Câu chuyện của Liam, 67 tuổi, đặt ra một vấn đề quan trọng: người sử dụng nhiều thuốc có thể gặp tác dụng phụ hoặc tương tác mà chưa nhận biết. Tuy nhiên, không thể kết luận thuốc là nguyên nhân gây đột quỵ chỉ dựa vào tiền sử sử dụng.
Trong tập Podcast Tim Mạch này, bác sĩ Thế Tuấn phân tích 5 nhóm thuốc cần được sử dụng và theo dõi đúng hướng dẫn: thuốc hỗ trợ ngủ không kê đơn, thuốc lợi tiểu, statin, thuốc thông mũi và sulfonylurea điều trị đái tháo đường. Những thuốc này có thể mang lại lợi ích rõ ràng khi dùng đúng chỉ định, nhưng cũng có nguy cơ gây tác dụng không mong muốn ở một số người.
NỘI DUNG CHÍNH
00:00:00 - Trường hợp của Liam và tầm quan trọng của việc hiểu rõ thuốc đang dùng 00:00:12 - Rối loạn nhịp tim và quá trình xem xét tiền sử dùng thuốc 00:01:31 - Bác sĩ Thế Tuấn chia sẻ nguyên tắc sử dụng thuốc an toàn 00:04:14 - Nhóm 1: Thuốc hỗ trợ ngủ chứa diphenhydramine 00:07:39 - Nhóm 2: Thuốc lợi tiểu như furosemide và hydrochlorothiazide 00:11:36 - Nhóm 3: Statin và những tác dụng phụ cần theo dõi 00:15:57 - Nhóm 4: Thuốc thông mũi chứa pseudoephedrine hoặc phenylephrine 00:20:37 - Nhóm 5: Thuốc điều trị đái tháo đường nhóm sulfonylurea 00:27:08 - Lập danh sách thuốc và trao đổi với bác sĩ, dược sĩ 00:30:20 - Tổng kết những điều cần ghi nhớ để sử dụng thuốc an toàn
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Liam, một người đàn ông 67 tuổi, cân nặng khỏe mạnh, không hút thuốc, tối nào cũng dắt chó đi bộ và suốt 4 năm chưa từng quên một liều thuốc nào đã đổ gục trong căn bếp vào một buổi chiều chủ nhật.
Tim ông rơi vào một dạng rối loạn nhiệt nguy hiểm, tình trạng có thể gây tử vong chỉ trong vài phút nếu không được xử trí kịp thời.
Ông may mắn sống sót, nhưng khi toàn bộ lịch sử dùng thuốc, liều lượng, sự kết hợp giữa thuốc kê đơn và những loại mua thêm, không cần đơn được xem xét cẩn thận.
Một sự thật hiện ra rất rõ, Liam không phải người thiếu may mắn, ông chỉ thiếu thông tin.
Điều đáng lo là hệ tim mạch của nhiều người có thể âm thầm suy yếu dù họ vẫn uống thuốc đúng giờ, mua thuốc đúng hẹn và làm đúng mọi chỉ dẫn.
Một số loại thuốc được hàng triệu người trên 60 tuổi sử dụng mỗi ngày có thể liên quan đến tim đập nhanh, rối loạn nhiệt, suy tim, thiếu khoáng chất hoặc suy giảm khả năng tạo năng lượng của tế bào.
Nếu bỏ qua những dấu hiệu và cơ chế này, cây giá phải trả có thể là một cơn loạn nhiệt nguy hiểm, một biến cố tim mạch, thậm chí là ngừng tim đột ngột.
Họ nghĩ thuốc mua không cần đơn thì chắc chắn vô hại, hoặc cho rằng mệt mỏi, chuột rút, hồi hộp và giảm sức gắng sức đơn giản chỉ là dấu hiệu của tuổi tác.
Nhưng trước hết, cô chú hãy tự hỏi một điều rất cụ thể.
Trong những loại thuốc cây đơn và không cây đơn mà cô chú hoặc người thân đang dùng mỗi ngày, loại nào có thể đang tác động âm thầm lên nhịp tim và mạch máu?
Tôi là Thế Tuấn, bác sĩ chuyên khoa tim mạch và đột quỵ.
Tôi muốn bắt đầu bằng một điều rất quan trọng để cô chú không hiểu sai thông điệp này.
Tôi không nói rằng mọi loại thuốc đều nguy hiểm, cũng không nói cô chú phải tự ý ngừng bất kỳ thuốc nào đang được bác sĩ chỉ định.
Thuốc có thể cứu sống con người, kiểm soát huyết áp, phỗ trợ điều trị suy tim, giảm nguy cơ biến cố tim mạch và bảo vệ người bệnh sau một cơn nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Nhưng thuốc chỉ thật sự an toàn khi được dùng với sự hiểu biết đầy đủ về liều lượng, thời gian sử dụng, sự kết hợp với các thuốc khác và những thay đổi tự nhiên của cơ thể khi chúng ta lớn tuổi.
Trong thực tế, một cuộc hẹn tiêu chuẩn khoảng 10 phút thường không đủ để bác sĩ hỏi kỹ mọi thứ.
Người bệnh có thể kể tên những thuốc kê đơn chính nhưng quên mất viên hỗ trợ ngủ mua ở quầy thuốc, thuốc cảm dùng vài ngày, thuốc giảm nghẹt mũi hoặc một sản phẩm không kê đơn được xem như vitamin.
Bác sĩ không che giấu điều gì cả.
Vấn đề là thời gian thăm khám ngắn khiến cuộc trò chuyện về tác động lâu dài của từng viên thuốc lên trái tim và hệ mạch máu thường bị bỏ lại phía sau.
Vì vậy, điều cô chú cần làm không phải hoang mang mà là chủ động lập một danh sách đầy đủ và mang danh sách ấy đến trao đổi thẳng thắn với bác sĩ.
Một cơ thể đã thay đổi theo tuổi tác nhưng vẫn tiếp nhận những hoạt chất giống như nhiều năm trước.
Ở người trẻ, một rối loạn tạm thời đôi khi chỉ gây khó chịu rồi tự qua.
Nhưng ở người lớn tuổi, khi khả năng dự trữ điện học của tim giảm, khả năng hồi phục chậm hơn và thành mạch kém linh hoạt hơn cùng một tác động nhỏ cũng có thể tạo ra hậu quả lớn hơn.
