10 000 Ngôi Đền Trong Rừng Ai Xây Và Tại Sao Chúng Biến Mất

Bạn có bao giờ tự hỏi, những khu rừng rậm rạp ở Đông Nam Á đang che giấu nhiều điều hơn những gì chúng ta có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Toàn bộ những thành phố cổ đôi khi được phát hiện một cách hoàn toàn tình cờ. Nơi đây từng có hang động lớn nhất thế giới chứa cả rừng cây thật bên trong, một con sông ngầm và cả những đám mây hình thành dưới lòng đất. Không ai biết về nó suốt 18 năm trời. Những viên gạch được xếp trồng lên nhau mà không cần một gram vữa nào, sau hơn 1.000 năm vẫn đứng vững hơn cả bê tông hiện đại. Năm 2012, một chiếc trực thăng bay qua ngọn núi ở Campuchia và chỉ trong vài giờ đã tìm ra thứ mà người ta tìm kiếm suốt 150 năm. Cả một thành phố có quy hoạch hoàn chỉnh với diện tích 50 km2. Nó cổ hơn Angkor tới 350 năm. Đây chính là Đông Nam Á mà có lẽ bạn chưa từng biết đến. Hãy ở lại đến cuối cùng nhé. Và phát hiện cuối cùng trong tập này là một ngôi đền từ thế kỷ thứ 6 với 10 tòa tháp bát giác độc đáo. Thứ như vậy không tồn tại ở bất kỳ nơi nào khác trên hành tinh. Đó là ở Trung Java, Indonesia. Hãy cùng bắt đầu với một trong những kỳ quan lớn nhất. Bạn hãy tưởng tượng mình đang đứng trước một công trình khổng lồ bằng đá. Nó có diện tích nền tới 123 m mỗi chiều, cao khoảng 35 m. Bên trong có tới 2 triệu khối đá được xếp trồng lên nhau một cách chính xác đến từng mm. Có 2672 tấm phủ điều chi tiết và 504 pho tượng Phật. 9 nền tảng đồng tâm nâng lên như một mandala khổng lồ. Đó là Borobudur, ngôi đền Phật giáo lớn nhất thế giới. Nó được xây dựng từ thế kỷ thứ 6 đến thứ 9 dưới chiều đại Sailendra. Nhưng điều khiến bạn phải sốc là không tồn tại bất kỳ tài liệu nào ghi lại việc xây dựng nó. Không có ngày khởi công. Không có tên kiến trúc sư. Không có biên liên sử. Không có hòn đá nền tảng nào. Chỉ có công trình đồ sộ này tồn tại mà thôi. Bạn sẽ tự hỏi làm thế nào họ có thể làm được điều đó. Những khối đá được ghép với nhau bằng hệ thống khóa và chốt mà không cần một chút vữa nào. Chúng vẫn giữ nguyên vị trí sau hơn 1200 năm. Nguồn đá từ đâu ra? Mò đá khai thác đá núi lửa vẫn chưa được tìm thấy cho đến ngày này. Vào thế kỷ thứ 14 và 15, ngôi đền bị bỏ hoang. Dưng dậm mọc lên tre phủ hoàn toàn. Núi Merapi phun cho bụi trôn vùi nó dưới lớp đất và thực vật hàng trăm năm. Năm 1814, Thống đốc người Anh Thomas Raffles đã tái phát hiện nó nhờ những lời kể từ người dân địa phương. Đến năm 1882, người ta còn nghiêm túc bàn việc tháo rỡ toàn bộ công trình để chuyển vào bảo tàng. Hãy thử hình dung bạn đang đứng giữa những tảng đá khổng lồ này. Bạn sẽ cảm thấy mình nhỏ bé đến mức nào? Mọi thứ xung quanh đều im lặng một cách kỳ lạ. Chỉ có gió thổi qua những tháp và tiếng chim xa xa. Bạn có tin được không? Một công trình lớn như vậy lại không để lại bất kỳ ghi chép nào. Không có ai ghi lại ngày tháng bắt đầu xây. Không có tên người thiết kế. Không có lệnh của vua chúa. Chỉ có đá và những con