Bị Cả Châu Phi Bắt Nạt - NƯỚC PHÁP CÓ CÒN LÀ ĐẾ QUỐC? | Thế Giới Cổ Đại
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế Giới Cổ Đại, tôi là MC Quang Thiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay. Có một khoảnh khắc rất kỳ lạ vừa xảy ra khi Emmanuel Macron đến thăm Việt Nam vào năm 2025. Trước khi bước xuống máy bay, phóng viên đã chụp được một hình ảnh gây sốc: tổng thống Pháp dường như bị ai đó tát vào mặt. Bàn tay xuất hiện trong khung hình có tay áo màu đỏ – trùng với màu trang phục của Đệ nhất phu nhân. Ban đầu chính phủ Pháp phủ nhận hoàn toàn, sau đó lại giải thích rằng đó chỉ là “khoảnh khắc thân mật giữa hai vợ chồng”. Nhưng khi hai người bước xuống máy bay, bầu không khí căng thẳng đến mức gần như không thể che giấu. Nếu chỉ nhìn riêng sự việc này, người ta có thể coi đó là một chi tiết đời tư. Nhưng khi đặt nó trong bối cảnh lớn hơn, khoảnh khắc ấy lại giống như một ẩn dụ hoàn hảo cho tình thế của nước Pháp hiện nay. Một quốc gia từng là cường quốc kiêu hãnh của châu Âu, từng thống trị nửa châu Phi, từng dẫn dắt chính trị lục địa – giờ đây lại liên tiếp rơi vào những tình huống khó xử cả ở trong nước lẫn ngoài quốc tế. Chỉ trong vài năm ngắn ngủi, quân đội Pháp bị các quốc gia châu Phi lần lượt trục xuất, ảnh hưởng địa chính trị suy giảm nhanh chóng, kinh tế tăng trưởng ì ạch, nợ công phình to, còn chính trường thì rơi vào tình trạng chia rẽ sâu sắc. Ngay cả những cải cách quan trọng nhất – như cải cách lương hưu – cũng bị các phe phái liên thủ chặn đứng. Nói cách khác, những gì đang xảy ra không còn là một cuộc khủng hoảng riêng lẻ. Đó là dấu hiệu cho thấy một cường quốc từng rất tự tin đang bước vào giai đoạn suy yếu dài hạn. Vậy nước Pháp đã đi đến tình thế này bằng cách nào? Vì sao một quốc gia từng nắm quyền lực lớn ở châu Phi lại bị đẩy ra ngoài chỉ trong vài năm? Và tại sao hệ thống chính trị từng được coi là ổn định suốt hơn nửa thế kỷ giờ lại rơi vào bế tắc? Hãy cùng làm rõ tất cả trong video ngày hôm nay!
Cảm ơn mọi người! Chúc mọi người có những giây phút vui vẻ. Mời các bạn theo dõi video trên kênh Thế Giới Cổ Đại. ✔️ Thế Giới Cổ Đại sẽ đồng hành cùng các bạn trong hành trình giải mã những sự kiện kỳ bí xuyên suốt dòng lịch sử của loài người... ✔️ Chúc các bạn có những phút giây thư giãn và bổ ích! #thếgiớicổđại#bíẩn#nướcpháp
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
Video phân tích sự suy yếu toàn diện của nước Pháp, từ việc đánh mất ảnh hưởng địa chính trị tại châu Phi đến những khủng hoảng nội tại về kinh tế và chính trị. Sự sụp đổ của mô hình kiểm soát hậu thuộc địa cùng với sự bế tắc của nền Cộng hòa thứ Năm đang đẩy Pháp vào một giai đoạn suy thoái dài hạn, khiến quốc gia này mất dần vị thế cường quốc.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế Giới Cổ Đại.
Tôi là MC Quang Tiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Có một khoảnh khắc rất kỳ lạ vừa xảy ra khi Emmanuel Macron đến thăm Việt Nam vào năm 2025.
Trước khi bước xuống máy bay, pháng viên đã chụp một bức hình gầy sốc.
Tổng thống Pháp dường như bị ai đó tát vào mặt.
Bàn tay xuất hiện trong khung hình có tay áo màu đỏ, chùng với màu trang phục của Đệ nhất Phu Nhân.
Ban đầu chính phủ Pháp phủ nhận hoàn toàn, sau đó lại giải thích rằng đó chỉ là khoảnh khắc thân mật giữa hai vợ chồng.
Nhưng khi hai người bước xuống máy bay, bầu không khí căng thẳng đến mức gần như không thể che dấu.
Nếu chỉ nhìn riêng sự việc này, người ta có thể coi đó là một chi tiết đời tư.
