Tại Sao Người Nghèo Càng Bận Càng Khó Thoát Nghèo? | Thế Giới Cổ Đại
Bạn có bao giờ tự hỏi: tại sao có những người làm việc quần quật cả đời mà vẫn nghèo, trong khi người khác dường như chỉ cần sinh ra đúng chỗ là đã ở vạch đích? Chúng ta thường được dạy rằng nghèo là do lười biếng, do kém thông minh, do thiếu ý chí. Nhưng nếu sự thật không đơn giản như vậy thì sao?
Trong video này, Thế Giới Cổ Đại sẽ cùng bạn bóc trần một cái bẫy vô hình đang giam giữ hàng tỷ con người: cảm giác nghèo và tâm lý khan hiếm. Từ thí nghiệm “làm người nghèo” của nhà báo Barbara Ehrenreich, thí nghiệm Marshmallow từng gây chấn động thế giới, cho tới nghiên cứu đạt Nobel Kinh tế 2019, video sẽ cho bạn thấy: nghèo không chỉ lấy đi tiền bạc, mà còn ăn mòn tư duy, ý chí và cả tương lai.
Vì sao người nghèo càng bận càng khó thoát nghèo? Vì sao nghèo có thể làm giảm khả năng nhận thức? Và vì sao xã hội hiện đại khiến rất nhiều người không nghèo tuyệt đối nhưng vẫn luôn cảm thấy mình thiếu thốn?
Nếu bạn từng cảm thấy bị mắc kẹt, video này có thể giúp bạn nhìn lại mọi thứ bằng một góc nhìn khác. Hãy xem đến cuối và để lại suy nghĩ của bạn trong phần bình luận. Cảm ơn mọi người! Chúc mọi người có những giây phút vui vẻ. Mời các bạn theo dõi video trên kênh Thế Giới Cổ Đại. ✔️ Thế Giới Cổ Đại sẽ đồng hành cùng các bạn trong hành trình giải mã những sự kiện kỳ bí xuyên suốt dòng lịch sử của loài người... ✔️ Chúc các bạn có những phút giây thư giãn và bổ ích! #thếgiớicổđại#bíẩn#nghèođói
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
Video phân tích về \"cái bẫy nghèo đói\", chỉ ra rằng nghèo khó không đơn thuần do lười biếng mà là hệ quả của vòng lặp nghiệt ngã giữa áp lực sinh tồn, sự kiệt quệ về thời gian và tâm lý khan hiếm. Nội dung nhấn mạnh cách hoàn cảnh khách quan tước đi băng thông tinh thần và khả năng ra quyết định dài hạn, khiến con người khó thoát khỏi cảnh nghèo dù nỗ lực làm việc.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế Giới Cô Đại, tôi là MC Quang Thiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Bạn có tin không, ngay lúc bạn đang xem video này, hơn 3,4 tỷ người trên trái đất vẫn đang sống chưa tới 5 đô mỗi ngày.
Và có 1 tỷ người, tức gần bằng cả dân số châu Âu, đang phải vật lộn để sống sót chỉ với 0,99 đô la cho cả ngày dài.
Chúng ta đang sống trong thời đại của công nghệ, của AI, của hàng tỷ đô được đốt ra mỗi ngày trên thị trường tài chính.
Vậy mà một nửa thế giới vẫn đang tuyệt vọng trong cuộc chiến tìm miếng ăn.
Liên Hợp Quốc có ngày quốc tế xóa đói giảm nghèo.
Các quốc gia đều có chính sách hỗ trợ.
Nhưng câu hỏi khiến cả nhân loại choáng váng là tại sao người nghèo vẫn cứ nghèo.
Họ nghèo vì lời biếng, vì kém thông minh,
hay vì một thứ đáng sợ hơn nhiều, một cái bẫy vô hình mà càng vung vẫy thì ta càng chìm sâu.
Hôm nay chúng ta sẽ bóc trần một trong những ảo giác xã hội lớn nhất của thế kỷ 21.
Đó là cảm giác nghèo, thứ đang giam cầm hàng tỷ người bất kể họ có thực sự nghèo hay không.
Giờ thì chúng ta bắt đầu nhé!
Trên mạng từng có một quan điểm như thế này.
Có nên hủy bỏ các khoản trợ cấp cho người nghèo hay không?
Họ cho rằng, nghèo đói và lời biếng là cặp anh em sinh đôi không thể tách rời.
Để làm rõ vấn đề này, nữ nhà báo chuyên mục của tạp chí Time
đồng thời là trợ lý giáo sư Đại học bang New York Barbara E. Henry
vào năm 1999 từng tự mình làm một thí nghiệm.
Đó là bà che dấu thân phận thật, cơ bò toàn bộ hào quang của mình,
chỉ cầm theo 1.300 USD, hóa trang thành một người nghèo,
bước vào thế giới của tầng đáy xã hội.
Lúc đó Barbara đã 58 tuổi, bà tự giới thiệu với bên ngoài rằng
mình chỉ là một người phụ nữ bình thường đã ly hôn.
