toàn bộ
tòa tháp ấy không có một cây đình sắt
nào. Mọi mối nối đều là mộng
gỗ và đấu củng. Đấu củng
là những cụm con sơn bằng gỗ xếp khít
vào nhau để đỡ mái. Các nguồn
cho biết tòa tháp dùng tới hàng chục
loại đấu củng khác nhau. Cả khối
gỗ ấy được ước tính nặng khoảng
7.400 tấn. Một khối gỗ
nặng hàng 1.000 tấn cao 20 tầng
không một cây đình. Lẽ ra nó đã phải
sụp từ lâu. Bí quyết nằm
ở cách người thợ xưa dựng nó. Tòa
tháp có kết cấu tháp trong tháp với
một vòng cột bên ngoài và một vòng cột
bên trong. Các mối ghép mộng và đấu
củng không cứng nhắc. Chúng cho phép
tòa tháp biến dạng một chút để hấp thụ lực thay
vì gãy vụt. Một số ghi chép
cho biết tòa tháp đã trải qua 7 trận
động đất. Trong đó có một trận thời
nhà Nguyên vào năm 1328
kéo dài suốt 7 ngày.
7 ngày mặt đất dung chuyển.
Tòa tháp gỗ vẫn đứng. Hãy hình dung
những thanh gỗ khổng lồ kéo kẹt
trong cơn dung. Từng mối mộng
khẽ xê dịch rồi lại trở về chỗ cũ.
Cả tòa tháp trao nhẹ như
một thân cây trong gió. Nhưng không
một mối nối nào bung ra. Và
giờ là điều đã hứa ở đầu hành trình.
Vào năm 1935
tòa tháp được đưa vào một đợt
trùng tù. Trong đợt sửa chữa ấy
người ta đã tháo bỏ một số cấu kiện đỡ
quan trọng. Kết quả là tòa tháp
yếu đi trong những năm sau đó.
Du khách ngày nay chỉ còn được bước vào tầng chệt
của nó. Gần 1.000 năm và
7 trận động đất đã không làm gì được
tòa tháp. Nhưng một lần sửa chữa
của con người thì suýt làm được.
Những người thợ trều liều đã tính đến gió
đến mưa đến những cơn dung của mặt đất.
Nhưng họ không thể tính đến một ngày
mà chính những người muốn giữ gìn tòa tháp
lại vô tình làm nó yếu đi. Đó là
thứ đã suýt khiến tòa tháp gục ngã
không phải thiên nhiên
mà là chính những bàn tay muốn giữ gìn nó.
Câu hỏi còn lại
là câu hỏi của hôm nay.
Làm sao cứu một kỳ quan gỗ 1.000 năm tuổi
mà không làm hại nó thêm một lần nữa?
Sáu công trình
Sáu cách đứng vững
trước động đất. Một tòa tháp nguyên
được chính lớp đất yếu cứu sống.
Những bức tường đá của người Inca
có thể đã được dựng ngay trên chỗ mặt đất nứt.
Một cây cột gỗ dạy bài học
cho tòa tháp hiện đại.
Một khối đá còn để ngỏ câu hỏi về người xây.
Một cây cầu đứng vững ngay cạnh tâm trấn.
Và một tòa tháp gỗ
chỉ suýt gục trước bàn tay con người.
Người xưa không có máy đo địa trấn.
Họ không có phần mềm mô phỏng,
không có bê tông cốt thép.
Nhưng ở nhiều nơi họ không cố đối đầu với động đất.
Họ để công trình của mình
nhẹ đi mềm lại, chuyển động theo mặt đất.
Và có một điều lặp lại ở gần như
mọi câu chuyện hôm nay.
Thứ giữ một công trình đứng vững thường
không phải là sức mạnh.
Nó là thứ mà ta vẫn tưởng là điểm yếu.
Một nền đất mềm.
Một cây cột không trôn chặt.
Những mối ghép không cứng nhắc.
Có lẽ vì thế mà những kỹ sư hôm nay
vẫn quay lại học từ những công trình nghỉ năm tuổi.
Bạn nghĩ bí quyết nào trong 6 nơi này
đáng để kỹ sư hôm nay học nhất?
Hãy để lại ý kiến của bạn trong phần bình luận.
Và nếu bạn muốn cùng tôi đi tiếp
những hành trình như thế này,
hãy đăng ký kênh.