Nhưng khi đặt nó trong bối cảnh lớn hơn, khoảnh khắc ấy lại giống như một ẩn rụ hoàn hảo cho tình thế của nước Pháp hiện nay.
Một quốc gia từng là cường quốc kêu hãnh của châu Âu, từng thống trị nửa châu Phi, từng dẫn dắt chính trị lục địa,
giờ đây lại liên tiếp rơi vào những tình huống khó xử cả ở trong nước lẫn ngoài quốc tế.
Chỉ trong vòng vài năm ngắn ngủi, quân đội Pháp bị các quốc gia châu Phi lần lượt trục xuất,
ảnh hưởng địa chính trị suy giảm nhanh chóng, kinh tế tăng trường y ảnh, nợ công phình to,
còn chính trường thì rơi vào tình trạng chia rẽ sâu sắc.
Ngay cả những cải cách quan trọng nhất như cải cách lương hưu cũng bị các phe phái liên thụ trận đứng.
Nói cách khác, những gì đang xảy ra không còn là cuộc khủng hoảng riêng lẻ,
đó là dấu hiệu cho thấy một cường quốc từng rất tự tin đang bước vào giai đoạn suy yếu dài hạn.
Vậy nước Pháp đã đi đến tình thế này bằng cách nào?
Vì sao một quốc gia từng nắm quyền lực lớn ở châu Phi lại bị đẩy ra ngoài chỉ trong vài năm?
Và tại sao hệ thống chính trị từng được coi là ổn định suốt hơn nửa thế kỷ giờ lại rơi vào bế tắc?
Hãy cùng làm rõ tất cả trong video ngày hôm nay nhé!
Chúng ta hãy bắt đầu từ nơi mà quyền lực của Pháp từng mạnh nhất, châu Phi.
Ngay 11 tháng 2, Tổng tham miêu trưởng chính quyền quân sự Adol Sidico Issa của Niger
đã tổ chức một cuộc tập hợp lớn tại thủ đô Niamey.
Ông tuyên bố trước Nam Đông rằng Niger sẽ tuyên chiến với Pháp.
Cả quảng trường vang lên tiếng vỗ tay và khẩu hiệu chống Pháp.
Hãy thử tưởng tượng một quốc gia có GDP bình quân đầu người nằm ở nhóm cuối cùng của thế giới
lại công khai tuyên chiến với một cường quốc thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
Bản thân chuyện này đã rất siêu thực.
Nhưng điều còn siêu thực hơn nữa là Niger không chỉ nói xuông.
Hai năm qua họ thực sự đối đầu trực tiếp với Pháp.
Năm 2023, Niger xảy ra đảo chính quân sự.
Chính quyền quân sự sau khi lên nắm quyền đã làm ngay ba việc lớn.
Việc đầu tiên là trục xuất đại sứ Pháp.
Việc thứ hai là huy bỏ toàn bộ hiệp định quân sự.
Và thứ ba là yêu cầu 1.500 binh sĩ Pháp rời khỏi nước này.
Quân đội Pháp vừa rút đi,
chính quyền quân sự lập tức quốc hữu hóa các mỏ uranium mà Pháp đã khai thác hàng chục năm.
Hàng tấn uranium làm giàu vốn dự định chuyển sang Pháp bị giữ lại trong kho.
Chính phủ Niger tuyên bố,
từ nay uranium của Niger sẽ bán ra thị trường quốc tế,
không còn cung cấp riêng cho Pháp nữa.
Pháp vô cùng lo lắng,
bởi vì uranium của Niger cực kỳ quan trọng đối với họ.
Pháp là quốc gia phụ thuộc năng lượng hạt nhân nhiều nhất thế giới,
gồm 56 lò phản ứng hạt nhân cung cấp gần 70% điện năng cả nước
và một phần đáng kể nhiên liệu cho các lò phản ứng này lại đến từ Niger.
Tại sao Niger lại có nước đi mạnh mẽ như vậy?
Giữa họ và Pháp có mối thâm thù gì?
Muốn hiểu điều đó, không thể không nói đến hệ thống kiểm soát kéo dài hơn 60 năm
giữa Pháp và các thuộc địa cũ ở châu Phi.
Pháp từng là đế quốc thuộc địa lớn nhất châu Phi,
vào thời kỳ đỉnh cao kiểm soát gần 20 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Sau Thế chiến thứ 2, lan sóng giành độc lập lan khắp thế giới
và vào khoảng năm 1960, các thuộc địa này lần lượt tuyên bố thành lập quốc gia độc lập.
Người Pháp không thể ngăn cản được bánh xe lịch sử,
nhưng họ chơi một nước cơ rất tinh vi.