Trong vài tháng tiếp theo, bà phải dựa vào những công việc tay chân,
lương thấp để nuôi sống chính mình.
Đầu tiên Barbara đến Key West, bang Florida,
thuê một chỗ ở tương đối rẻ.
Tiền thuê là 500 USD mỗi tháng, cọc 500 USD.
Thế là 1.000 USD nhanh chóng bay mất.
Thuê nhà xong, bà dùng 100 USD vào cửa hàng nhỏ,
mua vài đồ dùng hàng ngày.
Trong tay rất nhanh, chỉ còn lại 200 USD.
Công việc đầu tiên mà Barbara tìm được là phục vụ bán trong một nhà hàng.
Thời gian làm việc từ 2 giờ chiều đến 10 giờ tối.
Tiền lương là 2.43 USD mỗi giờ,
thấp hơn cả mức lương tối thiểu theo quy định của chính phủ lúc bấy giờ.
Nếu làm việc theo đúng số giờ như vậy,
mỗi ngày bà chỉ có thể kiếm được 19.44 USD,
trong khi tiền thuê nhà bình quân mỗi ngày là 16.6 USD.
Như vậy thì ngay đến chuyện ăn no 3 bữa cũng trở thành vấn đề.
Vì miếng cơm mạnh áo, Barbara buộc phải tìm thêm một công việc bán thời gian nữa.
Thế là thời gian làm việc mỗi ngày của Barbara
biến thành từ 8 giờ sáng đến 10 giờ tối.
Cũng chính nhờ vậy mà bà mới có thể đảm bảo cho mình
ít nhất là còn có một bữa cơm nóng để ăn.
Nhưng rất nhanh sau đó,
thể lực lẫn tinh thần đều bị vặt kiệt.
Barbara giống như nhiều đồng nghiệp khác cũng bắt đầu nghiện thuốc lá,
chỉ có thể dựa vào việc hút thuốc để tạm thời giảm bớt áp lực.
Trong công việc, Barbara phát hiện các đồng nghiệp của mình đều sống rất xa nơi làm.
Có người thậm chí phải dậy từ 4 giờ rưỡi sáng,
mất 2 tiếng đồng hồ di chuyển mới tới được chỗ làm.
Đối với nhóm thu nhập thấp,
thời gian và sức lực là thứ rẻ nhất.
Chỉ cần tiết kiệm được chút tiền thuê nhà,
họ sẵn sàng chấp nhận quãng đường đi làm dài ra thêm rất nhiều.
Công việc thứ 2 mà bà Barbara tìm được là ở Bang Mai.
Làm lao công dọn vệ sinh cho một công ty dịch vụ vệ sinh.
Mực lương theo giờ cao hơn làm phục vụ nhà hàng rất nhiều,
là 6,65 đô la cho một giờ.
Nhưng mặt bằng giá cả ở đó cũng cao hơn,
tiền thuê một căn hộ thường vào khoảng 1.000 đô la một tháng.
Tính đi tính lại, ngay cả tiền thuê nhà tôi cũng đã không khám nổi.
Bật đặc dĩ, Barbara lại phải tìm thêm cho mình một công việc nữa.
Cuối tuần đi làm hộ lý tại một trung tâm dưỡng lão,
lương là 7 đô 1 giờ.
Có lần, Barbara được cử đến một nhà khách hàng để dọn dẹp.
Trung hợp là người chủ nhà chính là một giáo viên của ngôi trường
mà trước đây Barbara từng đến diễn thuyết.
Trong lúc làm việc, Barbara luôn nâm nớp lo sợ chủ nhà nhận ra mình.
Trong đầu cứ tập đi tập lại kịch bản,
nếu bị hỏi mình nên trả lời thế nào đây?
Nhưng thực tế cho thấy, Barbara đã nghĩ quá nhiều.
Chủ nhà căn bản chẳng buồn nhìn kỹ xem bà trông như thế nào.
Họ chỉ chăm chăm nhìn bà làm việc,
sợ bà lời biếng hoặc làm cho có lệ.
Nếu nói công việc phục vụ bàn chủ yếu là cực nhọc về mặt thể xác,
thì làm vệ sinh chính là sự chèn ép về lòng tự trọng.
Chủ nhà sẽ không vì thấy họ bồ hôi ướt đẫm mà sinh ra thương cảm.
Ông chủ công ty vệ sinh thì tìm mọi cách gây khó dễ.
Suất nghỉ trưa vốn hứa hẹn là 30 phút,
cuối cùng cũng bị ép rút xuống còn 15 phút.
Nếu mặc đồng phục công ty vào cửa hàng tiền lợi mua đồ,
đến cả nhân viên bán hàng cũng tỏ thái độ xem thương họ.
Tệ nhất chính là lúc bị ốm.
Đối với một lọc công, chỉ cần bệnh một cái là mọi thứ lập tức dối tung.
Với mức lượng ít ỏi đó,
họ hoàn toàn không đủ khả năng chi trả phí bảo hiểm y tế.