Câu chuyện của Liam đã thay đổi hướng tập trung trong công việc của tôi.
Ông ấy uống thuốc đều đặn, không bỏ liều, không có lối sống, rõ ràng là thiếu lành mạnh.
Khi nhìn từ bên ngoài, Liam dường như đang làm mọi việc đúng.
Nhưng việc làm đúng lịch uống thuốc không đồng nghĩa với việc đã hiểu đầy đủ tất cả những gì đang đi vào cơ thể.
Một người có thể rất kỷ luật mà vẫn gặp rủi ro nếu không ai giả soát toàn bộ các thuốc đang dùng,
kể cả thuốc không cần kê đơn và những sản phẩm được mua thêm theo thói quen.
Mỗi ngày, cô chú hoặc một người thân đang uống bao nhiêu loại thuốc, bao gồm cả thuốc kê đơn lẫn thuốc mua tự do.
Con số ấy không nhằm để phán xét hay làm cô chú sợ hãi.
Nó giúp cô chú nhận ra quy mô thật của những hoạt chất đang hiện diện trong cơ thể, từ đó biết cần hỏi bác sĩ điều gì.
Nếu thấy những chia sẻ này hữu ích và muốn cùng tôi xây dựng thói quen chủ động bảo vệ trái tim,
cô chú có thể nhấn thích để lại số lượng thuốc mình đang dùng trong phòng bình luận và đăng ký podcast tim mặt.
Mỗi lượt tương tác của cô chú giúp những kiến thức đáng lẽ cần được nói kỹ hơn trong phòng khám có cơ hội đến với nhiều gia đình hơn.
Bây giờ, chúng ta bắt đầu với nhóm thứ 5.
Một loại thuốc rất dễ mua và thường được mọi người đánh giá là vô hại chỉ vì nó nằm cạnh quầy vitamin.
Nhóm thứ 5 là thuốc hỗ trợ ngủ không kê đơn có chứa hoạt chất Difenhyramine.
Đây là thành phần có thể xuất hiện trong những sản phẩm quen thuộc như Benadryl, Z-Quill và Unisom.
Cô chú không cần đơn thuốc để mua chúng và thường chỉ cần đi đến quầy thuốc hoặc khu vực bán thuốc cảm là có thể tìm thấy.
Chính sự thuận tiện ấy khiến nhiều người nghĩ rằng nếu thuốc được bán tự do thì chắc hẳn thuốc đủ nhẹ và không thể gây ảnh hưởng đáng kể đến tim.
Nhưng nhãn thuốc thường không giải thích hết dược lý phía sau.
Difenhyramine thuộc nhóm thuốc kháng cholinergic tức là những hoạt chất có khả năng ngăn chặn một chất truyền tin hóa học trong hệ thần kinh có tên Acetylcholine.
Khi Acetylcholine bị ức chế không chỉ cảm giác buồn ngủ bị tác động, hoạt chất này còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động điện của tim,
làm tim đập nhanh, gây cảm giác hồi hộp, đánh chống ngực và trong một số trường hợp có phần tạo ra những bất thường về nhịp tim.
Các tổng quan chuyên môn được công bố trên Journal of Clinical Medicine đã ghi nhận những tác dụng phụ tim mạch của Difenhyramine
bao gồm tim nhanh, bất thường, trên điện tâm đồ và rối loạn nhịp.
Việc sử dụng ở người cao tuổi cũng không được khuyến nghị một cách tùy tiện bởi nguy cơ của những tác dụng này tăng lên khi cơ thể tiếp xúc lặp đi lặp lại.
Một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn trong cộng đồng được công bố năm 2025
còn cho thấy mối liên hệ theo liều giữa tổng gánh nặng thuốc kháng Cholinergic và các biến cố tim mạch mới xuất hiện ở người lớn tuổi.
Nhóm có mức phơi nhiễm cao nhất, có tỷ lệ suy tim và rối loạn nhịp cao hơn đáng kể,
nghĩa là càng dùng nhiều những thuốc thuộc nhóm này thì nguy cơ càng tăng.
Khả năng co giãn giảm dần, tốc độ hồi phục chậm hơn và phần giữ chữ để chống lại những xáo chuộn điện học không còn dồi dào như trước.
Vì vậy, cùng một sự gián đoạn trong hoạt động điện của tim có thể gây hậu quả nặng nề hơn.
Tôi từng xem xét trường hợp của một nữ thủ thư đã nghỉ hưu 71 tuổi.
Gần một năm, bà thường tỉnh giấc từ 3 đến 4 lần mỗi tuần vì cảm giác tim đập mạnh hoặc hồi hộp vào ban đêm.
Các xét nghiệm ban đầu đều ở mức chấp nhận được và chưa đưa ra được một chấn đoán rõ ràng.
Khi bác sĩ tiến hành rà soát kỹ toàn bộ thuốc và dùng,
bao gồm cả những thứ không cần kê đơn,
bà mới thuận miệng nhắc rằng mình thường uống một viên Benadryl để dễ ngủ.
Bà đã làm việc đó liên tục trong 14 tháng.
Chi tiết này gần như bị bỏ qua vì bà không xem Benadryl là một loại thuốc quan trọng,
mà chỉ nghĩ đó là một sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ mua ở khu vực thuốc cạp.
Sau khi được ngừng thuốc dưới sự giám sát y tế,
những cơn hồi hộp của bà biến mất trong vòng 3 tuần.
Như vậy, trong 14 tháng, trái tim của bà có thể đã phải chịu một sự kích thích,
không cần thiết chỉ từ một sản phẩm được mua rất dễ dàng.
Cô chú hãy kiểm tra nhãn thành phần của bất kỳ loại thuốc hỗ trợ ngủ,
không kê đơn nào mình đang dùng thường xuyên.
Hãy tìm từ Zifen Hiramine và ghi lại tên sản phẩm, điều dùng cũng như tần suất sử dụng.
Đừng tự ý ngừng thuốc nếu cô chú đang dùng thuốc vì một lý do y tế cụ thể,
mà hãy mang thông tin đó đến khỏi bác sĩ.
Một danh sách đầy đủ thường có giá trị hơn việc chỉ nhớ mang máng rằng
mình đang uống một viên thuốc ngủ mỗi tối.
