Các vụ phun trào núi lửa gần đây đang trở nên dữ dội hơn, và cùng với đó là một mối nguy hiểm khủng khiếp gọi là bom dung nham. Đây là những khối đá nóng chảy khổng lồ, phát sáng mà núi lửa phóng lên không trung. Chúng có thể bay xa hàng dặm và đâm vào bất cứ thứ gì—như năm 2018, khi một quả bom dung nham phát nổ xuyên qua một chiếc thuyền du lịch ở Hawaii và làm bị thương nhiều người. Các nhà khoa học đôi khi gọi chúng là "quả cầu xám", và việc biết về chúng thực sự có thể cứu mạng bạn nếu bạn ở gần núi lửa. Điều đáng sợ là gì? Chúng không chỉ rơi xuống mà còn bay lên, khiến chúng cực kỳ khó lường. Vì vậy, nếu núi lửa đang rung chuyển, hãy giữ khoảng cách, bởi vì bom dung nham sẽ biến bầu trời thành một cơn bão lửa.
Video này giải thích về các hiện tượng nguy hiểm xảy ra trong quá trình phun trào núi lửa, từ các khối bom dung nham với nhiều hình dạng khác nhau, những sợi thủy tinh mỏng manh nhưng sắc nhọn, cho đến các dòng vụn kiến trúc, sét núi lửa và dòng bùn hủy diệt.
Bạn thấy khối xám kỳ lạ đang bốc khói nằm trên mặt đất kia không?
Còn chờ gì nữa?
Hãy chạy nhanh nhất có thể đi.
Nó có thể nổ tung ngay trước mặt bạn bất cứ lúc nào, dẫn đến những hậu quả kinh hoàng.
Một thảm họa đang diễn ra ngay trước mắt bạn.
Đầu tiên, mặt đất bắt đầu rung chuyển.
Một tiếng gầm rú chầm đục vang vọng khắp thung lũng.
Rồi bu, núi lửa phun trào, bắn những tảng đá giật sáng lên tận trời cao.
Trong số đó là một khối đá nóng chảy vừa thoát ra từ lòng đất giựt lửa.
Khi đang bay lên, khối đá bắt đầu biến đổi.
Không khí lạnh bao quanh, làm cứng lớp vào ngoài trong khi bên trong vẫn nóng và dẻo.
Một số khối đá khác thì lại khác biệt.
Có khối thì chứa bọt khí bị kẹt bên trong.
Khối khác có lõi đá rắn và vài khối kéo dài thành dài ri băng xoắn.
Những khối đá bay lớn nhất có kích thước bằng cả một chiếc ô tô nhỏ.
Trong 10 giây dài, khối rung nham bay lượt, xoay tròn và nhào lộn.
Phía dưới, mọi người bắt đầu nhận ra mức độ nguy hiểm và bắt đầu tháo chạy.
Nhưng vô ích thôi.
Các khối đá bay có thể đi xa hàng dặm, chính xác là lên đến 6 dặm.
Và rồi khoảnh khắc đó đã đến.
Khối rung nham lao sầm xuống mặt đất.
Vài khối nhỏ hơn đã ngụy hẳn và rơi xuống với một tiếng bịch.
Nhưng khối này vẫn đang cháy âm ỉ bên trong lớp phỏ tinh thể gọi là blép.
Khi va chảm, lớp phỏ cứng nướt ra và rung nham nóng chảy trào ra.
Xeo xeo bốc khói, lan rộng như một chiếc bánh kếp lửa khổng lồ.
Bụi phung trào đã qua, nhưng mối nguy hiểm vẫn còn đó.
Bom rung nham, dù thú vị, nhưng là một trong những trò nguy hiểm nhất của núi lửa.
Bên trong những khối lớn nhất vẫn nóng đực, vẫn sục sôi năng lượng.
Chú không chỉ đơn thuần là ấm đầu.
Nhiệt độ bên trong lên tới hàng trăm độ C.
Nếu một trong những vật thể giựt lửa này trúng người, nó sẽ nghiền nét họ ngay lập tức.
Tệ hơn, bom rung nham có thể nổ tung hoặc gây nổ thư cấp trong hai trường hợp.
Nếu bom rung nham chứa khí núi lửa như hơi nước, CO2 hoặc khí lưu hủy,
việc nguội đi nhanh chóng có thể nhốt chúng lại.
Khi áp suất tăng cao, nó có thể khiến quả bom phát nổ.
Hoặc nếu bom rung nham nóng rơi xuống nước hoặc băng,
sự thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể gây nổ hơi nước, làm các mảnh vỡ bay tử tung.
Các khối rung nham có nhiều hình dạng khác nhau tùy thuộc vào độ lỏng của mắc ma khi bị phun ra.
