Từ “Nằm Thẳng” Đến “Người Chuột”: Thế Hệ Trẻ Trung Quốc Đang Sụp Đổ?

Ngày 4 tháng tư năm 2026, một nữ quản lý sản phẩm 26 tuổi tại Bắc Kinh đã tải lên GitHub một tệp tin tưởng chừng vô hại. Thế nhưng chỉ trong chưa đầy 48 giờ, hàng triệu lao động công nghệ Trung Quốc đã âm thầm tải xuống. Video giải thích về tệp tin này nhanh chóng vượt hơn 5 triệu lượt thích ngay tại Trung Quốc và tạo ra cú sốc lớn đến mức gây thiệt hại hàng tỷ đô la cho nền kinh tế nước này. Điều khiến Bắc Kinh lo ngại không nằm ở riêng tệp tin đó, mà nằm ở phản ứng của người dân. Hàng triệu lao động trẻ Trung Quốc không hề sợ hãi. Ngược lại, họ còn vui mừng vì điều đó xảy ra. Điều đáng chú ý là chính quyền Trung Quốc đến nay vẫn chưa cấm hoàn toàn nội dung này, cũng không công khai danh tính người đăng tải. Không phải vì họ không đủ khả năng kiểm soát Internet, mà bởi Tổng Bí thư Tập Cận Bình hiểu rất rõ một điều. Nếu chính thức đà náp hoặc thừa nhận quy mô của phong trào này, Bắc Kinh sẽ vô tình phơi bày trước thế giới một cuộc khủng hoảng mà họ cố che giấu suốt nhiều năm, sự sụp đổ niềm tin của giới trẻ Trung Quốc vào tương lai đất nước. Đây không còn là vài lời than phiên trên mạng xã hội, đây là cuộc nổi dậy thầm lặng của cả một thế hệ thanh niên Trung Quốc ở độ tuổi 20. Một cuộc chiến không cần súng đạn nhưng lại khiến chính quyền Bắc Kinh đau đầu hơn bất kỳ áp lực quân sự nào. Và điều cay đắng nhất đối với ông Tập là phong trào này đang thắng thế quá nhanh, đến mức chính ông từng phải công khai kêu gọi giới trẻ chịu khổ và tiếp tục cống hiến cho quốc gia. Muốn hiểu vì sao Trung Quốc rơi vào tình trạng này, phải quay ngược về tháng 4 năm 2021. Khi đó, một người đàn ông tự xưng là người lữ hành tốt bụng đăng lên Diễn đàn Trung Quốc, một bài viết chỉ khoảng 200 chữ với tiêu đề gây chấn động, nằm thẳng chính là công lý. Thông điệp của bài viết cực kỳ đơn giản nhưng lại đánh trúng tâm trạng của hàng triệu người trẻ. Người đàn ông này tuyên bố đã quá mệt mỏi với cuộc sống hiện tại, không mua nhà, không kết hôn, không sinh con, không tiếp tục lao vào nguồn quay cạnh tranh vô tận. Thay vì cố xây dựng tương lai như xã hội kỳ vọng, anh ta chọn cách nằm yên mặc kệ đời, bởi chính quyền Bắc Kinh cũng không thể ép một người phải mơ ước. Ban đầu, bài viết tưởng như sẽ chìm nghỉm giữa vô số lời than ván trên Internet Trung Quốc. Nhưng điều bất ngờ là nó lan truyền với tốc độ bùng nổ. Hàng triệu người trẻ chia sẻ lại, vì họ nhìn thấy chính bản thân mình trong đó. Suốt hơn ba thập niên, Trung Quốc tồn tại một thỏa thuận xã hội ngầm. Người dân chấp nhận làm việc theo chế độ 996, từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày mỗi tuần. Họ chấp nhận chịu khổ, như cách Tổng bí thư Tập Cận Bình thường xuyên kêu gọi. Đổi lại, họ tin rằng bản thân sẽ giàu hơn thế hệ cha mẹ. Trong suốt nhiều năm, thỏa thuận đó thực sự hiệu quả. Hàng trăm triệu người thoát nghèo, các thành phố mọc lên như vũ báo, kinh tế Trung Quốc tăng trưởng thần tốc. Thế nhưng đến năm 2023, mọi thứ bắt đầu đổ vỡ. Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên Trung Quốc vượt qua 21%. Một con số nguy hiểm đến mức, giới lãnh đạo Bắc Kinh quyết định ngừng công bố dữ liệu. Một năm sau, họ quay lại với cách tính mới. Một công thức đặc biệt đến mức loại luôn nhiều sinh viên mới tốt nghiệp ra khỏi thống kế thất nghiệp. Và kết quả đúng như mong đợi. Tỷ lệ thất nghiệp đột nhiên giảm mạnh một cách đầy kỳ diệu. Cách xử lý này khiến dư luận Trung Quốc liên tưởng đến một câu chuyện châm biếm nổi tiếng. Một thị trấn nằm nào cũng bị ngập lụt nên chính quyền dựng cột đo mực nước bên sông. Phía trên có vạch đỏ ghi mức nguy hiểm gây ngập. Đến mùa báo, nước dân sát vạch đỏ khiến dân chúng hoảng loạn yêu cầu thị trường hành động. Và ông ta thực sự giải quyết vấn đề bằng cách kéo vạch đỏ lên cao hơn rồi tuyên bố. Nhìn xem, đâu còn ngập nữa. Đó gần như chính xác là điều giới lãnh đạo Trung Quốc đã làm với nền kinh tế của họ. Thay vì giải quyết tận gốc cuộc khủng hoảng, giới lãnh đạo Trung Quốc chỉ đơn giản thay đổi cách định nghĩa những con số dùng để chứng minh rằng cuộc khủng hoảng ấy tồn tại. Trên giấy tờ, mọi thứ có vẻ đang cải thiện. Nhưng ngoài đời thực, hàng triệu thanh niên Trung Quốc vẫn đang vật lộn để tìm một chỗ đứng trong nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Nếu nhìn riêng vào tỷ lệ thất nghiệp thanh niên, Trung Quốc thực ra không phải trường hợp quá khác biệt so với nhiều quốc gia khác. Trước khi Bắc Kinh ngừng công bố dữ liệu, tỷ lệ này từng vượt mức 21%. Sau đó, với công thức thống kê mới, con số giảm xuống khoảng 16%. Và điều đáng chú ý là nhiều nước như Anh, Ý, Chile hay Phần Lan cũng có tỷ lệ thất nghiệp thanh niên tương tự. Thoạt nhìn, điều này có vẻ không quá nghiêm trọng. Nhưng chính quy mô dân số khổng lồ của Trung Quốc đã biến một vấn đề bình thường thành quả bom hẹn giờ cực kỳ nguy hiểm. Bởi phía sau tỷ lệ phần trăm là hàng triệu con người thật. Trung Quốc vốn đã có lượng lớn lao động thất nghiệp, thế nhưng mỗi năm lại có thêm khoảng 12 triệu sinh viên tốt nghiệp tràn vào thị trường lao động tồi tệ nhất suốt hơn 30 năm qua. Và năm tiếp theo, làn sóng sinh viên mới còn đông hơn nữa tiếp tục xuất hiện. Dĩ nhiên, phần lớn trong số họ cuối cùng vẫn tìm được việc làm. Nhưng nếu khoảng 15% không thể tìm được công việc phù hợp, điều đó đồng nghĩa với hàng triệu người trẻ bị mắc kẹt giữa kỳ vọng gia đình và thực tế cay đắng. Thậm chí với những người có việc làm, tình hình cũng không mấy khả quan. Hơn 20% tài xế giao hàng tại Trung Quốc hiện có bằng đại học. Ít nhất 70.000 người giao đồ ăn sở hữu bằng thạc sĩ. Ở một quốc gia đông dân như Trung Quốc, con số này có thể chưa phải quá lớn. Những ý nghĩa biểu tượng của nó lại cực kỳ đáng sợ. Một thế hệ từng được dạy rằng chỉ cần học hành chăm chỉ, vượt qua kỳ thi gao cao khắc nghiệt thì sẽ bước vào tầng lớp trung lưu thành thị. Giờ đây lại phải chạy xe giao đồ ăn để tồn tại. Thỏa thuận xã hội từng giúp Trung Quốc ổn định suốt nhiều năm đang dần tan vỡ ngay trước mắt giới lãnh đạo Bắc Kinh. Và có một yếu tố khiến cuộc khủng hoảng này còn nguy hiểm hơn nhiều người tưởng, chính sách một con. Trong nhiều thập niên, phần lớn gia đình Trung Quốc chỉ có duy nhất một đứa con. Điều đó có nghĩa mỗi sinh viên thân nghiệp ngày nay không chỉ đại diện cho bản thân họ, mà còn là toàn bộ hy vọng của hai bậc cha mẹ, thậm chí là bốn ông bà phía sau. Các gia đình này đã dồn toàn bộ tiền bạc, kỳ vọng và tương lai vào giáo dục con cái, với niềm tin rằng băng cấp sẽ đổi lấy sự ổn định và thịnh