Bề ngoài thì trao trả độc lập,
nhưng phía sau thiết lập một hệ thống mới để kiểm soát chính trị và kinh tế của các nước này.
Hệ thống đó được gọi là quan hệ đặc biệt Pháp-Phi,
cấu trúc của nó gồm 3 trụ cột,
một là tiền tệ, hai là tài nguyên, ba là quân sự.
Ba yếu tố này liên kết thành một cơ chế kiểm soát toàn diện.
Về tiền tệ, cho đến ngày nay,
14 quốc gia ở Tây Phi và Trung Phi vẫn sử dụng một loại tiền tệ
gọi là franc CFA, đồng tiền quốc gia.
Trong nhiều thập kỷ, lượng tiền phát hành do Pháp quyết định,
tỷ giá không theo thị trường mà do Bộ Tài chính Pháp ấn định.
Đồng tiền này neo cứng với euro,
với tỷ giá cố định 1 euro bằng 655,957 franc CFA.
Ở góc độ tích cực,
vì Pháp kiểm soát tiền và giữ tỷ giá ổn định,
nên các quốc gia này không rơi vào siêu lãm phát như nhiều nước châu Phi khác.
Công lao đó không thể phủ nhận.
Nhưng nếu nhìn từ góc độ khác,
tác động tiêu cực lâu dài lại rất rõ ràng.
Bởi vì việc neo tỷ giá vào euro
đồng nghĩa với việc các quốc gia nông nghiệp và xuất khẩu tài nguyên nghèo
bị buộc phải áp dụng chính sách tiền tệ giống với các nước công nghiệp phát triển ở châu Âu.
Nhưng một bên là quốc gia công nghiệp hóa,
một bên là nền kinh tế nông nghiệp và khai khoáng,
thì tru kỳ kinh tế làm sao có thể giống nhau?
Ngay cả trong chính nhóm quốc gia franc CFA cũng khác biệt rất lớn.
Ví dụ như bờ biển Nga,
chủ yếu xuất khẩu cacao,
trong khi đó Gabon lại phụ thuộc vào dầu khí.
Vì vậy, môi trường kinh tế của họ hoàn toàn khác nhau.
Có thể nói, các quốc gia này bị tức bỏ hoàn toàn quyền sử dụng chính sách tiền tệ
để điều chỉnh nền kinh tế của mình.
Trong khi đó, sự thống trị tài chính này lại mang lợi ích khổng lồ cho Pháp.
Lợi ích rõ ràng nhất là dòng tiền chạy một chiều về Paris.
Dù là trước hay sau khi các nước châu Phi độc lập,
các tập đoàn Pháp vẫn kiểm soát phần lớn hoạt động kinh tế ở đó.
Tiền họ kiếm được và cả tiền của doanh nhân địa phương
đều có thể chuyển thẳng về Paris mà không lo kiểm soát ngoại hối,
không sợ biến đồng tỷ giá.
Hệ quả là, ở châu Phi không hình thành được sự tích lũy tư bản nội địa,
không giữ được vốn để phát triển kinh tế.
Trong khi đó, Pháp lại nhận được dòng tiền tiêu dung và đầu tư khổng lồ.
Nói cách khác, Pháp kiểm soát từng chuyển động của nền kinh tế các quốc gia này
thông qua hệ thống tài chính.
Khi các quốc gia này giành độc lập, họ đều ký hiệp định hợp tác với Pháp.
Trong đó có một điều khoản quan trọng.
Đó là Pháp có quyền ưu tiên mua các tài nguyên chiến lược
như uranium, dầu mỏ, cobalt và khoáng sản.
Dù giá thị trường quốc tế cao đến đâu, các quốc gia này vẫn phải hỏi Pháp trước.
Chỉ khi Pháp từ chối mua, họ mới được bán cho nước khác.
Lấy Niger làm ví dụ, trong nhiều thập kỷ,
tập đoàn hạt nhân Pháp Orano đã khai thác uranium tại Niger với giá cực thấp.
Vì sao lại rẻ như vậy?
Bởi vì các hợp đồng dài hạn được ký trong điều kiện đàm phán không cân bằng.
Chi phí khai thác, giá bán quặng đều bị ép xuống mức thấp nhất.
Ngoài ra, theo các hiệp định hậu thuộc địa,
các công ty Pháp tại Niger còn được miễn hàng loạt thuế
như thuế nhập khẩu, thuế giá trị giả tăng, thuế xuất khẩu.
Kết quả là, dù Niger là một trong những nước sản xuất uranium hàng đầu thế giới,
nhưng lợi ích thực tế thu lại cực kỳ nhỏ,
hoàn toàn không tương xứng với sản lượng khai thác.