Nhóm thứ tư là thuốc lợi tiểu, thường được gọi gần gũi là thuốc lợi nước hoặc thuốc đi tiểu nhiều.
Đây là một trong những nhóm thuốc được kê rất phổ biến cho người lớn tuổi,
dùng trong điều trị huyết áp cao, tình trạng phù và hỗ trợ kiểm soát suy tim.
Một số tên thuốc quen thuộc gồm Lasix và Hydrochlorothiazide,
thuốc có hiệu quả vì làm thận tăng thải lượng dịch dư thừa ra ngoài qua nước tiểu.
Nhưng điều ít được giải thích đầy đủ là trong quá trình đó,
cơ thể cũng có thể mất đi những khoáng chất mà tim cần để hoạt động bình thường,
đặc biệt là cali và magia.
Trái tim không đập chỉ nhờ lực cơ học,
mỗi nhịp co bóp được khởi phát và dẫn truyền bởi những tín hiệu điện chính xác
đi qua các mô chuyên biệt theo đúng trình tự để các buồng tim co bóp nhịp nhàng.
Hệ thống điện đó phụ thuộc vào sự cân bằng phù hợp của nhiều khoáng chất trong máu,
trong đó cali và magia đóng vai trò đặc biệt quan trọng.
Khi thuốc lợi tiểu làm cơ thể mất dần những khoáng chất này,
sự ổn định điện học của tim có thể bị ảnh hưởng.
Các nghiên cứu đăng trên Frontiers in Physiology cho thấy
cả thuốc lợi tiểu nhóm Theazide và thuốc lợi tiểu quai
đều làm tăng nguy cơ hạ cali máu và dối loạn nhịp tim.
Một nghiên cứu bệnh chứng còn ghi nhận mối liên hệ
theo liều giữa liều thuốc Theazide và nguy cơ đột tử do tim.
Trong một nghiên cứu,
ở những bệnh nhân suy tim đang dùng thuốc lợi tiểu,
có 31% phát triển tình trạng hạ cali máu
và nguy cơ tăng rõ hơn khi liều thuốc cao hơn.
Rủi ro tim mạch do thiếu hụt chất điện giải
đặc biệt đáng quan tâm ở những người đã có bệnh tim từ trước.
Và đây lại chính là nhóm có tỷ lệ lớn
trong số những người cao tuổi đang được kê thuốc lợi tiểu.
Nói cách khác,
một người có trái tim vốn đã cần được theo dõi cẩn thận,
lại có thể đang dùng một thuốc làm thay đổi cali và magia,
nhưng việc kiểm tra chưa chắc đã được thực hiện đủ thường xuyên
hoặc chưa được nhìn theo xu hướng dài hạn.
Điều nguy hiểm là quá trình này diễn ra rất lặng lẽ.
Thiếu cali và magia có thể không gây triệu chứng rõ ràng
trong nhiều tháng trước khi chuyển thành một tình huống cấp tính.
Cô chú có thể chỉ thấy hơi mệt,
thỉnh thoảng bị chuột rút
hoặc cảm giác sức lực giảm đi một chút
rồi cho rằng đó là chuyện bình thường của tuổi già.
Trong khi đó, sự ổn định điện học của tim
có thể đang suy giảm từng bước
mà không có dấu hiệu nổi bật để cảnh báo.
Một người lính cứu hỏa đã nghỉ hưu, 74 tuổi,
từng đến khám sau khi cảm thấy như trái tim mình
đột nhiên dừng lại rồi đập trở lại trong khoảng một giây.
Ông đã dùng thuốc lợi tiểu suốt ba năm
để điều trị tăng huyết áp nhẹ.
Xét nghiệm chuyển hóa toàn diện cho thấy
cali trong máu thấp đến mức đáng lo ngại,
còn magia ở săn ngưỡng thấp.
Hai chỉ số này đã âm thầm đi theo chiều hướng xấu
trong ít nhất một năm,
nhưng không được chú ý
vì từng kết quả riêng lẻ
vẫn nằm trong giới hạn được xem là chấp nhận được.
Vấn đề ở đây là
không ai theo dõi xu hướng thay đổi theo thời gian.
Một kết quả đơn lẻ
có thể chưa vượt qua ngưỡng cảnh báo.
Nhưng nếu các kết quả liên tiếp
đều dịch chuyển theo cùng một hướng,
đó là thông tin rất quan trọng.
Trong y học,
không chỉ con số của ngày hôm nay đáng quan tâm,
mà cả đường đi của con số ấy qua nhiều tháng
cũng có thể cho biết
cơ thể đang chịu tác động như thế nào.
Lần gần nhất tôi được kiểm tra
cali và magia là khi nào?
Chỉ một câu hỏi như vậy
có thể mở ra cuộc giả soát cần thiết
và giúp phòng ngừa một biến cố
dối loại nhịp nghiêm trọng.
Cô chú cũng nên báo cho bác sĩ
nếu xuất hiện hồi hộp bất thường,
nhịp tim không đều,
tróng mặt, tiếu cơ
hoặc chuột rút kéo dài
thay vì tự quy tất cả cho tuổi tác.
Cô chú có từng trải qua cảm giác
tim thật bất trợt,
nhịp tim không đều
hoặc tróng mặt khi đang dùng
một loại thuốc lâu dài hay chưa?
Cô chú có thể để lại câu trả lời
có hoặc không?
Nhiều người thường nghĩ mình là trường hợp duy nhất
nhưng khi những trải nghiệm được chia sẻ
chúng ta có thể nhận ra
một dấu hiệu
cần được đưa vào cuộc trò chuyện với bác sĩ.
Nhóm thứ 3 là thuốc statin
và đây là phần
cần được nói thật chính xác
để tránh hiểu sai.
Nội dung này không phải là lời
kêu gọi chống lại statin.
Với những người đã từng trải qua
một biến cố tim mạch,
statin có thể là thuốc rất quan trọng
có nền tảng bằng chứng mạnh
và đóng vai trò thiết yếu
trong việc giảm nguy cơ tái phát.
Điều tôi muốn cô chú hiểu là
statin có một tác động song song
thường ít được giải thích đầy đủ
khi người bệnh bắt đầu dùng thuốc.
Các thuốc statin như
atovastatin, rosuvastatin và simvastatin
với những tên thương mại quen thuộc
như Lipitor, Crestor và Zocor
nằm trong nhóm thuốc
được kê nhiều nhất trên thế giới.