số khổng lồ. Điều này khiến bạn phải hoài nghi về mọi thứ chúng ta nghĩ mình biết về quá khứ. Làm sao một nền văn minh có thể tạo ra thứ lớn đến vậy mà không cần ghi lại bất cứ điều gì? Bạn hãy tưởng tượng những người thợ thủ công ngày xưa. Họ phải làm việc dưới nắng gắt và mưa bão. Họ ghép từng khối đá một mà không có máy móc hiện đại. Họ dùng hệ thống khóa và chốt để đá tự giữ lấy nhau. Sau hơn 1.200 năm, những khối đá đó vẫn nằm đúng vị trí. Bạn có thấy kinh ngạc không? Kỹ thuật này mạnh mẽ hơn cả bê tông chúng ta dùng ngày nay. Điều khiến bạn phải suy nghĩ sâu hơn là Borobudur không có tên gọi theo nghĩa hiện đại. Không ai biết người xưa đã gọi nó là gì. Tên Borobudur chỉ xuất hiện năm 1817 trong cuốn sách của Raffles. Nguồn gốc của nó vẫn còn tranh cãi cho đến ngày nay. Có người nói đó là tu viện trên đồi. Có người lại cho rằng đó là tên của một vị Phật cổ xưa. Nền văn minh tạo ra ngôi đền Phật giáo lớn nhất thế giới đã biến mất mà không để lại tên gọi hay bất kỳ lời giải thích nào. Nhưng Borobudur chỉ là khởi đầu. Nếu một kiệt tác khổng lồ như vậy có thể bị rừng rợ nuốt chừng và bị lãng quên hàng thế kỷ thì những gì đang ẩn mình dưới tan lá ở Campuchia sẽ khiến bạn phải kinh ngạc hơn nhiều. Cách Angkor khoảng 40 km trên núi Phnom Kulen các nhà khảo cổ đã biết từ 150 năm trước rằng nơi đây phải tồn tại kinh đô đầu tiên của đế chế Khmer. Những dòng chữ trên đá đã nhắc đến nó. Nhưng rừng quá dày đặc, địa hình quá khó đi lại nên không ai tìm được. Năm 2012, nhà khảo cổ Damien Evans gắn máy quét laser vào trực thăng và bay khảo sát 370 km vuông chỉ trong vài giờ đồng hồ. Chúng tôi nhìn thấy ngay trên màn hình cả một thành phố mà không ai biết đến sự tồn tại của nó, ông Evans nói. Dưới tán rừng hiện ra Mahendravata, núi của Indra vĩ đại. Diện tích khoảng 50 km vuông. Lưới đường phố thẳng tắp được vạch theo các hướng chính. 30 ngôi đền chưa từng được biết đến trước đó. Hệ thống canh rạch, ao hồ và đập nước phức tạp hiện rõ. Đây là quần thể đô thị có quy hoạch đầu tiên trong lịch sử văn minh Khmer. Tiền thân của chính Angkor được xây dựng sau này 350 năm. Bạn hãy tưởng tượng khi những nhà nghiên cứu nhìn vào màn hình lần đầu tiên Họ thấy cả một thành phố hiện ra dưới tán lá. Những con đường thẳng tắp. Những ngôi đền nằm dài rác. Hệ thống nước phức tạp. Tất cả đều ẩn minh suốt hàng trăm năm. Bạn có thấy sốc không? Một thành phố lớn như vậy mà không ai biết đến. Thành phố này chỉ tồn tại trong một thế kỷ. Tại sao nó bị bỏ hoang? Rừng bao quanh bị chặt phá hoàn toàn. Sự suy kiệt đất đai diễn ra nhanh chóng. Hệ thống hồ chứa sụp đổ. Nền văn minh phát triển quá nhanh và tự phá hoại chính nền tảng tồn tại. Trong số những phát hiện mới có những vật thể bí ẩn hình xoắn ốc và những gò đất nhân tạo. Đây là một bất ngờ không thể tin nổi. Nhà nghiên cứu Roland Fletcher nói Không có gì tương tự trong kiến trúc Khmer trước đây. Chúng là gì cho đến nay vẫn là câu hỏi chưa có lời giải. Từ những