Nếu Pháp đã có lợi ích lớn như vậy,
thì làm thế nào để bảo đảm hệ thống này tồn tại lâu dài?
Câu trả lời là quân đội.
Sau khi các thuộc địa giành độc lập,
Pháp vẫn duy trì hiện diện quân sự lâu dài tại nhiều quốc gia.
Thời kỳ cao điểm, quân số đạt tới khoảng 60.000 binh sĩ,
với danh nghĩa là chống khủng bố và gìn giữ hòa bình.
Nhưng trong lịch sử, tai tiếng của họ không hề nhỏ.
Nếu một chính phủ không nghe lời Pháp,
kết cục thường rất thàm.
Ví dụ năm 1958,
lãnh đạo Guilney Abner Seco Toré tư chối tham gia cộng đồng Pháp
do Charles De Gaulle lập gia.
Ông muốn độc lập hoàn toàn.
Vì vậy, khi người Pháp rút khỏi Guilney,
họ đã cắt dây điện thoại, đốt hồ sơ, phá hủy thiết bị y tế,
mang đi toàn bộ thuốc men, thậm chí vặn cả bóng đèn mang đi.
Hãy nghĩ xem, nếu không có quân đội hậu thuẫn,
liệu nhân viên dân sự có dám phá hoại triệt để đến vậy không?
Thậm chí còn có tin đồn rằng,
Pháp đã in tiền giả của Guilney
và tung vào thị trường để phá hoại nền kinh tế nước này.
Một ví dụ khác là Togo.
Năm 1963,
Tổng thống Sivanos Olympios muốn phát hành độc tiền riêng
để thoát khỏi hệ thống French CFA
và mở rộng quan hệ với Mỹ và các nước châu Âu khác.
Nhưng chỉ một tháng sau,
ông bị ám sát trong một cuộc đảo chính quân sự.
Nhiều học giả cho rằng Pháp đã hỗ trợ cuộc đảo chính này.
Dù không có bằng chứng trực tiếp,
nhưng Pháp đã nhanh chóng công nhận chính quyền quân sự mới,
một hành động rất bất thường về ngoại giao.
Ngược lại, những lãnh đạo thân Pháp lại cài trị rất lâu.
Một nghiên cứu của Đại học Cambridge cho thấy rằng,
từ năm 1960 đến thập niên 1990,
tại các khu vực Pháp có ảnh hưởng mạnh
đã xảy ra 16 cuộc đảo chính thành công.
Vì lý do pháp lý, tác giả không trực tiếp cáo buộc Pháp,
nhưng hàm ý thì rất rõ ràng.
Có người sẽ hỏi,
Anh cũng từng là đế quốc thuộc địa mạng.
Vì sao Anh có thể buông tay và xây dựng khối thịnh vượng chung
các nước chung sống hòa bình?
Trong khi Pháp lại duy trì quan hệ đặc biệt Pháp-Phi
như một ông chủ đứng sau.
Nguyên nhân rất phức tạp,
nhưng nhìn chung là do sự khác biệt về thể chế chính trị
và khác biệt về văn hóa.
Nhưng có một yếu tố quan trọng thường bị bỏ qua,
đó là quy mô của các thuộc địa.
Trong khối thịnh vượng chung,
Canada, Úc, New Zealand,
thậm chí là cả Ấn Độ, Malaysia, Nam Phi,
đều là những quốc gia có quy mô lớn và sức mạnh đáng kể.
Khi họ độc lập, Anh dù muốn kiểm soát cũng không đủ sức.
Nhưng các thuộc địa châu Phi của Pháp khác hẳn.
Hầu hết đều là những quốc gia nhỏ và nghèo nhất thế giới.
GDP của vài nước lớn nhất cộng lại thậm chí không bằng một tỉnh của Pháp.
Chính sự tranh lệch sức mạnh này
đã cho Pháp sự tự tin tiếp tục đóng vai ông chủ.
Dựa vào ba trụ cột, tài chính, tài nguyên và quân sự,
hệ thống quan hệ đặc biệt Pháp-Phi
đã vận hành hơn 60 năm và thu lợi lợi nhuận khổng lồ.
Nhưng lịch sử luôn tiến về phía trước.
Trong vài năm gần đây, gió đã đổi chiều,
ảnh hưởng của Pháp tại châu Phi giảm mạnh
và sự thay đổi này đến từ ba hướng chính.
Thứ nhất là Nga.
Khoảng thập niên 2010,
tập đoàn quân sự tư nhân Wagner Group của Nga
bắt đầu mở rộng tại châu Phi.
Mô hình của Wagner rất đơn giản.