Statin làm giảm cholesterol
bằng cách ức chế một con đường enzym trong gan
gọi là con đường mevalonate.
Cơ chế này giúp giảm quá trình sản xuất cholesterol
nhưng con đường mevalonate
đồng thời cũng tham gia tạo ra
cô enzym Q10
thường được gọi tắt là CoQ10.
Nhiều nghiên cứu trên cả động vật và con người
đã xác nhận việc dùng statin
có thể làm giảm nồng độ CoQ10
trong máu và trong các mô
bao gồm mô tim và gan.
CoQ10 không chỉ là một sản phẩm
theo trào lưu chăm sóc sức khỏe.
Đây là một hợp chất được các tế bào cơ
cả cơ xương lẫn cơ tim
sử dụng để tạo năng lượng
thông qua quá trình gọi là phosphorus hóa, oxy hóa.
Có thể hình dung đây là
một trong những cơ chế chuyển hóa năng lượng
ở cấp độ tế bào
giúp tế bào có đủ năng lượng để thực hiện chức năng của mình.
Khi CoQ10 bị giảm do statin
hậu quả được ghi nhận rõ nhất là
tình trạng bệnh cơ liên quan đến statin.
Người bệnh có thể xuất hiện mệt mỏi, cơ không giải thích được,
thiếu cơ hoặc chuột rút.
Tình trạng này
ảnh hưởng đến một tỷ lệ đáng kể
những người dùng statin lâu dài.
Một số nghiên cứu cũng đặt ra
khả năng thiếu CoQ10
đáng kể có thể liên quan đến
bệnh cơ tim dưới lâm sàng,
dù mối liên hệ này vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu
và không nên bị thổi phòng
thành kết luận tuyệt đối.
Điểm cần lưu ý
ở người trên 60 tuổi
là nồng độ CoQ10 vốn đã giảm tự nhiên
theo tuổi. Trái tim là
cơ quan có nồng độ CoQ10 cao nhất trong cơ thể
vì tim phải hoạt động liên tục
không ngừng nghỉ, nên sự suy giảm
tự nhiên này có thể ảnh hưởng đáng kể
đến khả năng tạo năng lượng của tế bào tim.
Nếu sự suy giảm do
tuổi tác lại cộng thêm
sự suy giảm liên quan đến statin
tổng tác động lên quá trình
sản xuất năng lượng của tế bào
có thể trở nên đáng kể ở một số người.
Triệu chứng thường xuất hiện nhất là
mệt mỏi, không rõ nguyên nhân, khó
duy trì hoạt động thể chất và yếu cơ.
Nhưng những triệu chứng này gần như
luôn bị cả người bệnh, dẫn nhân viên y tế
quy cho việc
giả đi.
Người bệnh có thể nghĩ rằng mình không còn
leo cầu thang được như trước chỉ vì tuổi cao.
Bác sĩ cũng có thể
tập trung vào nhiều nguyên nhân khác.
Mối liên hệ với một loại thuốc đã được dùng
trong nhiều năm vì thế dễ bị bỏ sót.
Tôi từng xem xét trường hợp
của một nữ vận động viên marathon
đã nghỉ thi đấu 69 tuổi.
Trước đó, bà vẫn có thể đi bộ
trên những cung đường dốc vừa phải vào cuối tuần.
Nhưng chỉ trong 18 tháng
kể từ khi bắt đầu dùng statin
khả năng gắn sức của bà suy giảm
rõ rẹt đến mức đi từ trong nhà
ra cửa trước cũng phải dừng lại nghỉ.
Các xét nghiệm tiêu chuẩn đều cho kết quả
chấp nhận được nhưng chưa ai đo nồng độ
CoQ10 của bà. Khi được kiểm tra
nồng độ CoQ10 của bà giảm nghiêm trọng.
Dưới sự theo dõi của bác sĩ điều trị
bà được bổ sung CoQ10
ở liều phù hợp với mặt lâm sàng.
Sau 4 tháng, khả năng
vận động của bà cải thiện đáng kẻ.
Trường hợp này không có nghĩa là
mọi người đang dùng statin đều
cần tự mua CoQ10, cũng không có nghĩa
CoQ10 có thể thay thế statin.
Nó cho thấy rằng, khi người bệnh
xuất hiện mệt mỏi và yếu cơ
kéo dài, cần xem xét toàn bộ
bối cảnh, bao gồm cả tác động
tiềm tàng của thuốc, thay vì mặc định
đó là hệ quả không thể tránh khỏi
của tuổi tác. Còn CoQ10 thì sao?
Câu trả lời của bác sĩ sẽ
giúp cô chú biết liệu
vấn đề này có phù hợp với tình trạng
sức khỏe thuốc đang dùng và các
triệu chứng hiện tại hay không. Cô chú tuyệt đối
không nên tự ý ngừng statin
đảm liều hoặc thay thế thuốc bằng
thực phẩm bổ sung. Những quyết định đó
cần được thực hiện cùng bác sĩ, đặc biệt
nếu cô chú từng bị nhồi máu cơ tim,
đột quỵ hoặc có nguy cơ tim mạch cao.
Nhóm thứ hai là thuốc thông
mũi, một thứ mà nhiều người thậm chí
không xem là thuốc thật sự.
Khi bị nghẹt mũi, cảm lạnh hoặc
khó chịu do dị ứng, chúng ta
thường tìm đến nó như một giải pháp tiện lợi
trong vài ngày. Các sản phẩm như
Sudafed, DayQuil
và những công thức thuốc cảm
đa triệu trứng có thể chứa những hoạt chất như
Pseudoephedrine hoặc
Phenylephrine. Cơ chế của thuốc thông
mũi rất rõ ràng, chúng làm co các
mạch máu ở niêm mạc mũi, nhờ
đó giảm sưng và giúp luồng
không khí đi qua dễ hơn.
Chính cơ chế này khiến thuốc có hiệu quả
nhưng mạch máu mà thuốc tác động
không chỉ nằm ở mũi. Những hoạt chất này
có thể kích hoạt các thụ thể trên toàn bộ
hệ toàn hoàn, tạo ra tình trạng co
mạch trên phạm vi toàn thân với
Pseudoephedrine. Điều đó
có thể dẫn đến sự gia tăng có thể đo được
của cả nhịp tim và huyết áp.