Một đồng nghiệp của Barbara bị thoát vị địa điểm,
chỉ riêng khoản chi phí điều trị đã mắc nợ tới 8.000 đô la.
Rời khỏi công ty vệ sinh, Barbara đến mang Minnesota
và tìm được công việc thứ 3, đó là làm nhân viên bán hàng cho Walmart.
Walmart là chỗ siêu thị lớn của Mỹ,
cũng là nhà bán lẻ hàng đầu thế giới.
Barbara nghĩ một ông lớn như vậy
thì môi trường làm việc chắc sẽ khác với những chỗ trước đây.
Thế nhưng hiện thực lại thêm một lần nữa tát cho bà một cái thất đau.
Nền tảng càng lớn thì sự phân công càng chi li, cứng nhắc.
Mỗi người một cái hố, một cái cọc,
buốn thăng tiến gần như là chuyện lên trời.
Công việc của Barbara đơn giản đến mức buồn cười,
đó là chỉ cần xếp lại hàng hóa trong ngày ngắn,
hoàn toàn không dùng đến đầu óc,
chỉ việc lập đi lập lại một động tác suốt mười mấy tiếng đồng hồ là xong.
Những ca làm kéo dài, lập đi lập lại như cái máy
đã khiến bà hoàn toàn biến thành một con người khác.
Ánh mắt thì đỡ đẫn, hai chân xương phù, đầu óc trống rỗng.
Trước khi bắt đầu thí nghiệm, Barbara từng ngây thờ cho rằng
chỉ cần bản thân đủ xuất sắc, đủ chăm chỉ
thì nhất định sẽ có thể thoát khỏi tầng đáy xã hội,
sống một cuộc đời khá dạ hơn.
Nhưng sự thật là bà không những không thể vượt vũ môn
trong thế giới của người nhèo,
bà suýt nữa còn tự dồn mình đến bờ vực sụp đổ.
Lúc ban đầu, bà cũng từng nghi hoặc
tại sao những người ở đáy xã hội này
không nghĩ cách nâng cao năng lực cạnh tranh của mình lên.
Thông qua thí nghiệm, bà nhìn thấy một nhóm người rất lớn
đối mặt với mức lương siêu thấp,
chi phí sinh hoạt khổng lồ.
Chỉ có cách sau giờ làm chính,
lại đi làm thêm mới miễn cưỡng trụ được.
Những người này sau khi kết thúc ca làm thêm
rồi quay về căn nhà ở vùng ngoại ô,
thì trời đã khuya lắm rồi,
thể xác thì bị vét sạch sức lực,
hoàn toàn không đủ để họ bắt đầu kỳ kế hoạch học tập nào.
Đến cả miếng cơm ngày mai còn chưa chắc,
họ làm gì có thời gian để ngồi suy nghĩ,
chứ đừng nói đến chuyện từ hoàn thiện bản thân.
Lâu dần, ý chí chiến đấu và sự sắc bén của một con người
sẽ bị mài mòn gần như sạch sẽ.
Chúng ta thường nói, phế một con người nhanh nhất là để họ rảnh rỗi,
không làm gì cả.
Nhưng thực ra, còn một cách bí mật hơn rất nhiều để phế một người,
đó là bắt họ bận đến mức không còn thời gian nào để trưởng thành.
Nhà văn Malcolm Gladwell trong cuốn Outlines tạm dịch những kẻ xuất trúng
đã đưa ra quy tắc 10.000 giờ.
Ông nói, những thiên tài trong mắt chúng ta sở dĩ xuất trúng khác người
không phải vì họ sinh già đã hơn người,
mà vì họ đã kiên trì gian luyện không ngừng nghỉ.
10.000 giờ mài rũa là điều kiện tất yếu để bất kỳ ai
bước từ bình thường trở thành bậc thầy tầm cỡ thế giới.
Dùng quy tắc 10.000 giờ đặt lên vai những người nghèo bồn bà vì mưu sinh
thì nó chẳng còn giống như một con đường dẫn đến thành công,
mà giống quy tắc 10.000 giờ để kiệt quệ mà chết hơn.
Họ chăm chỉ, họ chịu khó, họ làm ngày làm đêm,
nhưng càng bận rộn thì càng nghèo,
cuộc sống rơi vào một vòng luẩn quẩn không lối thoát.
10.000 giờ không giúp họ trở thành chuyên gia,
mà ngược lại như một chiếc bẫy thời gian dám giữ họ lại.
Bạn có đang rơi vào tình trạng này không?
Hãy để ý kiến trong phần bình luận để cùng thảo luận nhé!
Giờ thì trở lại với câu chuyện nào!
Năm 2019, Giải Nobel Kinh tế được trao cho 3 học giả của MIT
đó là Abhijit Abaniji và Arthur Dufault và Michael Kramer
nhằm vinh danh những đóng góp nổi bật của họ trong nghiên cứu chống đói nghèo.
Trong số đó, Banerjee và Dufault là một cặp vợ chồng.