thành phố bị quên lãng của người Khmer. Chúng ta hãy sang Việt Nam. Nơi một nền văn minh khác cũng để lại những câu hỏi khiến các nhà khoa học phải đau đầu cho đến ngày nay. Ở tỉnh Quảng Nam, giữa một thung lũng được bao quanh bởi vòng núi về phía Tây Nam, Hội An. Những tòa tháp bằng gạch đỏ vẫn đứng sừng sứng. Chúng còn niên đại từ thế kỷ thứ tư. Chúng bị rêu phủ, bị rễ cây quấn chặt nhưng vẫn đứng vững vì không dùng vữa. Mỹ Sơn, ngọn núi đẹp đẽ, từng là trung tâm của văn minh Champa. Nền văn minh cai trị bờ biển miền Trung Việt Nam gần 1.000 năm. Từ thế kỷ thứ tư, người Champa đã xây dựng hàng loạt ngôi đền, tổng cộng hơn 70 công trình. Tất cả đều dành cho thần Shiva. Tất cả đều được xây bằng gạch nung. Bí ẩn lớn nhất khiến các kiến trúc sư phải bối rối cho đến ngày nay là cách các thợ thủ công chăm ghép những viên gạch với nhau. Không có vết vữa nào nhìn thấy được. Các viên gạch được ghép với khe hở gần như bằng không. Thế mà các công trình vẫn chịu được mưa bão nhiệt đới qua hàng thế kỷ. Các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện dấu vết của một loại nhựa cây đặc biệt trên nền thực vật. Có lẽ các thợ thủ công đã dùng một hỗn hợp chiết xuất từ thực vật. Khi nung nóng sẽ trở thành chất kết dính. Công thức chính xác đã thất truyền. Nhưng nỗ lực tái tạo kỹ thuật này cho đến nay vẫn chưa thành công. Các nhà phục chế vẫn chưa thể lặp lại hoàn toàn kỹ thuật cổ xưa. Nền văn minh Champa tan dã vào thế kỷ thứ 15. Ngôn ngữ của họ vẫn tồn tại trong những cộng đồng nhỏ ở Campuchia và Việt Nam. Kiến trúc của họ đang trên bờ vực biến mất và bí ẩn về những viên gạch không khe hở vẫn đang chờ lời giải đáp. Bạn hãy tưởng tượng mình đang đứng giữa những tháp gạch đỏ này. Dây cây quấn chặt lấy tường. Rêu xanh phủ kín bề mặt. Nhưng những viên gạch vẫn nằm đúng vị trí. Không có khe hở. Không có dấu vết vữa. Bạn có thấy kỳ diệu không? Kỹ thuật này đã bị thất truyền. Năm 2023, trong quá trình dọn dẹp khu vực Mỹ Sơn, người ta đã phát hiện một con đường cổ được lát đá. Con đường nghi lễ chính, được san phẳng nghiêm ngặt theo sông núi. Cả đầu lẫn cuối con đường đều chưa xác định được. Con đường chui xuống lòng đất ở cả hai phía. Và điều đáng kinh ngạc nhất là dù nền văn minh Champa tồn tại một nghìn rưỡi năm và để lại những di tích khắp bờ biển miền Trung và miền Nam Việt Nam. Chúng ta vẫn không biết kinh đô của họ. Ở những thời kỳ khác nhau, trung tâm là những thành phố khác nhau và không thành phố nào được nghiên cứu đến cùng. Champa, một câu chuyện lịch sử nhân loại vẫn còn đang được viết tiếp. Nếu Mỹ Sơn khiến bạn phải suy nghĩ về kỹ thuật đã thất truyền thì hãy cùng bay sang Myanmar để chứng kiến một cảnh quan khiến bạn phải thay đổi hoàn toàn cách nhìn về quy mộc. Từ trên máy bay nhìn xuống đồng bằng Bagan, bạn sẽ thấy một cảnh tượng thay đổi hoàn toàn nhận thức của mình. Đến tận chân trời là hàng nghìn chóp tháp gạch, bảo tháp và tháp chuông dài rác trên nền đất đỏ. Hiện