Vì vậy, một sản phẩm được mua để
thông mũi vẫn có thể
tạo thêm gánh nặng cho hệ tim mạch
nhất là người lớn tuổi
hoặc người đã có vấn đề về
huyết áp, nhịp tim và mạch máu.
Đừng chỉ nhìn vào mục đích ban đầu của sản phẩm
rồi kết luận rằng nó không liên quan đến
trái tim. Một viên thuốc dùng cho mũi
vẫn có thể ảnh hưởng đến các mạch máu
ở nơi khác trong cơ thể
bởi cơ chế có mạch không tự giới hạn
trong khoang mũi. Khi cô chú
mua thuốc cảm hoặc thuốc thông mũi
hãy đọc kỹ thành phần hòa chất
đặc biệt tìm Pseudoephedrine
và Phenylephrine. Đồng thời
báo cho dược sĩ hoặc bác sĩ biết nếu
mình có bệnh tim, tăng huyết áp
hoặc đang dùng nhiều thuốc khác. Đừng
xem việc thuốc được bán
không cần đơn là bằng chứng cho sự an toàn
tuyệt đối. Thuốc không kê đơn vẫn là
thuốc, vẫn có cơ chế tác động
vẫn có thể tương tác với tình trạng
sức khỏe hiện tại và cần được sử dụng qua
trách nhiệm. Những nghiên cứu hiện nay xác nhận rằng
Pseudoephedrine, loại thuốc
vẫn được bán tại quầy dược nhưng
thường phải hỏi dược sĩ hoặc xuất trình
giấy tờ, có thể làm tăng rõ rệt
huyết áp tâm thu và nhìn tim.
Một báo cáo cao bệnh được công bố năm
2024 đã ghi nhận biến chứng
tim mạch do Pseudoephedrine
ở một bệnh nhân lớn tuổi vốn có
tăng huyết áp và đái tháo đường.
Báo cáo này đặc biệt lưu ý rằng
ở người cao tuổi, việc sử dụng
Pseudoephedrine có thể làm tăng
nguy cơ xuất hiện những cơn tăng huyết áp,
dối loạn nhịp tim, thậm chí nhồi máu cơ tim.
Phenylephrine, hoạt chất
hiện vẫn có mặt trong nhiều sản phẩm
thông mũi bán phổ biến, được cho là
có nguy cơ tim mạch thấp hơn
khi dùng ở liều tiêu chuẩn.
Tuy nhiên, một hội đồng cố vấn của
Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ
vào năm 2023
đã đặt câu hỏi liệu Phenylephrine
Điều đó có nghĩa là
cô chú không nên mặc nhiên
nghĩ rằng một sản phẩm bán sẵn
vừa chắc chắn hiệu quả, vừa hoàn toàn
vô hại. Còn Pseudoephedrine
lại là một câu chuyện khác
bởi đây vẫn là hoạt chất có nhiều bằng chứng nhất
về nguy cơ làm ảnh hưởng đến
huyết áp, nhịp tim và toàn bộ hệ toàn hoàng
Tình huống khiến tôi lo lắng nhất thường diễn ra
rất âm thầm. Cô chú thức dậy
vào buổi sáng với cảm giác nghẹt mũi
uống một gói thuốc cảm trước bữa ăn sáng
rồi vẫn uống thuốc huyết áp
như lịch thường ngày. Trong vòng chưa đầy
một giờ, thuốc thông mũi có thể đang thúc
huyết áp đi lên, trong khi thuốc hạ áp
lại đang cố gắng kéo huyết áp xuống
Ở giữa hai tác động đối nghịch ấy là một hệ
mạch máu đã lão hóa, kém đàn hồi
và kém thích ứng hơn
rất nhiều so với thời điểm
chúng ta mới 40 tuổi
Cơ thể có thể không lập tức phát ra tín hiệu
rõ ràng, nhưng trái tim
và mạch máu vẫn
đang phải chịu một cuộc rằng
có sinh lý thật sự. Tôi từng biết một trường hợp
là một người đàn ông 72 tuổi
trước đây làm nghề xây dựng rồi nghỉ hưu
vào một buổi chiều tháng 2, ông phải
vào phòng cấp cứu vì đau đầu
đột ngột và dữ dội, mặt đỏ bừng
tinh thần lũ lẫn. Buổi sáng hôm đó
ông đã uống một loại thuốc
cảm dùng ban ngày 2 lần
bởi ông nghĩ đó chỉ là sản phẩm mình vẫn dùng
nhiều năm mỗi khi bị cảm lạnh
Khi đến bệnh viện, huyết áp của ông tăng
lên mức nguy hiểm, phù hợp với
một cơn tăng huyết áp cấp tính
cần được xử trí khẩn trương. Điều đáng buồn
là ông hoàn toàn
không biết sản phẩm mình dùng một cách
vô tư lại không phù hợp với tình trạng tim mạch của mình
Vì vậy, lần tới
khi cô chú đưa tay lấy một sản phẩm
trong quầy thuốc cảm cúm, hãy đọc
kỹ nhãn và tìm cụ thể
từ Pseudo-Ephedrine. Nếu cô chú
bị tăng huyết áp, từng có bệnh tim
dối loạn nhịp, bệnh mạch máu
hoặc đang dùng bất kỳ thuốc tim mạch nào
Hãy trao đổi với dược sĩ hay bác sĩ
trước khi uống liều đầu tiên
Việc một thuốc không cần đơn kê không đồng nghĩa
với việc thuốc đó an toàn tuyệt đối cho mọi người
Thuốc không kê đơn vẫn là thuốc
vẫn có cơ chế tác động
vẫn có thể tương tác với bệnh nền và những
thuốc khác mà cô chú đang sử dụng
Và bây giờ, chúng ta
đi đến nhóm thuốc cuối cùng
cũng là nhóm khiến tôi
thay đổi rất nhiều cách nhìn về
an toàn dùng thuốc ở người cao tuổi
Đây là nhóm thuốc điều trị
đái tháo đường thuộc họ
Sulfonylurea. Một số hoạt chất trong nhóm này
gồm Lipizide, Glyburide
và Glymipiride
được kê để điều trị đái tháo đường
tai hai bằng cách kích thích tuyến tụy sản xuất
nhiều insulin hơn. Chúng có ưu điểm
là giá thành tương đối thấp
đã được sử dụng từ lâu
và hiện vẫn được rất nhiều người