Hai người đã dành nhiều năm trời đi sâu vào 18 quốc gia và khu vực nghèo nhất trên Nam Châu
để tìm hiểu tận gốc nguyên nhân của nghèo đói.
Khi hai học giả đến một làng nghèo ở Morocco,
họ phát hiện nhiều trẻ em bị suy dinh dưỡng.
Người dân nói rằng họ không có tiền mua đồ ăn tốt,
nhưng nhà nào cũng có TV.
TV không làm họ giàu hơn,
nhưng dinh dưỡng tốt thì lại có thể giúp họ khỏe hơn, làm việc tốt hơn.
Vậy tại sao lại ưu tiên mua TV thay vì thức ăn?
Khi được hỏi, người dân trả lời rằng TV quan trọng hơn đồ ăn.
Ở xung quanh chúng ta cũng không thiếu những người ăn uống tăng tiện từng ngày để dành nhiều tháng,
thậm chí cả năm thu nhập để mua iPhone mới, mua túi LV,
hoặc làm một đám cưới sang trọng đến mức phải vay nợ,
sau đó thì bị khoản nợ kéo xuống không ngóc đầu lên đường.
Dường như người nhèo khao khát xa xịt phẩm còn mạnh hơn người giàu.
Điều này dẫn đến câu hỏi thứ 2 của video.
Đó là người nghèo nghèo là vì khả năng tự kiểm soát ghé mư?
Để trả lời, ta nhìn vào 2 thí nghiệm tâm lý kinh điển.
Thí nghiệm thứ nhất, đó là thí nghiệm diễn ra ở một trường mẫu giáo thuộc Đại học Stanford.
Một nhóm trẻ 4-6 tuổi được đưa vào một căn phòng.
Trước mặt mỗi em đặt một viên kẹo Marshmallow.
Quy tắc của nhà tâm lý học Worcester Midtown như sau.
Nếu em không ăn viên kẹo trong 15 phút, sẽ được thưởng viên thứ 2.
Rồi người lớn rời phòng, camera ghi lại hành vi của trẻ.
Kết quả là chỉ khoảng 1 phần 3 số trẻ kiềm chế được và nhận được viên kẹo thứ 2.
Nhưng thí nghiệm không kết thúc ở đó.
Michelle cùng cộng sự theo dõi những đứa trẻ này suốt nhiều năm
và phát hiện ra rằng những đứa trẻ càng kiềm chế tốt, lớn lên càng có thành tích học tập tốt,
thu nhập cao hơn, sức khỏe tinh thần ổn hơn.
Những đứa trẻ kiềm chế được càng lâu, khi lớn lên thường có thành tích cuộc đời tốt hơn,
điểm SAT cao hơn, chỉ số BMI khỏe mạnh hơn.
Chỉ cần nhịn 15 phút là có thể trở thành người chiến thắng trong cuộc đời.
Một kết luận nghe vừa đơn giản, vừa đầy sức thuyết phục.
Thí nghiệm Marshmallow vừa được công bố liền lập tức gây bão trong giới công chúng.
Bài nghiên cứu của giáo sư Michelle được trích dẫn hàng chục ngàn lần.
Trong bài, ông đưa ra khái niệm nổi tiếng là khả năng trì hoãn sự thỏa mãn.
Theo ông, người có khả năng tự kiểm soát tốt, biết chống lại cảm rõ trước mắt thì dễ thành công hơn trong tương lai.
Một viên kẹo Marshmallow dường như có thể dự đoán tương lai của một đứa trẻ.
Thí nghiệm này nhanh chóng trở thành kinh thánh nuôi dạy con được vô số phụ huynh sùng bái.
Và hàng loạt trung tâm đào tạo cũng dựa vào đó quảng cáo huấn luyện khả năng tự kiểm soát cho trẻ lợi ích cả đời.
Thế nhưng, năm 2018, kết luận ấy bị đảo ngược hoàn toàn.
Tại thời điểm năm 2018, giáo sư tâm lý học Tyler Watts, Đại học Columbia,
phối hợp cùng Graham Duncan và Haunan Kwan, Đại học California,
đã đăng một bài nghiên cứu trên tạp chí Psychological Science
và lật đổ hoàn toàn kết luận của Michelle gây chấn động trong giới tâm lý học.
Nhóm của Tyler cải tiến toàn bộ thiết kế thí nghiệm
và quan trọng nhất, chọn mẫu lớn hơn rất nhiều, hơn 900 trẻ em thuộc nhiều trùng tộc,
hoàn cảnh gia đình, trình độ học vấn của cha mẹ và thu nhập khác nhau.
Sau hơn 10 năm theo dõi, Tyler phát hiện rằng kết quả không hề tái hiện kết luận của Michelle
và họ thu được một phát hiện hoàn toàn mới.
Một đứa trẻ có thành công hay không không phụ thuộc vào khả năng tự kiểm soát
hay chỉ hoãn thỏa mãn mà phụ thuộc vào hoàn cảnh gia đình phía sau.