còn 2.200 công trình. Và đó là những gì còn sót lại sau động đất và thời gian. Ban đầu nơi đây có hơn 10.000 công trình. Trong 250 năm, trung bình mỗi tuần người ta xây một công trình tôn giáo. Bagan là kinh đô của nhà nước Miến Điện Thống Nhất đầu tiên từ năm 1044 đến năm 1287. Trong thời gian đó, các nhà cai trị và những người giàu có đã xây dựng trên 104 km vuông tới 10.000 ngôi đền, chùa và tu viện. Marco Polo khi đi qua đây khoảng năm 1290 đã viết rằng những tháp của Bagan khiến nó trở thành một trong những cảnh tượng đẹp nhất thế giới. Bí ẩn lớn nhất chưa được giải đáp không phải là cách xây dựng, mà là tại sao. Trong các nguồn viết không giải thích được tại sao lại là nơi này, tại sao lại nhiều đến thế, tại sao lại với tốc độ như vậy. Các dòng chữ chỉ ghi lại việc cúng rường và hiến tặng, nhưng không nói rõ động lực của quy mô khổng lồ như vậy. Đây không phải là một dự án nhà nước. Đây là hành động tự nguyện, cá nhân và mang tính quần chúng. Mỗi người giàu có đều xây dựng như thế đó là điều hiển nhiên. Năm 1287, quân Mông Cổ tiến vào khu vực và Bagan trở nên hoang vắng. Thành phố không bao giờ trở lại vai trò cũ. Các trận động đất năm 1975 và 2016 đã phá hủy hàng trăm công trình. Ngày nay hàng nghìn tháp đổ nát vẫn tiếp tục đứng trong những cánh đồng. Không có khách du lịch, không có người phục chế, không có lời giải thích. Bãi tưởng tượng mình đang bay trên Bagan vào một buổi sáng sớm. Dưới chân bạn là hàng nghìn chóc tháp nhô lên từ sương mù. Màu đỏ của đất hòa với màu vàng của gạch. Bạn sẽ cảm thấy mình đang nhìn vào một thế giới khác. Một thế giới nơi con người xây dựng không phải vì lệnh vua mà vì lòng tin. Hầu hết mọi người đến Campuchia đều hướng về Angkor. Nhưng cách đó 150 km về phía đông nam, trong khu rừng yên tĩnh của tỉnh Kompong Thorm, có những ngôi đền cổ hơn 3 thế kỷ. Sambor Prekuk, ngôi đền trong khu rừng sáng trọng, từng là kinh đô của đế chế Chen La và là một trong những thành phố nhà nước đầu tiên được biết đến ở Đông Nam Á. Thời kỳ thịnh vượng của nó vào đầu thế kỷ thứ 7. Nơi đây có hơn 150 ngôi đền bằng gạch. Nhiều ngôi đã thành phế tích. Một số vẫn được bảo tồn một cách đáng ngạc nhiên. Nhưng điều quan trọng nhất là thứ không tồn tại ở bất kỳ nơi nào khác. 10 trong số những ngôi đền này có hình bát giác. Những tòa tháp đền bát giác duy nhất trong toàn bộ Đông Nam Á. Hình dáng của chúng không khớp với bất kỳ biểu tượng tôn giáo nào của Ấn Độ hay Trung Quốc lục địa. Nguồn gốc của hình dáng này từ đâu? Nó có ý nghĩa gì? Vẫn là chủ đề tranh luận cho đến ngày nay. Một số nhà nghiên cứu cho rằng có sức ảnh hưởng của các truyền thống địa phương trước Ấn Độ được hoa quyện vào nghĩ thức Hindu. Nghệ thuật của Sambal Prakus đã trở thành ma trận của toàn bộ kiến trúc Khmer sau này. Những hoa sen chạm khắc, những thành ngang có họa tiết, những cửa giả, phong cách trang trí đặc biệt. Tất cả đều bắt nguồn từ đây trước Angkor ba thế kỷ và sau đó được tái hiện