TQ Khoét Xuyên Himalaya, Đang Tự Kích Hoạt Thảm Họa?

Hoàng Thái xin kính chào quý vị. Thưa quý vị, có lẽ hình ảnh mà nhiều người chúng ta đã nhìn thấy trong những ngày qua khi mở internet lên là cảnh lực lượng cứu hộ tìm kiếm những người sống sót dọc tuyến đường dẫn tới cửa khẩu Giron ở Nepal và Tây Tạng. Trong đó có ảnh xác một chiếc xe hơi bị cuốn lẫn vào đống tổ nát, gần như không còn nhận ra hình trạng ban đầu. Thứ sót lại chỉ còn hai chiếc bánh xe, còn phần thân xe phía trên thì gần như đã bị niền nát hoàn toàn. Xung quanh là những nhân viên cứu hộ nằm dạp xuống đó và liên tục gọi, có ai không? Có ai không? Họ cứ gọi đi gọi lại hết lần này đến lần khác. Nhìn cảnh tượng này, trong lòng rất nhiều người chúng ta đều vô cùng đau xót, thậm chí là có phần tuyệt vọng. Tại sao? Quý vị thường nghĩ xem trà hơi là một khối sắc thép như vậy, thế mà khi dòng bùn đá tràn xuống nó cũng gần như bị nghiền nát, biến dạng đến mức không còn nhận ra. Vậy thì mọi người có thể hình dung được rằng con người chúng ta chỉ là máu thịt, thì làm sao có thể chịu nổi sức va đập của dòng bùn đá như vậy? Đó là lý do vì sao khả năng sống sót của những người mất tích được đánh giá là vô cùng mong manh. Ngay từ những ngày đầu sau thảm họa, số người thương vong và mất tích ở phía Nê Ban đã tăng vọt theo cấp số nhân so với ngày đầu tiên, từ vài trăm lên vài nghìn. Và tính đến thời điểm hiện tại thì tổng số người chết và mất tích ở cả hai bên biên giới đã vượt xa con số 3.000 mà nhiều bản tin thướng tưởng đưa ra, hiện đã lên tới khoảng 5.600 người nếu cộng cả người chết lẫn người còn mất tích ở cả Nê Ban và Tây Tạng. Có một điểm đáng chú ý, công tác thống kê ở Nê Ban không vận hành tập trung như phía Trung Quốc, cho nên trong số những người được ghi nhận là mất tích, trên thực tế vẫn có những trường hợp người dân bắt tin chỉ vì mạng lưới điện thoại và đường xá bị cắt đứt, chứ không hẳn là đã thiệt mạng. Các tổ chức nhân đạo quốc tế như CIAI cũng đã dân địu ý điều này, rằng nhiều trường hợp mất tích phản ánh tình trạng mất liên lạc, chứ chưa chắc là họ đã tử vong. Đây là một chút ánh sáng hiếm hoi trong bức tranh, vốn tạo cổ cùng ưu ám. Tại Rasuwa và Nouakot, hai huyền thuộc vùng miền Trung của Nê Ban, nơi vừa chịu ảnh hưởng nặng nề bởi lũ quét và sạt sở đất, có khoảng 27 dự án thủy điện đã bị trôn bùi hoặc phá vỉ. Trong đó thì có những công trình lớn như Saruwa Gadi và Tisulipa A-3B. Tổng công xuất bị thiệt hại vào khoảng 700 MW. Có một đoạn video được chính công nhân xây dựng quay lại tại khu nhà ở gần một công trường thủy điện, ngay lúc trận lở bùn vừa ớp đến. Trong đoạn phim, quý vị có thể thấy rất nhiều nhà xưởng lán chạy công nhân, nhưng giờ đây toàn bộ khu vực đó đã bị sàn phẳng. Theo dữ liệu từ Hiệp hội các nhà sản xuất điện độc lập của Nê Ban, khoảng 933 người có liên quan đến các dự án thủy điện vẫn đang mất tích, chiếm tới 22% tổng số người mất tích trên toàn quốc. Vậy thì vì sao mà con số này lại cao đến như vậy? Là vì các dự án thủy điện này phụ thuộc vào những đường hầm dẫn nước nằm sâu dưới lòng đất. Khi lở bùn mang theo đá tảng khổng lồ và đổ nát làm tắc nhẽn rối vào, lối ra của các đường hầm, thì chúng lập tức biến thành những cái bẫy chết người bị bị kín, nhốt nhiều công nhân trong bóng tối sâu dưới lòng đất. Những đoạn phim cứu hộ lan truyền trên các trang mạng xã hội cho