Dữ liệu mới cho thấy, những đứa trẻ nhịn được kẹo marshmallow
đa phần đến từ những gia đình khá giả.
Trong gia đình giàu, kẹo chỉ là đồ ăn vật, có hay không không quan trọng,
đợi thêm chẳng ảnh hưởng gì.
Trong khi trẻ từ gia đình khó khăn,
hiếm khi có cơ hội ăn những món quà marshmallow,
nên khả năng chống lại cam rỗ thấp hơn là chuyện bình thường.
Cho dù cha mẹ nghèo hứa sẽ mua cho con đồ ăn ngon hơn vào lần sau,
nhưng lời hứa ấy thường bị hoàn cảnh tài chính bóp nát,
khiến trẻ khó hình thành niềm tin vào tương lai.
Thí nghiệm thứ 2, đó là nạn đói biến đổi tâm lý con người năm 1944.
Thí nghiệm thứ 2 diễn ra vào năm 1944.
Lúc này châu Âu chìm trong bom đạn của Thế chiến thứ 2.
Người dân trở thành dân chạy loạn và tình trạng thiếu lương thực vô cùng nghiêm trọng.
Cả châu Âu gần như đều trong cảnh đói,
những cái chết vì đói báo cáo mỗi ngày.
Để tìm cách cứu trợ tốt hơn,
hàng loạt quốc gia như Hà Lan, Hy Lạp, Đông Âu, Liên Xô,
thậm chí là cả quân đội Mỹ đều nghiên cứu cách đối phó nạn đói.
Trong bối cảnh ấy, tiến sĩ Ansel Key, Đại học Minnesota Mỹ,
tiến hành một thí nghiệm quy mô lớn về tác động của đói lên cơ thể và tinh thần,
nhằm hỗ trợ tác động cứu trợ nhân đạo.
Đó chính là thí nghiệm đói Minnesota nổi tiếng.
36 tình nguyện viên, khỏe mạnh, trẻ, nam giới họ sống chung trong ký túc xá của trường.
Thí nghiệm gồm 3 giai đoạn.
Thứ nhất là 3 tháng ăn uống bình thường, giai đoạn kiểm soát.
Thứ hai là 6 tháng nhịn đói bán phần, giai đoạn đói.
Và thứ ba là 3 tháng phục hồi.
Trong 3 tháng đầu, mỗi người được cung cấp 3.200 kcal trên ngày.
Khẩu phần này được tuy trình theo cơ địa từng người.
Họ phải đảm bảo vận động 22 dặm đi bộ mỗi tuần, còn lại sinh hoạt bình thường.
Ngày 12 tháng 2 năm 1945, bắt đầu 24 tuần đói.
Trong 6 tháng này, mỗi tình nguyện viên chỉ được ăn 1.600 kcal trên ngày,
tức là một nửa khẩu phần bình thường, trong khi lượng vận động vẫn giữ nguyên.
Kết quả là trọng lượng trung bình giảm 25%.
Người vốn gầy thì giảm mỡ đến mức ngồi xuống cũng đau vì mông không còn đủ mỡ đệm.
Một số người bị phù nề, nhiều người thì nói chuyện không còn đủ hơi.
Nhưng thứ đau đớn nhất không phải thể xác, mà là tinh thần.
Trong suốt thời gian đói, hầu như tất cả phát triển hội chứng ám ảnh về thức ăn.
Có người mê xem sách nấu ăn, hình món ăn.
Có người dành hàng giờ nghiên cứu giá rau củ trên báo khi xem phim.
Trong dạp chiếu phim, chỉ những cảnh nào liên quan đến đồ ăn mới có thể thu hút sự chú ý của họ.
Trên bàn ăn, họ bắt đầu đối xử với thức ăn như trẻ sơ sinh.
Bóp nhẹ từng miếng, hoặc nâng niu nhìn nó như nhìn vàng dòng trước mắt.
Chuyện liếm sạch đĩa trở nên vô cùng phổ biến.
Nhưng chính sự ám ảnh quá mức đối với đồ ăn lại càng làm nỗi đau đói khác thêm trầm trọng.
Theo thời gian, ngay càng nhiều người tham gia thí nghiệm không chịu nổi trà tấn tinh thần,
mà buộc phải dừng giữa trường, thậm chí có người phải đưa vào bệnh viện điều trị.
Những người cố gắng công cư qua được giai đoạn đói khủng khiếp nhất
thì trong 3 tháng phục hồi sau đó, cảm xúc mới dần dần ổn định lại.
Nhưng trạng thái nửa đói nửa no kéo dài đã để lại những di chứng lâu dài.
Họ không còn phân biệt nổi đâu là cảm giác đói sinh lý bình thường,
đâu là cân đói do ám ảnh tâm lý.
Gần như tất cả đều bắt đầu ăn uống vô độ.
Có người 1 ngày 3 bữa có thể ăn tới 6.000 kcal, vậy mà vẫn thấy chưa đủ.
Thậm chí đến tận 8 tháng sau khi thí nghiệm kết thúc,
một số tình nguyện viên vẫn chưa thể khôi phục chế độ ăn uống bình thường.