Cho phép chúng tôi khai thác tài nguyên và kinh doanh.
Chúng tôi sẽ giúp anh chiến đấu và bảo vệ chính quyền.
Đối với nhiều quốc gia châu Phi đã bị hệ thống của Pháp
rằng buộc hàng chục năm, điều này rất hấp dẫn.
Kết quả là Mali, Burkina Faso, Niger
liên tiếp xảy ra đảo chính, lật đổ chính phủ thân Pháp
và nghiêng về phía Nga dưới sự bảo vệ của Wagner.
Thế lực ảnh hưởng thứ hai là Trung Quốc.
Trong 14 quốc gia sử dụng French CFA,
gần như tất cả đã tham gia
sáng kiến vành đai và con đường của Trung Quốc.
Trước đây, không có viện trợ và tín dụng từ Pháp.
Hạ tầng của các quốc gia này gần như không thể xây dựng.
Nhưng giờ đây, Trung Quốc mang lại một lựa chọn khác.
Quan trọng hơn, Trung Quốc khẳng định nguyên tắc kinh doanh là kinh doanh,
không can thiệm nội chính.
Ai cầm quyền thì hợp tác với người đó.
So với việc Pháp gắn viện trợ với điều kiện chính trị,
điều này có sức hấp dẫn rất lớn.
Và yếu tố thứ ba chính là công nghệ thông tin.
Sự phổ biến của điện thoại thông minh và mạng xã hội
đã làm thay đổi hoàn toàn cách người dân châu Phi tiếp cận thông tin.
Trước đây, phần lớn báo chí, truyền hình
và các kênh truyền thông chính thống đều nằm trong tay chính phủ
hoặc các hệ thống chịu ảnh hưởng mạnh từ Pháp.
Những câu chuyện về quan hệ Pháp-Phi thường được kể theo một chiều.
Pháp được mô tả như một người bảo trợ,
một quốc gia mang viện trợ phát triển và ổn định đến cho châu Phi.
Nhưng khi Internet và mạng xã hội làn rộng,
đặc biệt là các nền tảng như Facebook, X, TikTok và Youtube,
bức tranh đó bắt đầu thay đổi.
Thông tin từ nhiều nguồn khác nhau từ các nhà báo độc lập,
các học giả cho đến chính những người dân địa phương
được lan truyền nhanh chóng với chi phí gần như bảng 0.
Nhiều người châu Phi bắt đầu nhìn lại lịch sử
của hệ thống quan hệ đặc biệt Pháp-Phi và đặt câu hỏi.
Nếu Pháp đã viện trợ cho châu Phi suốt hàng chục năm,
vậy tại sao nhiều quốc gia từng thuộc địa của Pháp
vẫn nằm trong nhóm nhèo nhất thế giới?
Vì sao các nguồn tài nguyên như uranium, dâu mỏ hay vàng
được khai thác với quy mô lớn?
Nhưng phần lớn lợi ích mà các quốc gia sở tại nhận được lại rất hạn chế.
Những câu hỏi đó trước đây chỉ xuất hiện trong giới học thuật
hoặc các nhóm chính trị nhỏ.
Nhưng với mạng xã hội, chúng trở thành chủ thể
để thảo luận rộng rãi trong xã hội.
Cùng lúc đó, các phong trào dân sự và các nhà hoạt động chính trị
tại nhiều quốc gia Tây Phi bắt đầu sử dụng mạng xã hội
để tổ chức biểu tình, chia sẻ thông tin
và kêu gọi chống lại ảnh hưởng của Pháp.
Hình ảnh các cuộc biểu tình chống Pháp,
các cuộc thảo luận về tài nguyên quốc gia
hay các video phân tích lịch sử thuộc địa lan truyền nhanh chóng
khiến quan điểm của công chúng thay đổi rõ rệt.
Một hệ thống trẻ lớn lên trong thời đại Internet
không còn nhìn Pháp bằng con mắt giống như thế hệ cha mẹ họ.
Đối với họ, Pháp không còn là người bảo trợ
mà nhiều khi được xem như biểu tượng của một hệ thống hậu thuốc địa kéo dài quá lâu.
Chính sự thay đổi nhận thức này
đã tạo ra áp lực chính trị ngày càng lớn
đối với các chính phủ trong khu vực.
Những lãnh đạo bị coi là thân Pháp bắt đầu mất dân sự ủng hộ
trong khi các lương lượng quân sự hoặc chính trị
mang thông điệp thoát khỏi ảnh hưởng của Pháp
lại nhận được sự đồng tình rộng rãi.
Vì thế, khi các cuộc đảo chính xảy ra ở Mali,
Burkina Faso hay Niger,
phản ứng của một bộ phận lớn người dân
không phải là phản đối mà lại là ủng hộ.