trên 60 tuổi dùng mỗi ngày
Tuy nhiên, biến chứng tim mạch
nguy hiểm nhất của nhóm thuốc này
không nhất thiết đến từ việc đường huyết tăng quá cao
Nó có thể bắt đầu từ việc đường huyết
hạ xuống quá thấp, tức là hạ đường huyết
ở người lớn tuổi
Hạ đường huyết không chỉ là một vấn đề
của bệnh đái tháo đường
trong nhiều trường hợp. Đó thực sự
là một biến cấu tim mạch
Khi lượng đường trong máu giảm mạnh cơ thể nhận diện
tình trạng ấy như một cấp cứu
sinh lý, tuyến thượng thận
lập tức giải phóng một lượng lớn
Adrenaline và Cortisol
để cố gắng đưa cơ thể trở lại
trạng thái an toàn. Khi đó,
nhiệt tim tăng vọt, huyết áp
có thể giao động nhanh, mạch máu co lạ
và trái tim đột ngột bị đẩy vào
trạng thái, phải làm việc với nhu cầu năng lượng
cao hơn. Ở một người trẻ
có hệ tim mạch khỏe mạnh, phản ứng này
tuy gây căng thẳng nhưng thường vẫn
có thể được bù trừ. Còn
ở người cao tuổi, đặc biệt là người đã có
một mức độ sơ vữa
động mạch vành hoặc động mạch bị cứng
tình hình có thể khác hẳn. Trái tim
có thể không nhận được đủ lượng máu
để đáp ứng nhu cầu đột ngột do
cơn hạ đường huyết gây ra. Các nghiên cứu
được công bố trên những tạp chí nội tiết lâm sàng
đã cho thấy hạ đường huyết có thể kích hoạt
đồng thời nhiều cơ chế bất lợi cho tim mạch.
Những cơ chế đó bao gồm
thay đổi huyết động, thiếu
máu cơ tim, dối loạn quá trình tái
cực của tế bào cơ tim và dối loạn nhịp.
Mối liên hệ giữa hạ đường huyết
và các biến cố tim mạch đã được
ghi nhận khá rõ trong uy văn. Dù
các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu
để xác định chính xác mức độ đóng góp
của từng cơ chế và quan hệ nhân quả
trong từng nhóm bệnh nhân. Điểm khiến
Sulfonylurea đáng lưu ý
là cách nhóm thuốc này hoạt động
một số thuốc điều trị đái tháo đường.
Thế hệ mới chủ yếu
làm giảm đường huyết tùy theo lượng thức ăn
hoặc mức đường huyết hiện tại của cơ thể.
Trong khi đó, Sulfonylurea kích thích
tuyến tụy giải phóng insulin tương đối liên tục.
Bất kể cô chú vừa ăn nhiều,
ăn ít hay đang bỏ bữa,
với hoàn cảnh thực tế,
nó vẫn có thể thúc đẩy cơ thể tiết insulin
khi đường huyết đang ở mức 100,
đã giảm xuống 80,
hoặc đang tiếp tục rơi
về mức 60. Đối với người lớn tuổi,
nguy cơ này càng đáng quan tâm
vì lịch ăn uống thường không đều,
cảm giác thèm ăn có thể giảm,
cơ thể dễ mệt khi mắc bệnh
và mức độ vận động mỗi ngày có thể thay đổi rất lớn.
Một ngày cô chú ăn uống bình thường,
hôm sau lại ăn ít
vì mệt hoặc đau răng.
Nhưng tác động kích thích tiết insulin
của thuốc vẫn có thể tiếp diễn.
Chính sự không đồng bộ giữa
thuốc, bữa ăn, hoạt động thể lực
và khả năng dự trữ của cơ thể
có thể tạo ra một cơn hạ đường huyết nguy hiểm.
Khi so sánh Sanfonilurea
với những nhóm thuốc mới hơn,
chẳng hạn chất đồng vận thụ thể GLP-1
và thuốc ức chế SGL-Ti,
chúng ta cần nhìn vào cả
hiệu quả kiểm soát đường huyết
lẫn ảnh hưởng lâu dài đến tim mạch.
Hai nhóm thuốc mới này đã cho thấy
những tác dụng bảo vệ tim mạch trực tiếp
ở một số nhóm bệnh nhân.
Một số phân tích so sánh đã đặt ra
mối quan ngại đáng kể về nguy cơ của Sanfonilurea.
Một tổng quan hệ thống
và phân tích gồm năm 2020
bao gồm 31 thử nghiệm gẫu nhiên
có đối chứng cho thấy
nhóm thuốc này có khả năng liên quan
đến tỷ lệ cao hơn của các biến cố
tim mạch nghiêm trọng và nhồi máu cơ tim
so với những lựa chọn có nguy cơ
hạ đường huyết thấp hơn.
Tôi cũng muốn nói thật công bằng rằng
bằng chứng hiện nay
chưa hoàn toàn thống nhất.
Một số phân tích khác chưa tìm thấy
tín hiệu nguy cơ giống như vậy.
Nhưng mối quan ngại này đủ có cơ sở
để việc điều trị đái tháo đường
ngày càng được đặt trong mối cảnh
sức khỏe tim mạch của từng người.
Với những bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao
bác sĩ có thể cân nhắc những nhóm thuốc mới hơn
đặc biệt khi chúng phù hợp với
chức năng thận, cân nặng, khả năng chi trả
và toàn bộ bệnh cảnh của người bệnh.
Không có một thuốc duy nhất
phù hợp cho tất cả mọi người
nhưng cũng không nên chỉ nhìn vào giá thành
hay thói quen sử dụng lâu năm
mà bỏ qua nguy cơ hạ đường huyết.
Có một trường hợp là
một cô giáo đã nghỉ hưu
76 tuổi.
Được kiểm soát đường huyết khá ổn định
bằng Glipizide trong suốt 11 năm.
Gia đình đưa bà đến bệnh viện
khi bà lơ mơ, vã mồ hôi
và yếu lạc.
Xét nghiệm cho thấy đường huyết của bà
hạ xuống mức nguy hiểm, nhịp tim tăng
điện tâm đổ.