Vậy, từ 2 thí nghiệm đó ta thấy được gì?
Qua 2 thí nghiệm tâm lý trên, có lẽ bạn đã bắt đầu nhìn ra đầu mối.
Năm 2013, giáo sư kinh tế học Sandy Moulinathan, Harvard
và giáo sư tâm lý Edward Shaffer, Princeton cùng xuất bản cuốn sách
Trong đó họ đưa ra khái niệm tâm lý khan hiếm.
Cuốn sách phân tích rất chi tiết tâm lý khan hiếm
là mèo mó tư duy và quyết định của con người như thế nào,
khiến chúng ta chỉ chăm chăm đuổi theo cái lợi trước mắt.
Trong thí nghiệm đói Minnesota, vì thức ăn trở nên vô cùng khan hiếm,
nên ăn trở thành việc quan trọng nhất trong đầu các tình nguyện viên.
Mọi khía cạnh khác của cuộc sống đều trở nên nhạt nhẽo.
Giống như việc bạn nhìn đời qua một cái ống nhỏ,
những gì ngoài ống thì không nhìn thấy.
Khi ta rơi vào trạng thái khan hiếm một loại tài nguyên bất kỳ,
tâm trí cũng rơi vào hiệu ứng nhìn qua ống hẹp.
Chỉ nhìn thấy, nghĩ đến, đuổi theo mỗi thứ đó.
Từ đó đánh mất khả năng đánh giá toàn cục và dài hạn.
Tư chủ vốn dĩ là một năng lực cực kỳ quý giá.
Thế nhưng với những người sống trong cảnh cung cực,
mỗi một phút giây họ đều phải tiêu hào ý chí
và tự chủ chỉ để giải quyết những nhu cầu cơ bản nhất.
Uống được một ngụm nước sạch, ăn được một bữa đủ no,
đều là điều xa xỉ.
Ý chí của con người, một khi bị rút cạn,
sẽ tự nhiên sinh ra xu hướng,
những việc dễ chịu, nhẹ nhàng thì để hôm nay làm,
những việc khó khăn, cần cố gắng lâu dài thì để mái tính.
Đứa trẻ nhà nghèo khi đứng trước viên kẹo marshmallow,
nếu ngay cả viên thứ nhất còn không chắc có được,
thì viên thứ hai đối với nó chẳng còn nhiều ý nghĩa.
Cho nên, đừng vội nói những câu kiểu
nghèo là do bẩm sinh thiếu tự chủ,
nghèo là vì tầm nhìn ngắn.
Chính tâm lý khan hiếm khiến họ bị mắc kẹt
trong cảnh tung cuỵn trước mắt,
không còn sức để nghĩ về tương lai,
càng không đủ băng thông tinh thần để lập kế hoạch cho tương lai.
Đó là lý do mà George Orwell mới nói,
bản chất của nghèo đói là tước đoạt tương lai của một con người.
Ban Nazi và Duflo trong cuốn sách của họ
đã nêu một ví dụ như thế này.
Ở Zambia, châu Phi,
mỗi năm có vô số trẻ em chết vì bệnh lị.
Nguyên nhân chính của bệnh lị là do uống phải nước bẩn.
Trong khi đó, chi phí khử trùng nguồn nước
thực ra là rất thấp.
Nhờ nỗ lực nhiều năm của tổ chức dân số quốc tế,
giá của hóa chất khử trùng nước
đã được kéo xuống chỉ còn 800 quạt trà,
tương đương 18 su đô la Mỹ,
sắp xỉ giá của một bữa ăn rẻ.
Với 18 su đó, một gia đình 6 người
có thể dùng đủ lượng thuốc khử trùng cho cả tháng.
Thế nhưng, ngay cả trong hoàn cảnh như vậy,
chỉ có khoảng 10% hộ gia đình thật sự sử dụng nó.
Họ thà chấp nhận rủi rò mắc bệnh lị,
chứ không tận dụng nguồn tài nguyên giá rẻ đang có sẵn.
Trong Sky City, các tác giả cũng chỉ ra rằng,
Ngày nay, chúng ta đã có thuốc kháng virus để không chế HIV,
nhưng mỗi năm vẫn có hàng triệu người tử vong
chỉ vì không kiên trì uống thuốc.
Với bệnh lào, tình trạng không uống thuốc đúng giờ còn nghiêm trọng hơn nữa.
Ở mọi tầng lớp thu nhập đều có người quên uống thuốc,
không theo chỉ định của bác sĩ.
Nhưng trong nhóm người nghèo, tỷ lệ này là cao nhất.
Hết hết, đến tiểu đường, rồi lao phồi.
Rất nhiều bệnh đều lặp lại cùng một quy luật,
người nghèo không uống thuốc không phải vì thuốc quá đắt,
mà đơn giản là họ quên.
Rất nhiều loại thuốc thực ra chỉ là kháng sinh rất rẻ tiền.