Nói cách khác, nếu trước đây hệ thống quan hệ đặc biệt Pháp-Phi
được duy trì bằng tiền tệ, tài nguyên và quân sự
thì ngày nay nó đang bị thách thức bởi một yếu tố mới
đó là dòng chảy thông tin tự do.
Khi người dân có thể tiếp cận nhiều nguồn thông tin khác nhau
và tự mình đánh giá lịch sử cũng như hiện tại
những câu chuyện tuyên truyền cũ dần mất tác dụng
và một khi nhận thức xã hội đã thay đổi
thì toàn bộ cấu trúc quyền lực từng tồn tại hơn nửa thế kỷ
cũng bắt đầu lung lấy.
Nhưng điều đáng chú ý là sự suy giảm ảnh hưởng ở châu Phi
chỉ là bên nổi của tảng băng.
Ngay tại chính nước Pháp, những vấn đề sâu sắc hơn đang xuất hiện.
Nợ công ngày càng phình to, tăng trưởng kinh tế thì chi chê
còn hệ thống chính trị thì rơi vào tình trạng chia rẽ cho từng có.
Những cuộc tranh cãi về cải cách lương hưu
chỉ là một biểu hiện của một cuộc khủng hoảng lớn hơn.
Nước Pháp đang phải đối mặt với một câu hỏi căn bản
Liệu mô hình kinh tế và chính trị từng vận hành ổn định suốt nhiều thập kỷ
có còn phù hợp với thời đại mới hay không?
Và chính từ đây, câu chuyện chuyển sang phần tiếp theo
Khủng hoảng kinh tế và chính trị trong lòng nước Pháp.
Hệ thống lương hưu của Pháp vốn được xây dựng
dựa trên một giả định rất đặc biệt.
Số người đi làm luôn đủ nhiều để nuôi số người đã nghỉ hưu.
Nhưng trong vài thập kỷ qua, cấu trúc dân số đã thay đổi mạnh.
Tuổi thọ ngày càng tăng, trong khi tỷ lệ sinh thì giảm xuống.
Điều đó có nghĩa là số người đóng góp vào quỹ ngày càng ít đi
còn số người nhận lương hưu thì ngày càng nhiều hơn.
Kết quả là ngân sách hưu trí của Pháp bắt đầu xuất hiện khoảng trống ngày càng lớn.
Theo nhiều dự báo tài chính, nếu không cải cách
khoản thiếu hụt của hệ thống này trong những thập kỷ tới
có thể lên tới một con số cực lớn.
Vì thế, Macron mới muốn tiếp tục nâng tuổi nghỉ hưu từ 62 lên 64.
Xét riêng về mặt tài chính, đây gần như là lựa chọn không thể tránh khỏi.
Nhưng vấn đề là, ở Pháp, động đến lương hưu
chẳng khác nào chạm vào dây thần kinh nhạy cảm nhất của toàn xã hội.
Kết quả là hàng triệu người xuống đường, đinh công kéo dài,
giao thông tê liệt, rác chất đầy đường phố.
Cả nước rơi vào một cuộc đối đầu dữ rồi.
Macron cuối cùng vẫn phải dùng biện pháp cưỡng ép về mặt thể chế để thông qua cải cách.
Nhưng cái giá phải trả là uy tín chính trị bị bào mòn nghiêm trọng.
Điều mỉa may là, cải cách này còn chưa kịp phát huy tác dụng.
Khi đến cuối năm 2025, phe tả và phe hữu lại bắt tay nhau,
tìm cách lật ngược thành quả mà Macron vừa phải trả giá rất đắt mới giành được.
Nói cách khác, Pháp đã mất 2 năm trời vật lộn,
xã hội xe dách đến mức kiệt quệ, cuối cùng vẫn phải quay lại gần như điểm xuất phát.
Đó mới là điều làm người ta cảm thấy bất lực nhất.
Bởi vì vấn đề của Pháp hiện nay không còn là thiếu người nhìn ra vấn đề nữa,
mà là ai cũng biết vấn đề đó nằm ở đâu,
nhưng không phải nào đủ năng lực chính trị để thực sự giải quyết.
Muốn cứu hệ thống hiểu trí thì phải cải cách,
nhưng hẽ là cải cách là xã hội nổ tung.
Không cải cách thì nợ công tiếp tục phình ra,
tăng trường tiếp tục ý ảnh, xếp hạng tín nhiệm tiếp tục bị hạ,
chi phí vai nợ tiếp tục leo thang.
Đây là một vòng khóa chết gần như không còn lối ra.