với quy mô lớn hơn nhiều. Sambal Prakus như là Oxford của nền văn minh Khmer nơi những ý tưởng được sinh ra và định hình cả một thời đại. Bạn hãy tưởng tượng mình đang đi giữa những tháp bát giác này. Hình dáng lạ lùng của chúng khiến bạn phải dừng lại. Tại sao lại là bát giác? Nó có ý nghĩa gì với người xưa? Đến nay vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn. Nhưng chính những tháp này đã trở thành nguồn cảm hứng cho toàn bộ kiến trúc Khmer sau này. Trong khi những nền văn minh cổ xưa để lại những bí ẩn về kỹ thuật và đô thị, thì ở Việt Nam có một kỳ quan tự nhiên cũng đang thách thức mọi hiểu biết của chúng ta về thế giới ngầm. Năm 1990, người dân địa phương tên Hồ Khánh đang đi trong rừng ở Quảng Bình. Ông bị mưa lớn và trú giữa một tảng đá. Từ một khen nước dưới đất, hơi lạnh thổi vào người ông và ông nghe thấy tiếng gầm của sông ngầm. Hồ Khánh ghi nhớ vị trí đó, nhưng khi quay lại ông không tìm được lối vào nữa. Rừng đã nuốt chừng nó. Ông tìm kiếm suốt 18 năm. Năm 2009, đoàn thám hiểm hang động Anh do Howard Lindbergh dẫn dắt đã nhờ Hồ Khánh dẫn đường. Ông dẫn họ đến. Họ bước vào và đứng trên chân. Đó là hang Sơn Đoàng. Hang động sông núi. Hệ thống hang động lớn nhất thế giới về thể tích với 38 triệu 500 nghìn mét khối. Độ dài hành lang chính hơn 9 km. Chiều cao ở một số đoạn đạt 200 mét. Chiều rộng 150 mét. Một chiếc máy bay Boeing 7447 có thể bay qua bên trong mà không chạm vào thành hang. Nhưng không phải kích thước khiến người ta kinh ngạc, mà là những gì bên trong. Ở đó có hai khu rừng nhiệt đới ngầm. Những khu rừng thật với cây cao tới 30 mét. Chúng mọc lên ở nơi trần hang sụp đổ, tạo thành những cửa sổ ánh sáng tự nhiên để ánh nắng chiếu vào. Trong hang có sông ngầm và hệ thống khí hậu riêng. Bên trong đó có những đám mây hình thành. Phía trên lối vào thường xuyên có sơn mù cuồn cuộn, như thể ngọn núi đang thở ra. Những viên ngọc hang động ở một số đoạn đạt kích thước quả bóng chay. Kích thước bất thường so với bất kỳ hang động nào trên thế giới. Chỉ khoảng 30% diện tích vườn quốc gia được nghiên cứu. Các nhà khoa học tin rằng dưới những ngọn núi này còn có những hang động đang chờ được phát hiện. Có thể còn hoành tráng hơn nữa. Mỗi năm hang chỉ được phép đón tối đa 1.000 người. Các tour năm 2026 đã bán hết từ lâu. Bạn hãy tưởng tượng mình đang đứng bên trong hang sơn đỏ. Ánh nắng chiếu qua những cửa sổ tự nhiên. Những cây cổ thủ cao 30 mét vươn lên. Dưới chân bạn là sông ngầm chảy xiết. Trên đầu là những đám mây thật sự tìm thấy chúng ta. Bạn có thấy mình như đang ở một thế giới khác không? Từ những hang động khổng lồ dưới lòng đất, chúng ta hãy đến đảo Bali, nơi một hệ thống cổ xưa vẫn đang hoạt động hoàn hảo cho đến ngày nay. Nhìn từ trên không, những ruộng bậc thang lúa của Bali là một trong những cảnh quản nhân tạo đáng kinh ngạc nhất hành tinh. Những bậc thang xanh mướt đổ xuống xương núi lửa ra biển được tích hợp chính xác vào địa hình của