Xuất hiện những thay đổi phù hợp với tình trạng cơ tim
đang chịu stress, còn men tim cũng tăng cao.
Đây là một dạng
thiếu máu cơ tim do nhu cầu
không phải theo kiểu một
mạch vảnh bị tắt hoàn toàn như trong hình dung thông thường
mà là do
trái tim bị đẩy vượt quá
khả năng cung cấp máu an toàn trong cơn tăng
adrenaline do hạ đường huyết.
Sau đó, bà được chuyển sang
một nhóm thuốc có hồ sơ an toàn
tim mạch tốt hơn và nguy cơ
gây hạ đường huyết thấp hơn.
Từ đó về sau, bà không ghi nhận
thêm biến cố tim mạch nào.
Câu chuyện này không có nghĩa là cô chú
đang dùng Sulfonylurea
phải tự ý ngừng thuốc ngay hôm nay.
Điều quan trọng là
nếu cô chú hoặc người thân
trên 60 tuổi đang dùng nhóm thuốc này
hãy mang vấn đề đó
đến cuộc hẹn tiếp theo và hỏi bác sĩ
một cách trực tiếp rằng liệu một nhóm thuốc
điều trị đái tháo đường mới hơn
có phù hợp hơn với nguy cơ tim mạch
hiện tại hay không. Bây giờ
tôi muốn cô chú có một việc thật
cụ thể để làm với toàn bộ những điều
vừa nghe. Trong 3 ngày tới
hãy dành thời gian ngồi xuống và liệt kê
tất cả những gì cô chú đang sử dụng
gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn
vitamin, khoáng chất
sản phẩm thảo dược và thực phẩm bổ sung
hãy viết tất cả lên một tờ giấy
không dựa vào trí nhớ một cách qua loa
bởi nhiều người thường nhớ tên thuốc chính
nhưng lại quên những viên uống dùng
khi đau, khi mất ngủ, khi cảm cúm
hoặc khi thấy mệt. Sau đó
hãy kiểm tra xem
danh sách của mình có
thuộc 1 trong 5
nhóm đáng lưu ý hay không. Nhóm thứ nhất
là thuốc hỗ trợ ngủ
có tính kháng cholinergic, chẳng hạn
những thuốc chứa zifen hyramine
Nhóm thứ 2 là thuốc lợi tiểu
Nhóm thứ 3 là statin
dùng để kiểm soát cholesterol
Nhóm thứ 4 là thuốc thông mũi
có chứa pseudoephedrine
Nhóm thứ 5 là thuốc
điều trị đái tháo đường thuộc nhóm
Sulfonylurea. Cô chú không được
tự ý ngừng bất kỳ thuốc nào
không tự thay đổi liều và cũng không nên
hoảng sợ chỉ vì nhìn thấy tên một nhóm
thuốc trong danh sách. Việc đầu tiên
chỉ là lập danh sách đầy đủ
và nhận thức luôn là nền tảng của mọi bước an toàn
tiếp theo. Trong tuần đầu tiên
cô chú hãy liên hệ với phòng khám hoặc
bác sĩ đang theo dõi mình để đề nghị một buổi gia soát
an toàn thuốc. Cô chú không nhất thiết
phải chờ đến một cuộc khám tổng quát kéo dài
Hãy nói rõ rằng mình muốn có một cuộc trao đổi
tập trung vào nguy cơ
tim mạch liên quan đến sự kết hợp
của các thuốc hiện đang dùng. Hãy mang
theo tờ danh sách đã viết cùng tên
liều lượng và thời điểm sử dụng
nếu có thể. Nếu cô chú đang dùng thuốc
lợi tiểu, hãy hỏi bác sĩ
liệu có cần kiểm tra nồng độ Cali
và Maggi hay không. Bởi sự thiếu hụt
những chất tiện giải này có thể làm
tăng nguy cơ dối loạn nhịp ở một số người
Nếu đang dùng Statin
và có đau mỏi cơ hoặc
những triệu chứng khiến cô chú lo lắng
hãy hỏi bác sĩ về
vai trò của Coenzyme Q10
cũng như cách đánh giá triệu chứng
cho phù hợp. Thay vì tự ý
ngừng thuốc, nếu đang dùng Sulfonylurea
hãy hỏi xem một nhóm
thuốc điều trị đài tháo đường
mới hơn có thể phù hợp
hơn với nguy cơ hạ đường huyết
và nguy cơ tim mạch của mình hay không. Đây
không phải là những câu hỏi của một bệnh nhân
khó tính. Đây là câu hỏi của một người
đang chủ động bảo vệ sức khỏe. Trong
vòng một tháng tới, cô chú nên hỏi
bác sĩ rõ ba điều. Thứ nhất
trong những thuốc dùng lâu dài hiện nay
có thuốc nào có lựa chọn thay thế
với hồ sơ an toàn tim mạch tốt hơn hay không
Thứ hai, những thói quen
dùng thuốc không kê đơn, thuốc
ngủ, thuốc cảm hay thuốc giảm
đau của cô chú đã được xem xét cùng
với các thuốc kê đơn hay chưa. Thứ ba,
trong 12 tháng vừa qua, cô chú đã được
thực hiện một lần đối chiếu đầy đủ danh sách thuốc hay chưa
Đối chiếu thuốc có nghĩa là
từng loại thuốc được xem xét
không chỉ riêng lẻ mà còn trong mối liên hệ
với tất cả những thuốc còn lại. Bác sĩ
cần biết thuốc này
ảnh hưởng thế nào đến thuốc kia. Có
làm tăng nguy cơ chảy máu,
hạ huyết áp, dối loại điện giải,
hạ đường huyết, dối loại nhịp hay
suy giảm chức năng thận hay không. Đây là
một phần tiêu chuẩn trong chăm sóc
lão khoa. Nhưng trên thực tế
lại thường bị bỏ qua trong những
lần khám thưởng quy.
Nhất là khi người bệnh được
nhiều cơ sở y tế khác nhau kê thuốc.
Điều cô chú tuyệt đối không nên làm
là tự ý ngừng thuốc
mà không có sự hướng dẫn của nhân viên y tế.