thấy khi nhảy những người lính của các thủ đầy bùn đất bỏ qua các đường hầm để tìm kiếm những công nhân bị mắc kẹt. Để cứu những người bị kẹt sâu hơn, đội cứu hộ phải dùng thiết bị khoan, khoan lỗ từ phía trên đường hầm xuống, bơm không khí vào bên trong với hy vọng mong manh rằng vẫn có ai đó đang còn chống sót thế giới. Ngày 29 tháng 8, quân đội Nepal thông báo đã giải cứu được 208 người từ các đường hầm liên quan đến dự án Chishulibhaa, trong đó có 38 công dân Trung Quốc và 4 công dân Ấn Độ. Nhưng vẫn còn hàng chục người được cho là đang còn mắc kẹt sâu bên trong. Còn tại dự án Rasu Wangadi, còn 93 công dân được báo cáo mất tích. Đội cứu hộ đã dùng cả drone gắn camera ảnh nhiệt để do tìm trong những đường hầm ngập bùn, nhưng không phát hiện dấu hiệu của sự sống nào. Cuối cùng, chiến dịch cứu hộ do quân đội chỉ huy đã buộc phải rút đuôi. Và khi mà những hình ảnh từ khu vực thảm họa xuất hiện ngày càng nhiều, thì quân đội Nepal đã phải thừa nhận một điều. Dự án thủy điện Langtang Khola thực tế đang được xây dựng ngay bên dưới núi Langtang, chính là nơi xảy ra vụ sụp đổ sông băng gây ra toàn bộ thảm họa này. Dự án này có công suất thiết kế 20 MW, với hệ thống đường hầm dài khoảng từ 2 đến 24 dặm. Sau thảm họa, khoảng 60 người bên trong đường hầm được báo cáo mất tích, trong đó có khoảng 25 nhân viên công ty và 35 công nhân của các nhà thổng vụ. Nhà máy điện đã bị cuốn trôi hoàn toàn. Chi tiết này đã đặt ra một câu hỏi rất hèn chốt. Liệu thảm họa có thực sự chỉ đơn thuần là do sông băng tan chảy vì biến đổi ký hậu, hay còn có liên quan đến chính các hoạt động của con người, bao gồm việc vận hành máy móc hạng nặng và hoạt động nổ mìn ngay dưới trần núi? Đây có lẽ là phần quan trọng nhất, bởi vì nó không còn là suy đoán cảm tính nữa, mà là những dữ liệu khoa học thực sự. Giáo sư địa vật lý Manuja Sridhaye đã phân tích hình ảnh ra đạ từ vệ tinh quan sát trái đất Sentinel-1. Kết quả cho thấy, trong khoảng thời gian từ ngày 18 tháng 1 đến ngày 19 tháng 8 năm 2026, tức là trước khi sông băng chuộc đổ, mặt đất tại khu vực này đã bị lún với tốc độ khoảng 0,4 inh mỗi tháng. Nói cách khác, con núi này đã dục dịch từ rất lâu trước khi thảm họa xảy ra, chứ không phải là một sự kiện đột ngột, hoàn toàn bất ngờ. Tiên sĩ Mohammed Farouk Azam, chuyên gia về băng quyển tại Trung tâm Quốc tế và Phát triển Núi Tổng hợp, cho biết rằng các nhân trực tiếp gây ra trận lũ thực chất là sự sụp đổ của lớp đá nền bên dưới sông băng. Khi lớp đá này mất ổn định, một khối băng có thể tích khoảng 100 triệu đến 200 triệu mét khối đã đổ sụp về trên cao, lao thẳng dưới một thung lũng sâu khoảng hơn 1.000 mét. Và câu hỏi mấu chốt được đặt ra ở đây, đó là trước khi sông băng sụp đổ, tại sao lớp đá nền bên dưới lại mất ổn định trước? Khi mà các cấu trúc đá ở độ cao lớn, vốn đã gần đạt tương ứng ổn định tới hạn, thì liệu dung chấn từ hoạt động nổ mìn, việc giải phóng tài trọng của khối đá do đào hầm, sự xáo trộn nước ngầm và việc chuyển dòng sông phục vụ xây dựng thủy điện có phải chính là những giọt nước chẳng ly cuối cùng đẩy cả hệ thống núi và sông băng vào trạng thái sụp đổ hay không? Chính vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, dù hiện tượng nóng lên toàn cầu chắc chắn là một yếu tố góp phần gây ra sự sụp đổ của sông băng, nhưng mà việc nghiên cứu tác động của các hoạt động