đảo. Chúng đã có tuổi đời 1.000 năm. Chúng vẫn hoạt động tốt đẹp cho đến ngày nay. Không cần bất kỳ máy bơm nào, không cần điện, không cần sự quản lý tập trung. Hệ thống tới tiêu của người Bali gọi là Subak. Nguyên tắc của nó dựa không phải vào công nghệ mà vào tổ chức tôn giáo. Mỗi làng đều có ngôi đền nước riêng. Pura Ulundanu Batu, ngôi đền chính nằm bên bờ hồ miệng núi lửa, là nơi bắt nguồn của hầu hết các cánh tưới tiêu trên đảo. Các thầy tu của ngôi đền này quyết định khi nào và theo trình tự nào mở nước dựa trên lịch nông nghiệp Bali. Nhịp điệu này tạo ra sự luân chuyển tự nhiên. Lúa không mọc đồng thời khắp nơi. Các cánh đồng được ngập nước và tháo nước định kỳ. Điều này đã kiềm chế sự lây lan của sâu bệnh hiệu quả hơn cả thuốc trừ sâu hóa học. Vào những năm 1970, các tổ chức quốc tế quyết định hiện đại hóa hệ thống. Năng suất ban đầu tăng lên, nhưng sau đó sụp đổ vì sâu bệnh bùng phát do không còn sự luân chuyển. Họ buộc phải quay lại với su bắc. Mô hình toán học năm 2012 cho thấy các thầy tu Bali trong suốt 1.000 năm đã áp dụng chiến lược quản lý sâu bệnh mà chỉ đến nay mới được mô tả bởi lý thuyết hệ thống động hiện đại. Một thuật toán được nhúng sâu trong nghi thức tôn giáo. Bạn hãy tưởng tượng mình đang đứng giữa những ruộng bậc thang này. Nước chảy từ trên xuống dưới theo nhịp điệu của các thầy tu. Không có máy bơm. Không có lịch trình máy tính. Chỉ có đức tin và sự hiểu biết về tự nhiên. Khi hầu hết mọi người nghĩ về Việt Nam cổ xưa, họ hình dung ra người Việt. Nhưng trong gần 2.000 năm, bờ biển miền trung và miền nam thuộc về một nền văn minh hoàn toàn khác, văn minh Champa. Đây là một nhà nước biển theo Ấn Độ giáo với thương mại phát triển, chữ viết riêng, nghệ thuật riêng và kiến trúc riêng. Người Champa vẫn tồn tại đến ngày nay, khoảng 100.000 người ở Campuchia và Việt Nam. Nhưng nền văn minh của họ đã bị thất truyền. Bí ẩn lớn nhất là không có nguồn viết nào mô tả công nghệ xây dựng còn tồn tại. Không có bản vẽ nào, không có chỉ dẫn nào. Các thợ thủ công Champa hiện đại, con cháu của những người xây dựng, nói rằng tổ tiên dùng nhựa cây đồm nát làm chất kết dính, nhưng họ không thể tái tạo kỹ thuật đó. Dù nền văn minh Champa tồn tại 1.500 năm và để lại những di tích khắp bờ biển miền Trung và miền Nam Việt Nam, chúng ta vẫn không biết kinh đô của họ. Ở những thời kỳ khác nhau, trung tâm là những thành phố khác nhau và không thành phố nào được nghiên cứu đến cùng. Champa, một câu chuyện lịch sử nhân loại vẫn còn đang được viết tiếp. Đông Nam Á, nơi quá khứ không nằm dưới lớp kính trong bảo tàng. Nó vẫn tiếp tục thở. Trong những khu rừng dưới núi, trong nhựa cây của những viên gạch mà không ai có thể giải thích được. Trong những nghi thức của các thầy tu quản lý nước theo cách mà không một kỹ sư nào làm được. Bạn tò mò không? Những bí mật nào nữa đang được vùng đất này che giấu? Cảm ơn bạn đã xem đến cuối. Hẹn gặp lại trong những hành trình khám phá tiếp theo.