Tương tự, người nghèo ở Zambia,
không dùng thuốc khừa trùng nước cũng không phải vì thuốc quá đắt,
mà là vì trong băng thông tinh thần đã trật cứng bởi lo toan,
không còn chỗ để nhớ thêm một việc nữa.
Từ đó dẫn đến câu hỏi thứ 3 trong video hôm nay.
Người nghèo, nghèo là vì họ vừa ngủ rốt,
mà lại mơ ước thì quá cao sau.
Hai tác giả cuộc cuốn Nghệ thuật của sự khan hiếm
đã ví bộ não con người như một chiếc máy tính.
Giống như máy tính có giới hạn RAM,
bộ não của chúng ta cũng chỉ có thể xử lý một lượng thông tin nhất định.
Đó chính là khái niệm băng thông tư duy.
Khi tài nguyên não bộ có hạn,
não sẽ ưu tiên dùng RAM cho những vấn đề cấp bách nhất,
và cái giá phải trả là các chương trình khác bị thiếu tài nguyên để vận hành.
Ví dụ rất đơn giản, bạn vừa lái xe,
vừa trả lời câu hỏi 1 cộng 1 bằng bao nhiêu,
bạn trả lời 2, không cần suy nghĩ.
Nhưng nếu tôi hỏi bạn 17 x 24 bằng bao nhiêu,
bạn sẽ không thể vừa lái xe vừa tính được,
vì câu hỏi đó ngốn quá nhiều băng thông.
Tương tự như vậy,
tâm trí người nghèo bị gánh nặng của nghèo đó chiếm trọn.
Băng thông còn thừa lại không nhiều,
nên họ dễ quên trước quên sau,
hoặc mắc những sai lầm tưởng như ngớ ngẩn.
Có một thí nghiệm chấn động rằng,
nghèo đói đã làm giảm IQ.
Năm 2013,
một nhóm nhà tầm ly học Mỹ sang Ấn Độ làm thí nghiệm,
và công bố kết quả trên tạp chí Science dưới tiêu đề
nghèo đói cản trở chức năng nhận thức.
Đối tượng nghiên cứu là 464 nông dân trồng mía.
Họ chỉ nhận được 60% thu nhập cả năm ngay sau mùa thu hoạch.
Điều này có nghĩa là
sau thu hoạch họ giàu lên tương đối,
và trước thu hoạch họ rơi vào thời kỳ nhẹo nhất.
Các nhà tầm lý kiểm tra IQ
và khả năng nhận thức của họ trước và sau mùa thu hoạch.
Kết quả gây sốc rằng,
IQ của họ trước mùa thu hoạch thấp hơn
so với mùa thu hoạch 13 điểm.
13 điểm IQ tương đương hiệu ứng của việc mất ngủ cả đêm.
Điều đó cho thấy rằng,
nếu không bị nghèo tum lấy từng giờ từng phút,
người nghèo không hề kém thông minh hơn người giàu.
Nói cho cùng,
sự khác biệt lớn nhất giữa người giàu và người nghèo
thường chỉ là người giàu không phải sinh ra trong nghèo đói,
nhưng còn nghèo tương đối.
Cảm giác nghèo trong thời hiện đại thì sao?
Từ đầu đến giờ chúng ta nói về nghèo tuyệt đối
là những người vật lộn từng bữa ăn.
Nhưng tôi tin rằng,
những ai đang ngồi thoải mái cầm điện thoại, laptop xem video này
không phải không mua nổi bữa cơm.
Dù vậy, rất nhiều người vẫn cảm thấy mình nghèo.
Vậy điều gì khiến 90% người hiện đại không thể thoát khỏi cảm giác nghèo?
Thế hệ cha mẹ chúng ta nghèo mà không cảm thấy nghèo.
Những người sinh từ thầm niên 60-70
là cha mẹ của thế hệ 89X.
Đa phần đều trải qua tuổi thơ rất thiếu thớn.
Nhưng họ ít khi cảm thấy đau khổ vì nghèo.
Ví dụ là ngày chính cha tôi,
gia đình có 4 anh em,
ông là con cả,
thời đó chưa có điện thoại,
chưa có tivi đèn trắng,
đôi điện tử giá trị nhất trong nhà là check radio.
Điều ông mong đợi nhất là tết,
vì khi đó,
cả nhà mới được ăn một bữa có thịt
và được mặc quần áo mới.
Đồ chơi thì tự làm hết,
uốn dây thép thành vòng tròn,
rồi lấy một cây thép dài làm que,
đẩy cái vòng chạy lan lóc trên đường.
Đó chính là cho đẩy vòng sắt mà ông mê nhất thời nhỏ.
Ngày nay,
với chúng ta có thể thấy nhàm chán.
Nhưng cha tôi mỗi lần kể lại
đều nói tuổi thơ ấy vui vô cùng
và không hề cảm thấy nghèo.
Lý do rất đơn giản
bởi ai cũng nghèo như nhau,
không có ai để so sánh.
Tuy ra là không sinh ra cảm giác đau khổ.