Hình dạng của chúng cũng được tạo nên bởi cách chúng bay trong không khí và cách chúng hạ cánh.
Khối dạng ruy băng hình thành khi mắc ma rất lỏng bị bắn ra thành những giải dài và co giãn.
Khi chúng vỡ ra giữa không trung, chúng tạo thành các mảnh mỏng như ruy băng và rơi xuống nguyên vẹn.
Những khối này thường có kết cấu rãnh và các túi khí nhỏ bên trong.
Khối hình cầu cũng đến từ mắc ma rất lỏng, nhưng thay vì tạo thành ruy băng,
chúng được định hình bởi sức căng bề mặt tạo thành hình cầu gần như hoàn hảo khi nguội đi.
Khối rung nham hình thoi hoặc hình hạnh nhân ban đầu giống khối hình cầu,
nhưng khi xoay trong không khí, chúng bị kéo dài ra thành hình giống quả bóng bầu dục.
Một mặt thường sẽ nhấn hưng mặt kia, cho thấy cách nó di chuyển khi rơi xuống.
Rung nham bánh phân bỏ vâng, tên thật của chúng đấy,
hình thành khi rung nham rớt lòng không kịp nguội trước khi chạm đất.
Thay vì đông đặc trong không trung, nó tiếp đất khi vẫn còn nóng chảy
và bẹt ra khi va chạm, lan ra thành những hình tròn không điều giống như lạ.
Bạn biết đấy, những bãi phân bỏ cũng có loại rung nham vỏ bánh mì,
xảy ra khi lớp ngoài của một quả bóng rung nham cứng lại trong khi bay,
trong khi bên trong vẫn còn nóng.
Khi phần bên trong dã nở, nó làm nước lớp vỏ đã cứng,
tạo ra một bề mặt tương tự như lớp vỏ của một ổ bánh mì.
Bòng rung nham có lõi có lớp vỏ cứng bao quanh một lõi bên trong,
làm từ đá núi lửa cũ hơn các mảnh từ một đợt phun trào trước đó
hoặc thậm chí là các mảnh vụn của cảnh quan xung quanh.
Dù khối rung nham có hình dạng gì,
bạn cũng nên cẩn thận với chúng trong một đợt phun trào núi lửa,
ngay cả khi bạn ở cách xa tâm trấn hàng dạng.
Nhưng rung nham không phải là mối nguy hiểm duy nhất bạn nên
để mắt tới khi đi dạo quanh các ngọn núi lửa.
Đôi khi những giọt rung nham nhỏ bị bắn ra từ núi lửa,
chúng có thể kéo dài thành những hình dạng mỏng và thon dài khi ngụy đi.
Nếu chúng tạo thành những hình dạng giống như giọt nước mắt nhỏ,
chúng được gọi là nước mắt của Pele,
đặt theo tên vị thần núi lửa và lửa của Hawaii.
Nếu chúng trở thành những sợi dài hơn, mỏng hơn,
chúng được gọi là tóc của Pele.
Trong trường hợp này, bạn có thể nhận thấy thứ gì đó
trông giống như những thảm tóc mịn màu vàng bao phủ mặt đất.
Đây không phải là những sợi tóc người hay lông động vật,
mà là những sợi thủy tinh núi lửa mỏng manh.
Chúng hình thành khi các bong bóng khí trong rung nham vỡ ra,
kéo dã đá nóng chảy thành những sợi dài giống như tóc.
Tóc của Pele có thể cực kỳ mỏng, đôi khi chỉ dày 1 micron.
Nhưng đồng thời, chúng có thể đạt tới chiều dài vài feet.
Chúng nhẹ đến mức gió có thể dễ dàng cuốn chúng đi trong không chung.
Sau đó, chúng lắng xuống ở những vùng trũng thấp, đôi khi chất thành những lớp dày.
Giờ đây, bất chấp vẻ ngoài mỏng manh,
những sợi này thực chất là những mảnh thủy tinh nhỏ xíu.
Chúng sắc nhọn và giòn, và nếu dính vào da, chúng có thể gây kích ứng.
Nếu chúng rơi vào mắt, chúng có thể còn nguy hiểm hơn nữa.
Đó là lý do tại sao việc thần trọng khi ở gần tóc của Pele là rất quan trọng.
Bây giờ, hãy tưởng tượng một cơn sóng thần lửa
và cho bụi lao xuống núi với một sức mạnh không thể ngăn cản.
Đây là dòng vụn kiến trúc, một luồng khí nóng rực và đá vụn di chuyển nhanh trôn vùi mọi thứ trên đường đi của nó.
Những dòng chảy này có thể kéo dài hàng dặm,
di chuyển nhanh như một chiếc xe đua và đạt đến nhiệt độ đủ nóng
để làm tan chảy kim loại lên tới 1.800 độ Fahrenheit.