Mà bi kịch của Pháp không chỉ nằm ở lương hưu,
nó phản ánh toàn mộ căn bệnh sâu xa hơn của nền Cộng hòa thứ 5.
Bộ máy nhà nước quá nặng, phúc lợi quá lớn,
xã hội quá quen với quyền lợi sẵn có.
Trong khi động lực tăng trưởng mới lại không đủ mạnh để nuôi toàn bộ hệ thống.
Trong nhiều thập kỷ, nước Pháp vẫn có thể duy trì vẻ ngoài ổn định
nhờ những di sản tích lũy từ quá khứ, nền công nghiệp cũ,
ảnh hưởng địa chính trị, vì thế tại châu Phi,
hạ tầng nhà nước mạnh, các thương hiệu toàn cầu
và đặc biệt là địa vị cường quốc chính trị của mình trong châu Âu.
Nhưng đến bây giờ, từng lớp điện đó đang mòn dần.
Châu Phi không còn như trước, công nghiệp không còn như trước,
tăng trưởng không còn như trước,
còn xã hội thì lại ngày càng khó chấp nhận hy sinh.
Nói chẳng dạ, nước Pháp của hôm nay đang mắc kẹt giữa hai thời đại,
không còn đủ sức sống của một cường quốc đang đi lên.
Nhưng cũng chưa chấp nhận thực tế rằng
thời kỳ dễ sống như hào quang cũ đã kết thúc.
Nếu nhìn lại từ đầu câu chuyện, từ Cú Tát bị ghi lại trên chuyên cơ,
tới sự tháo chạy của quân đội Pháp khỏi châu Phi,
tới trai phiêu chính phủ bị thị trường trừng phạt,
tới cải cách hưu trí bị xã hội xé nát.
Tất cả những chi tiết tưởng như rời rạc đó,
thực ra đều chỉ vào cùng một sự thật.
Nước Pháp đang bước vào giai đoạn khủng hoảng niềm tin toàn diện.
Bên ngoài, các đồng minh và thuộc địa cũ không còn sợ Pháp như trước.
Bên trong, dân chúng cũng không còn tin rằng
tầng lớp cầm quyền có thể dẫn dắt đất nước thoát khỏi trì trề.
Khi một quốc gia vừa mất quyền lực ở bên ngoài,
vừa mất đồng thuận ở bên trong,
thì khủng hoảng thể chế chỉ còn là vấn đề thời gian.
Chính vì vậy mà ngày càng có nhiều tiếng nói ở Pháp cho rằng
bá biếu kiểu cũ không còn tác dụng nữa,
rằng muốn cứu nước Pháp thì không chỉ thay thủ tướng,
hay sửa vài đạo luật,
mà phải thay đổi tận gốc mô hình vận hành quốc gia,
thậm chí là kết thúc nền Cộng hòa thứ 5
để xây dựng nền Cộng hòa thứ 6.
Vì sao lại có thể đề xuất cực đoàn như vậy?
Quay lại năm 1958,
khi Pháp vừa thoát khỏi vũng lời chiến tranh Algerie,
đất nước rơi vào hỗn loạn chính trị,
các chính phủ thay nhau sụp đổ như đèn kéo quân,
quốc gia gần như tàn giã.
Điều gâu khi đó đứng ra kêu gọi cải tổ,
cho rằng cần phải tăng cường quyền lực Tổng thống,
để Tổng thống có thể vượt qua những tranh cãi vô tận của Quốc hội
và đưa ra quyết định cuối cùng trong thời khắc khủng hoảng.
Vì vậy, Pháp ban hành hiến pháp mới,
chấm dứt Cộng hòa Pháp thứ Tư
và khai sinh nền Cộng hòa thứ Năm,
trao cho Tổng thống nhiều quyền lực đặc biệt.
Nhiều học giả chính trị cho rằng,
mô hình này gần như một dạng quân chủ Tổng thống.
Nếu Tổng thống kiểm soát Quốc hội,
thì có thể hành động gần như tuyệt đối.
Có người sẽ hỏi, ở Hoa Kỳ hay Anh,
khi phe Tổng thống hoặc Thủ tướng
có đa số ghế trong Quốc hội,
thì chẳng phải cũng gần như muốn làm gì thì làm sao.
Nhưng điểm khác biệt lớn nằm ở chỗ
Tổng thống Pháp có quyền giải tán Quốc hội trước thời hạn
và tổ chức bầu cử mới.
Nghĩa là nếu Quốc hội không nghe lời,
thì có thể thay bằng một Quốc hội khác.
Tổng thống Mỹ không có quyền này.
Còn ở Anh, dù có thể giải tán Quốc hội,
nhưng Thủ tướng cũng phải từ chức.