Về cái nhu cầu giả
là thứ khiến con người thời hiện đại
luôn cảm thấy thiêu thốn.
Năm 1964,
nhà triết học xã hội học,
Herbert McHugh xuất bản cuốn sách
Con người một triều.
Trong đó ông phê phán sâu sắc
xã hội công nghiệp hiện đại.
McHugh cho rằng,
xã hội công nghiệp tạo ra một đời sống tiện nghi
nhưng không tự do.
Cá tính, tư duy phản biện của con người
thì bị hạn chế.
Và mọi giá trị đều được đo bằng vật chất.
Tất cả chúng ta trở thành người một triều,
chỉ biết tiêu thụ,
mua sắm và so sánh.
Một khái niệm cực kỳ quan trọng
mà ông đưa ra là nhu cầu giả.
Đó là những nhu cầu không thật
nhưng được truyền thông
và quảng cáo gài vào đầu chúng ta
biến nó thành thứ phải có.
Nghe lý thuyết thì hơi chiều tượng.
Chúng ta có một ví dụ như sau.
Ví dụ giống như đồng hồ
Vacheron Constantin
là một loại đồng hồ thụy sĩ cao cấp
có một câu khẩu hiệu quảng cáo rất nổi tiếng.
Dòng quảng cáo của
Vacheron Constantin
là bạn có thể dễ dàng sở hữu thời gian
nhưng không thể dễ dàng sở hữu Vacheron Constantin.
Rolex thì nói
Rolex không thể thay đổi thế giới
nhưng người đeo Rolex thì thay đổi thế giới.
Còn Chanel thì lại tuyên bố rằng
không phải ai
cũng xứng hưởng giấc mơ của chúng tôi.
Những câu khẩu hiệu này
đều đang ngấm ngầm truyền tải một giá trị
đó là sở hữu những món hàng này
bạn sẽ trở thành người ở đẳng cấp trên.
Nhưng thật ra
bản chất của đồng hồ là gì?
Là thứ dùng để xem giờ.
Bản chất của cái túi là gì?
Là để đựng đồ.
Một chiếc đồng hồ vài trăm nghìn
và một chiếc vài trăm triệu
một chiếc túi vài chục nghìn
và một chiếc vài trăm triệu
về bản chất không hề khác nhau.
Chính xã hội hiện đại đã gán cho chúng quá nhiều ý nghĩa phụ
tạo ra cảm giác mua chúng
thì bằng mua đẳng cấp.
Nhưng đó chỉ là bậy tiêu dùng.
Chúng ta không chỉ trở thành nô lệ
của vật chất
mà ngay cả quyền được định nghĩa ước mơ
và thành công cũng bị lấy mất.
Nhu cầu giả duy trì vẻ ngoài
phồn vinh của xã hội
nhưng không bao giờ mang lại sự mãn nguyện thật sự.
Đó chính là lý do
tại sao phần lớn chúng ta không thể thoát khỏi
cảm giác nghèo
dù thu nhập đã tốt hơn rất nhiều thế hệ trước.
Nghèo tuyệt đối có thể giảm
nhưng nghèo tương đối thì không bao giờ biến mất
bởi điều làm ta đau khổ
không phải nghèo
mà là sự so sánh.
Dũng vọng của con người là vô hạn
giàu có
giống như củ cà rốt treo trước mặt con lừa
luôn thấy gần, luôn chạy theo
nhưng không bao giờ chạm tới.
Vì vậy
càng sống trong xã hội vật chất phong phú
áp lực tâm lý con người càng lớn.
Vậy giải pháp là gì?
Tuyệt rằng Mạc Kiều
không đưa ra giải pháp khả thi
có lẽ đây là một vấn đề không thể giải quyết hoàn toàn
trừ khi cấu trúc xã hội
thay đổi tận gốc.
Nhưng điều đó
không có nghĩa là chúng ta phải bì quan
bởi vì dù không thể ngay lập tức
thay đổi cả hệ thống
mỗi người vẫn có thể bắt đầu từ chính mình
đó là nhận diện nhu cầu già
bớt chạy đùa so sánh
và giành lại một phần băng thông tinh thần
để học, để nghĩ, để chọn cuộc sống
của riêng mình.
Nghèo tiền nhiều khi là hoàn cảnh
nhưng để cho nghèo đói cướp luôn tương lai
phẩm giá và lý tượng
đó là lựa chọn.
Hi vọng sau khi xem xong video này
bạn sẽ nhìn người nghèo
bằng nối mắt khác, nhìn chính mình
cũng bằng một tiêu chuẩn khác
không phải làm sao để trông giàu hơn
mà là làm sao để sống có giá trị hơn
Nếu bạn thấy những điều này
đáng để suy ngẫm
hãy để lại một bình luận, chia sẻ video
cho thêm một người nữa cùng nhau nhìn lại
cảm giác nghèo của thời đại chúng ta
Biết đâu, đó chính là bước nhỏ đầu tiên
để thoát khỏi cái bẫy vô hình này
Còn bây giờ, xin chào
và hẹn gặp lại