Dòng vụn kiến trúc tấn công mà không có cảnh báo trước.
Sự sụp đổ của cột cho bụi cao ngất ngưỡng của một ngọn núi lửa đang phun trào
hoặc một vòm dung nham, một khối dung nham cứng khổng lồ nằm ở miệng núi lửa
có thể dễ dàng kích hoạt một dòng chảy như vậy.
Ngay khi nó sụp đổ, trận lở lứa kinh hoàng được giải phóng,
lao xuống sườn núi với tốc độ đáng sợ, làm bốc hơi rừng xanh,
san phẳng làng mạc và thiêu rụi bất cứ thứ gì trên đường đi của nó.
Không ai có thể chạy thoát khỏi dòng vụn nổ núi lửa.
Đó là sức mạnh chết chóc nhất mà núi lửa có thể giải phóng,
đã cướp đi hơn 90.000 sinh mạng trong 400 năm qua,
con số đó chỉ 1 phần 3 tổng số ca tử vong do núi lửa.
Những dòng chảy này không chỉ thiêu rụi, nghiền nát và gây ngạt thở,
mà còn phá hủy các tòa nhà, cầu cống và mọi thứ do con người tạo ra.
Dù các nhà khoa học dự đoán lộ trình khá thi nhất thường dọc theo thung lũng,
lịch sử cho thấy dòng chảy mạnh có thể vượt qua các dặng núi,
quét qua đồi và tấn công những nơi từng được coi là an toàn.
Xét núi lửa ít nguy hiểm hơn dòng vụn nổ, nhưng là cảnh tượng ngoạn mục.
Nó chỉ hình thành trong những đám mây trò bụi dày
đặt phát ra từ một số ngọn núi lửa nhất định.
Những cột khói cao ngất này được gọi là cột trò bụi núi lửa
bắn thẳng lên bầu trời khi núi lửa giải phóng một lượng trò bụi khổng lồ.
Không phải ngọn núi lửa nào cũng tạo ra những cột trò bụi này.
Đó là lý do tại sao xét núi lửa rất hiếm gặp.
Ví dụ, các núi lửa ở Hawaii chủ yếu phun trào dòng dung nham
thay vì những đám mây trò bụi dày đặc.
Vì vậy chúng hầu như không bao giờ tạo ra xét núi lửa.
Bây giờ, hãy nhìn vào những hạt trò bụi nhỏ bé này.
Trước khi phun trào, chúng bị nén chặt lại với nhau bên trong núi lửa dưới áp suất cực lớn.
Nhưng khi chúng bùng phát ra không chung,
chúng va chạm và cọ sát với nhau trong một quá trình được gọi là massage.
Sự massage này làm các hải tích điển giống như khi bạn soa một quả bóng bay lên tóc.
Khi những hải tích đỉnh này bay lên không chung, chúng bắt đầu tách dạng.
Các điển tích dương di chuyển theo một hướng và các điển tích âm di chuyển theo hướng khác.
Khi sứ tranh lệch điển tích trở nên quá lớn,
năng lượng sẽ bùng phát tự do dưới dạng một tiêu xét xuyên qua cuộc trò bụi núi lửa.
Một trong những hậu quả tàn khốc nhất của một vụ phun trào núi lửa là các dòng bùn núi lửa.
Dòng bùn núi lửa là một dòng sông bùn, trò bụi và đá mạnh mẽ,
di chuyển nhanh, lao xuống các sườn núi lửa, phá hủy mọi thứ trên đường đi của nó.
Những dòng bùn đáng sợ này hình thành khi mưa lớn hòa trộn với các ngành bùn núi lửa dời dạc.
Mặc dù dòng bùn núi lửa đôi khi xảy ra trong lúc phun trào,
chúng cũng có thể ập đến mà không có cảnh báo trước, điều này khiến chúng trở nên đặc biệt nguy hiểm.
Giống như dòng vụn nổ núi lửa, dòng bùn núi lửa di chuyển rất nhanh,
đôi khi đi xa hàng trăm dạp, chúng có thể trôn vùi toàn bộ thị trấn,
cuốn trôi những cây cầu và xóa sổ các con đường, để lại một lớp bùn và đá dày đặc.
Một trong những thảm họa dòng bùn núi lửa tàn khốc nhất đã xảy ra ở Colombia vào năm 1985
khi núi lửa Nevado del Ruiz giải phóng một dòng bùn trôn vùi thị trấn Amaro cướp đi sinh mạng của hơn 23.000 người.
Một sự kiện bi thảm khác đã bất ngờ xảy ra vào những năm 1990
khi các dòng bùn và dòng vụn nổ từ núi lửa Sufri Hills đã hoàn toàn xóa sổ thủ đô Plymouth.
Và gây ra mức thiệt hại lên tới 500 triệu đô la.