con người đối với sự mất ổn định của đá núi thậm chí còn có thể quan trọng hơn rất nhiều nếu chúng ta muốn thực sự hiểu được nguyên nhân của những thảm họa như thế này. Nếu phân tích kỹ, quý vị sẽ thấy các dự án thủy điện bị hư hại ở Nepal đều dùng chung một mô hình, gọi là thủy điện dòng chảy tự nhiên kết hợp với đường hầm dài. Cách làm này là xây những con đập hấp ở thượng nguồn rồi khoan các đường hầm dài vài dọng xuyên qua lòng núi để chuyển hướng dòng nước phục vụ phát viện. Nghe thì rất hợp lý về mặt kỹ thuật và kinh tế. Nhưng giờ đây, thực tế đã cho thấy mô hình này có thể biến thành một cái bẫy chết người khi đối mặt với những thảm họa địa chất cực đoan như lần này. Và đây chính là lúc câu chuyện trở nên đáng lo ngại hơn rất nhiều. Bởi vì ngay phía bên kia dãy khi Malaya, cũng đang tồn tại một dự án được xây dựng theo đúng chiếc lý kỹ thuật đó, nhưng với quy mô lớn hơn gấp hàng nghìn lần. Đó chính là dự án thủy điện Zalunshangbo của Trung Quốc, với tổng vốn đầu tư lên tới 170 tỷ USD. Hiện thì dự án này đang được xây dựng với tốc độ vô cùng nhanh. Theo thiết kế, dự án sẽ sản xuất 300 tỷ kWh điện mỗi năm, tương đương với việc xây thêm 3 đập tăm hiệp cộng lại. Đế chốc Trung Quốc gọi đây là một công trình thế kỷ do đích thân Tập Cận Bình thúc đẩy, với vị thế chính trị gần như tương đương với dự án khu mới Hùng An. Ý tưởng thiết kế cốt lõi của dự án này về bản chất chính là một phiên bản thống đại của mô hình chuyển dòng bằng đường hầm mà Nepal đã từng áp dụng. Quy mô của nó lớn gấp khoảng 3.000 lần dự án Langtang-Kola, chính là dự án vừa sụp đổ khiến cho 60 công nhân mất tích. Nói cách khác, nó tham vọng hơn và cũng tiềm ẩn nguy hiểm lớn hơn rất nhiều so với việc chỉ đơn thuần xây một con đập khổng lồ như tăm hiệp. Tuy mặt địa lý, thì sông Jalung-Shanbo chạy qua các khu vực Mai-Linh và Medok của Tây Tạng. Nó sẽ bị núi Nam Cha-Pa-Wai chặn lại, tạo thành một khúc uốn khổng lồ gần 180 độ hình móng ngựa. Đoạn sông uốn lượn này kéo dài tới hàng trăm dặm, nhưng nếu đo theo đường thẳng thì chỉ khoảng 31 dặm, với độ chanh cao lên tới 6.600 ft. Theo kế hoạch mà nhà thầu BoatChina từng công bố, thì dự án sẽ xây một công trình chữ nước ở Thợ Nguồn, một con đập thấp tại thị trấn Pai, huyện Medok, ngay điểm hẹp nhất của dòng sông, để chuyển hướng dòng nước. Đồng thời, họ sẽ đào nhiều hệ thống đường hầm khổng lồ dài hàng chục dặm nằm sâu trong lòng núi, có nơi sâu tới khoảng 5.200 mét dưới bề mặt. Kế hoạch này sẽ chuyển hướng sông Jalung-Shanbo, vốn hiện phải chảy vòng hàng trăm dặm quanh khúc uốn lớn để dòng nước đi thẳng xuyên qua lòng núi. Độ chanh cao khổng lồ đó sẽ được tận dùng để vận hành 5 nhà máy thử điện bậc thang trước khi nước được xả trở lại dòng sông ban đầu, gần thành phố Shiga. Chính quyền Bắc Kinh đã đặt cho phương án này một cách tên rất hình tượng, cắt khúc uốn làm thẳng dòng sông. Nói một cách đơn giản, điều đó có nghĩa là khoét xuyên qua cả dãy Himalaya, thay đổi hoàn toàn dòng chảy tự nhiên của sông Jalung-Shanbo, biến cả một dãy núi thành một cỗ máy phát hiện khổng lồ. Bên ngoài, thiết kế này có vẻ như tránh được những tranh cãi thường gặp khi xây một con đập lớn. Nhưng xét về bản chất, nó vẫn dựa trên đúng cùng một nguyên lý kỹ thuật với các dự án thủy điện đã bị phá thủy tại Nepal, chỉ khác là được phóng to lên một quy mô lớn hơn rất nhiều. Và