Trong khi Tổng thống Pháp giải tán Quốc hội,
thì bản thân chức vụ Tổng thống
vẫn hoàn toàn không bị ảnh hưởng.
Một cách ví von không hoàn toàn chính xác,
nhưng dễ hiểu như thế này.
Ông ta gần như thay cả nội các của mình
bằng một lứa mới.
Trong hơn 60 năm,
mô hình quân chủ Tổng thống này
nhìn chung vận hành khá ổn định.
Nếu Quốc hội và Tổng thống cùng phe,
thì mọi thứ thuận lợi.
Nếu khác phe, thì vì Tổng thống
nắm quyền giải tán Quốc hội,
nên Thủ tướng cũng phải thòa hiệp
để giữ quyền lực.
Vì vậy, đất nước vẫn có hướng đi rõ ràng.
Nhưng đến thời của Macron,
khi mọi thứ lại thay đổi.
Một tình huống chưa từng có xuất hiện.
Khi Macron bất ngờ nổi lên
trong cuộc bầu cử năm 2017,
ông đi theo con đường trung rung,
thu hút các lực lượng ôn hòa
từ cả hai phía.
Từ đó, chính trường Pháp hình thành
ba khối quyền lực là cánh tả, trung rung
và cánh hữu.
Trước năm 2024,
dù phe trung rung của Macron
không giành được đa số tuyệt đối,
họ vẫn là lực lượng lớn nhất trong Quốc hội.
Điều đó có nghĩa là khi bỏ phiếu
cho các dự luật,
chỉ cần thuyết phục một số nghị sĩ
từ phe khác là vẫn có thể thông qua.
Năm 2024,
Tổng thống Macron đã thực hiện
một canh bạc chính trị lớn.
Bối cảnh lúc đó rất khó khăn.
Bên ngoài thì là chiến tranh Nga-Ukraine,
bên trong là lạm phát
và khủng hoảng nhập cư.
Trong cuộc bầu cử nghị viện châu Âu,
đảng cưng hữu National Rally
bất ngờ thắng lớn,
con phe của Macron thua nặng.
Điều này cho thấy người dân đang mất niềm tin
vào chính phủ.
Để cứu vãn tình hình,
Macron quyết định giải tán quốc hội
và tổ chức bầu cử sớm.
Ông hy vọng các phe trung dung và cánh tà
sẽ liên kết lại để ngăn chặn cực hữu
giống như những lần trước.
Nhưng lần này ông đã tính sai.
Sự ủng hộ dành cho cực hữu đã tăng mạnh,
nên dù các phe khác có hợp tác,
họ vẫn không có đủ sức áp đảo.
Kết quả là quốc hội
bị chia thành 3 phe gần như ngang nhau.
Phe của Macron mất nhiều ghế,
từ 245 số còn 159.
Uy tín của ông cũng giảm mạnh,
chỉ còn khoảng 25%.
Từ đó,
Macron gần như không còn kiểm soát được quốc hội.
Dù có quyền lực đặc biệt,
các phe khác vẫn có thể cản trở,
khiến chính phủ khó thông qua chính sách.
Cải cách lương hưu là ví dụ rõ nhất.
Hiện nay,
chính trường Pháp rơi vào tình trạng bà phe,
không phe nào làm chủ.
Các bên chỉ đối đầu nhau,
gần như không giải quyết được vấn đề gì.
Trong khi đó,
Pháp phải đối mặt với nhiều áp lực.
Bên ngoài thì vẫn phải hỗ trợ Ukraine.
Châu Phi thì ảnh hưởng suy giảm.
Trong nước thì kinh tế bị kim hãm,
nợ công cao.
Điều đáng nói là
hệ thống chính trị hiện tại không được thiết kế
để xử lý tình trạng chia 3 quyền lực như vậy,
nên càng khó cải cách.
Giải pháp thực tế nhất có lẽ
chờ đến bầu cử Tổng thống năm 2027.
Pháp cần một Tổng thống đủ mạnh
để thống nhất quyền lực và điều hành đất nước.
Nếu tiếp tục xuất hiện
một lãnh đạo yếu,
nước Pháp có thể rơi vào vòng luật quần,
đó là tranh cái, trì trệ, suy thoái.
Dù vậy,
nhiều người vẫn hy vọng sẽ xuất hiện thêm một nhà lãnh đạo
giống như De Gaulle trong quá khứ,
có thể giúp nước Pháp vượt qua khủng hoàng
và lấy lại vị thế của mình.
Theo bạn, tương lai nước Pháp sẽ ra sao?
Hãy để lại ý kiến bên dưới phần bình luận nhé!