Việc dừng đột ngột một số
nhóm thuốc có thể gây ra những phản ứng
rội ngược nghiêm trọng hoặc làm bệnh
nên mất kiểm soát. Tôi không có mặt
trong phòng khám của cô chú
và không một chương trình phát thanh hay
video nào có thể thay thế cho việc
thăm khám cá nhân hóa. Điều
cô chú nên làm là bước vào
cuộc hẹn kế tiếp với sự
chuẩn bị tốt hơn. Mang theo
danh sách thuốc, ghi lại những triệu chứng
đã gặp và đặt câu hỏi
mà không cần phải xin lỗi. Tự lên tiếng
bảo vệ mình không đồng nghĩa với việc trở thành
một bệnh nhân phiền phức. Một bác sĩ
tận tâm sẽ hiểu rằng
câu hỏi rõ ràng giúp việc điều trị an toàn
hơn. Nếu một câu hỏi chính
đáng bị gạt đi mà không được giải thích
đó cũng là thông tin để cô chú
cân nhắc về chất lượng của cuộc trao đổi
y khoa. Quyết định cuối cùng vẫn cần
dựa trên bệnh sử, xét nghiệm,
chức năng gan thận, nguy cơ tim mạch
và hoàn cảnh riêng của từng người.
Nhưng cô chú hoàn toàn có quyền được hiểu
vì sao mình đang dùng thuốc đó và
thuốc đó có những lựa chọn nào. Nếu phải chọn
một điều quan trọng nhất trong toàn bộ nội dung
hôm nay, tôi muốn cô chú nhớ rằng
thuốc không chỉ có tác dụng tại nơi
chúng ta mong muốn. Một viên thuốc ngủ
có thể ảnh hưởng đến huyết áp và
sự tỉnh táo. Một thuốc lợi tiểu
có thể làm thay đổi cali và
magia. Một statin cần được
theo dõi trong bối cảnh phù hợp.
Một thuốc thông mũi có thể tác động lên
toàn bộ mạch máu chứ không chỉ
làm thông khoang mũi. Và một thuốc hạ đường huyết
nếu làm đường huyết xuống quá thấp
có thể biến một vấn đề của bệnh đái tháo đường
thành một gánh nặng cấp tính đối với trái tim.
Cô chú cũng đừng tự trách mình
nếu trước đây chưa từng biết những điều này.
Rất nhiều người uống thuốc với niềm tin
rằng mình đang làm đúng
bởi thuốc được mua hợp pháp,
được dùng theo thói quen hoặc từng được
ai đó giới thiệu. Điều chúng ta cần
không phải là sợ hãi mọi loại thuốc
mà là hiểu rõ hơn, kiểm tra
định kỳ hơn và trao đổi
thẳng thắn hơn với bác sĩ, dược sĩ.
Mục tiêu không phải là loại bỏ những thuốc cần thiết
mà là bảo đảm mỗi thuốc
thực sự có lý do sử dụng, liều dùng
phù hợp và được đặt trong bức tranh
tổng thể của sức khỏe tim mạch.
Trong 5 nhóm thuốc vừa nhắc đến
nhóm nào khiến cô chú bất ngờ nhất
cô chú có thể ghi lại con số tương ứng
từ 1 đến 5 để tự kiểm tra mức độ quan tâm
của mình hoặc chia sẻ với người thân
đang dùng thuốc hàng ngày. Nhưng
quan trọng hơn một con số. Tôi mong
cô chú biến sự bất ngờ ấy thành
một cuộc trò chuyện thực tế với bác sĩ
thay vì chỉ giữ lại như một nỗi lo
mơ hồ. Và tôi
muốn cô chú nghĩ đến một người
mà mình thật sự quan tâm, có thể là
cha mẹ, một người hàng xóm, một người bạn thân
hoặc bất kỳ ai trên 60 tuổi
đang dùng nhiều loại thuốc mỗi ngày
hãy chia sẻ với họ những thông tin cần thiết
và khuyến khích họ lập danh sách thuốc
đọc kỹ nhãn, hỏi dược sĩ
đồng thời mang toàn bộ danh sách ấy đến bác sĩ
không phải để tạo thêm lượt xem
hay làm ai sợ hãi, mà bởi
mỗi ngày vẫn có người sử dụng một loại thuốc
đang âm thầm gây bất lợi cho trái tim
trong khi hoàn toàn tin rằng mình đang
làm mọi thứ đúng. Nhiều trường hợp trong số đó
có thể được phòng ngừa chỉ bằng
một câu hỏi được đặt ra sớm hơn
Tôi hy vọng sau buổi hôm nay
cô chú sẽ không nhìn việc bảo vệ
tim mạch như một nhiệm vụ quá lớn
hay quá xa vời. Đôi khi
bước đầu tiên chỉ là đọc kỹ
một nhãn thuốc, đôi khi là
ghi lại một danh sách
đôi khi là nói với bác sĩ
rằng cô chú muốn được rà soát
toàn bộ thuốc đang dùng. Những hành động
nhỏ ấy giúp chúng ta nhận ra
nguy cơ trước khi nó trở thành một cơn tăng huyết áp
một cơn dối loạn nhịp, một lần hạ đường huyết
hay một biến cố tim mạch hay cấp cứu
Trái tim của cô chú đã
hiện diện trong từng khoảnh khắc của cuộc đời
đi qua những năm tháng vất vả
những mất mát, niềm vui, những lần
bắt đầu lại và từng thập kỷ
đã sống trọn. Một trái tim
đã bền bỉ như vậy xứng đáng có một người đồng hành
hiểu biết, tỉnh táo và chủ động
Tôi cảm ơn cô chú đã dành thời gian
lắng nghe podcast tim mạch
Cảm ơn sự tin tưởng và những câu hỏi rất thiết thực
mà cô chú luôn mang đến cho cuộc trò chuyện này
Chúc cô chú luôn giữ được sự bình tĩnh
trước thông tin về sức khỏe, đủ cẩn trọng
khi dùng thuốc, đủ mạnh dạn để hỏi
và đủ kiên trì để chăm sóc bản thân
mỗi ngày. Mong cho huyết áp được theo dõi
đều đặn, đường huyết được kiểm soát an toàn
những cuộc hẹn y khoa trở thành
nơi cô chú được lắng nghe
và trái tim luôn nhận được sự chăm sóc xứng đáng
Tôi là Thê Tuấn
Xin cảm ơn cô chú và hẹn gặp lại
trong những nội dung tiếp theo của podcast tim mạch