điều đáng nói là tại Nepal, kiểu thiết kế này đã chứng minh rằng nó không thể chịu được những sông bùn cá phát sinh khi mà sông băng ở vùng núi cao sụp đổ. Có thể nói rằng, dự án Jalung-Shanbo về bản chất chính là một canh bạc trị giá hàng nghìn tỷ nhân dân tệ, đang được tiến hành ngay trên một trong những vùng đất gãy địa chất nguy hiểm nhất hành trình. Thảm kịch xảy ra với các dự án thủy điện ở Nepal đã khiến cả thế giới chấn động. Vậy thì câu hỏi đặt ra là nếu một thảm họa tương tự xảy ra tại Jalung-Shanbo, quy mô tàn phá của nó sẽ lớn đến cức nào? Liệu nó sẽ trở thành một kỳ tích hạ tầng của con người, hay sẽ trở thành một đại thảm họa truyền biên giới, trao lo lửng trên đầu hàng triệu người đang sinh sống ở vùng Hạ Liêu? Thưa quý vị, về nguyên nhân của thảm họa lần này, chính quyền Bắc Kinh khẳng định đây hoàn toàn là một vụ sụp đổ sông băng tự nhiên xảy ra bên trong lãnh thổ của Nepal. Nhưng mà phía Nepal lại bày tỏ những lo ngại và bất bình sâu sắc hơn nhiều. Theo hãng Dean Reuters, ba tháng trước khi thảm họa xảy ra, trong các cuộc họp song phương, Nepal đã yêu cầu rõ ràng phía Trung Quốc cung cấp dữ liệu giám sát theo thời gian thực về hoạt động của sông băng, tuyết lở và mực nước các hổ băng, thay vì chỉ cung cấp những sự báo lượng mưa thông thường như trước đây. Trong các thông lũng núi cao, một vụ sông băng sụp đổ có thể biến thành lũ chỉ trong thời gian cực ngắn, khiến những cảnh báo thời tiết thông thường trở nên không hiệu quả. Việc không chia sẻ đầy đủ những dữ liệu cảnh báo thảm họa quan trọng càng làm gia tăng mối lo ngại của các quốc gia láng giềng về tình trạng thiếu minh vạch xung quanh các dự án ở thuận huẩn của Trung Quốc. Câu hỏi cuối cùng, và cũng là câu hỏi khó trả lời nhất, đó chính là đối mặt với những thảm họa điện chất liên tiếp, cùng với sự chỉ trích gây gắt của quốc tế, tại sao Trung Quốc vẫn quyết tâm thúc đẩy dự án thử điện ra lùng sang bầu trị giá 1,2 nghìn tỷ nhân dân tệ này? Câu trả lời, theo nhiều nhà quan sát, nằm ở sự ám ảnh lâu đời của chính quyền Bắc Kinh đối với các công trình hạ tầng quy mô lớn, niềm tin chính trị, rằng tham vọng của con người hoàn toàn có thể vượt qua những giới hạn của thiên nhân. Trong quá trình theo đuổi cái mà họ gọi là phục hưng dân tộc, cùng với các mục tiêu giảm trí thải carbon theo cam kết đã đưa ra và việc kiểm soát tình hình tại khu vực Tây Tạng, Bắc Kinh đã sẵn sàng chi ra 1,2 nghìn tỷ nhân dân tệ để xây một siêu dự án ngay tại một trong những khu vực bất ổn nhất về địa chất và mong manh nhất về sinh thái trên toàn hành tinh. Nhưng lịch sử đã nhiều lần cho chúng ta thấy một bài học. Những công trình khổng lồ được xây dựng bất chấp các quy luật tự nhiên, cuối cùng đều sẽ phải đối mặt với những hậu quả do chính tự nhiên mang lại. Vâng, thưa quý vị, Trung Quốc hiện tại đã có đến hơn 9,8 nghìn con đập lớn nhỏ khác nhau đang răng chín ngoại con sông kéo dài từ Đại Ngàn đến Đồng Văng. Trong đó nổi bật nhất là những cái tên như Tạm Hiệp, Âu Đông Đức, Khe Lạc Độ. Và giờ đây họ lại chuẩn bị xây thêm một con đập thậm chí lớn gấp nhiều lần đập Tạm Hiệp. Đập Tạm Hiệp hiện đang là con đập lớn nhất hành tinh, được coi là niềm kiều hãnh quốc gia của Trung Quốc. Một công trình khiến cả thế giới phải ngước nhìn không chỉ vì quy mô khổng lồ của nó mà còn bởi tham vọng to lớn, chống lũ, phát viện, điều kiết dòng chảy và thuần hóa con sông Dương Tử, con sông lớn nhất Trung Hoa. Nghe thì có vẻ rất hoàn hảo nhưng mà giữa lý tưởng và thực tế luôn là một khoảng cách vô cùng lớn. Mỗi khi mùa mưa đến, lượng nước từ thường nguồn ồ ạt chút xuống các hổ chứa. Những dòng sông bị bịt miệng bởi các đập thủy điện đột ngột đã trở thành những bẫy nước khổng lồ. Và khi mà sức chứa của các con đập không còn chịu nổi nữa, như lẽ đương nhiên người ta vụt phải xả lũ. Nước từ trên cao đổ xuống như thác. Với kinh nghiệm hàng chục năm chế ngự dòng lũ của các chuyên gia vận hành đập thủy điện Trung Quốc, họ có một bộ quy định bất thành văn như là điều hiển nhiên, đó là ân thầm xả lũ, không thể báo trước. Hoặc có báo thì cũng không kịp trở tay. Miễn đập không bị bỡ thì dòng lũ đi đâu cũng mà kệ, luật pháp cũng không thể buộc tội được họ. Thế là những ngôi làng, những thành thị phía Hạ Liêu vốn đang đau khổ để treo trống với những cơn mưa lớn, bỗng chốc nhanh chóng biến thành sông, nhà cửa, ruộng vườn, tài sản của người dân nằm dưới làn nước lục ngầu khi nước lũ bị xả mạnh từ thận quần. Còn người dân, họ thậm chí chẳng còn biết mình nên bơi ra khỏi nhà hay là trèo lên nóc nhà để cầu cứu. Vì cộng đồng mạng Trung Quốc đã phát hiện ra rằng, thời gian dành cho họ thường chỉ từ 10 đến 30 phút, bức nước có thể dâng cao cực tốc từ 1 đến 3 mét. Hiện tượng này được gọi là lũ nhân tạo. Nghe thì hơi mỉa may, nhưng nó đúng là do chính những con người tạo ra, từ chính những công trình được xây ra để chống lũ. Và cứ như vậy, người dân ở phía Hạ Liêu không chỉ phải sống chung với thiên tai, mà còn với quyết định xả lũ từ xa, từ những nút điều khiển mà họ không hề có quyền chạm tới. Để rồi mỗi khi thiên nhiên nổi giật, cộng thêm bàn tay con người điều cối sai lầm, thì hậu quả thì còn là đau thương vô tận. Và không chỉ dừng lại ở việc xây nhiều đập thủy viện, Trung Quốc còn theo đuổi những siêu dự án chuyển hướng dòng sông, những kế hoạch mà họ gọi là vẽ lại bản đồ thủy văn. Sông ngòi bị bẻ hướng, sông trải tự nhiên bị ép ngọt sang trái, sang phải như là những vết cắt sâu vào cơ thể thiên nhiên, khiến những nơi bốn từng thoát nước tự nhiên giờ đây lại trở thành những vùng trũng mắc kẹt. Và khi mà mưa trút xuống, nước không biết chạy đi đâu, không còn đường lui. Mọi thứ càng tồi tệ hơn khi đô tị hóa diễn ra như vũ bão, nhà cửa chen trúc, cao ốc mọc lên như nấm, săn phẳng cả những vùng vệ sinh thái từng giúp điều tiết nước lũ. Rừng bị chặt, đất bị phủ kín bằng si măng, cạch đá và nhựa đường, những thứ mà nước mưa không thể thấm quả. Và kết quả là khi trồi đầu mưa, nước không thể ngắm vào lòng đất, mà bị dội ngược lên, chảy tràn suốt đường, lình láng khắp phố xá. Thế nhưng mà sau tất cả những thảm họa trên thì chính quyền Bắc Kinh vẫn dường như chưa biết tỉnh ngộ, vẫn điên cuồng xây đập, điên cuồng chế ngược thiên nhiên. Và có lẽ, hình ảnh chiếc xe hơi bị nghiên nát ở cửa khầu Giron, cùng với tiếng gọi tuyệt vọng khi tìm kiếm người sống sót của những nhân viên cứu hộ, chính là lời cảnh báo rõ ràng nhất mà tự nhiên đã gửi tới trước khi một đại thảm họa lớn hơn rất nhiều lần có thể được kích hoạt ở phía bên kia dãy núi. Và bài bình luận của chúng tôi cũng xin được phép kết thúc tại đây. Cảm ơn quý vị đã dành thời gian quan tâm theo dõi. Xin kính chào và hẹn gặp lại quý vị trong những bài bình luận tiếp theo.