vượng. Nhưng giờ đây, viễn cảnh ấy đang trở nên ngày càng mờ mịt. Trong lúc thanh niên chật vật tìm việc, Tổng Bí thư Tập Cận Bình lại tiếp tục tung ra những chiến dịch cải tổ, khiến nhiều ngành công nghiệp lớn rơi vào khủng hoảng. Điển hình nhất là cuộc đàn áp ngành dạy thêm thư nhận. Không lâu trước đây, ngành công nghiệp này trị giá khoảng 120 tỷ đô la mỗi năm và là một trong những lĩnh vực phát triển mạnh nhất Trung Quốc. Ông Tập cho rằng, giáo dục cơ bản phải mang tính công bằng hơn, phụ huynh không nên phải chi quá nhiều tiền cho việc học thêm của con cái. Ý tưởng đó nghe có vẻ hợp lý, nhưng vấn đề nằm ở chỗ. Khi một ngành công nghiệp khổng lồ bị bóp nghẹt chỉ trong thời gian ngắn, hàng loạt doanh nghiệp sụp đổ và vô số lao động lập tức mất việc. Tồi tệ hơn, nền kinh tế Trung Quốc lúc này không tạo ra đủ công việc mới để hấp thụ lượng lao động khổng lồ ấy. Và đó mới là phần đáng sợ nhất của cuộc khủng hoảng. Thực tế, cuộc đàn áp ngành dạy thêm tư nhân đã gây ra hậu quả nghiêm trọng đến mức hiện nay chính quyền Bắc Kinh lại buộc phải nới lỏng nhiều hạn chế từng được áp đặt trước đó. Điều này đồng nghĩa với việc Tổng Ý Thư Tập Cận Bình đã tạo ra một cuộc hỗn loạn khổng lồ, nhưng cuối cùng gần như không đạt được kết quả như kỳ bọc. Những người chịu tổn thất nặng nề nhất dĩ nhiên là lao động trong lĩnh vực giáo dục tư nhân và lớp sinh viên mới tốt nghiệp, vốn phụ thuộc vào lượng việc làm mà ngành công nghiệp này từng tạo ra. Khi cánh cửa việc làm dần đóng sập, ngày càng nhiều thanh niên Trung Quốc lựa chọn nằm thẳng mặc kệ đời. Nhưng đến năm 2022, mọi thứ còn trở nên ưu ám hơn nữa. Phong trào nằm thẳng dần biến thành một tâm lý cực đoan hơn mang tên Bài Lan, nghĩa là mặc cho nó mục nát. Nếu nằm thẳng chỉ đơn giản mang ý nghĩa từ chối tham gia cuộc chơi do xã hội áp đặt, thì Bài Lan lại là trạng thái mất niềm tin hoàn toàn vào hệ thống. Không chỉ từ chối tham gia, nhiều người trẻ còn mong chính hệ thống ấy thất bại. Đúng vào thời điểm đó, Trung Quốc bước vào giai đoạn phong tỏa Covid khắc nghiệt nhất dưới chiến dịch Zero Covid mà Tổng Bí thư Tập Cận Bình theo đuổi. Để đạt mục tiêu gần như bất khả thi này, Bắc Kinh đã phong tỏa khoảng 25 triệu dân Tượng Hải trong nhiều tuần liền. Người dân bị nhốt trong các căn hộ cao tầng suốt 2 tháng, dồn bay khắp thành phố, phát loại yêu cầu cư dân kiềm chế khát vọng tự do trong tâm hồn. Trong khi đó, nhiều khu dân cư bắt đầu thiếu thực phẩm nghiêm trọng. Không ít người dân rơi vào cảnh đói khát ngay giữa thành phố hiện đại bậc nhất Trung Quốc. Còn các quan chức Bắc Kinh vẫn xuất hiện trên truyền hình tuyên bố rằng nguồn cung lương thực vô cùng dồi dào. Rồi đến tháng 11 năm 2022, mọi thứ thực sự bùng nổ. Một vụ cháy xảy ra tại tòa nhà trung cư ở Irunki, khiến 10 người thiệt mạng. Điều gây chấn động không chỉ nằm ở số nạn nhân, mà ở việc nhiều cư dân bị khóa chặt bên trong căn hộ do các biện pháp phong tỏa. Một số cửa ra vào bị xích từ bên ngoài nhằm ngăn người dân phá vỡ lệnh cách ly. Hình ảnh đó đã trở thành tia lửa châm ngòi cho làn sóng phẫn nộ lớn nhất tại Trung Quốc trong nhiều thập niên. Hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn người đông loạt xuống đường tại Thượng Hải, Bắc Kinh, Thành Đô, Vũ Hán và nhiều thành phố khác. Điều chưa từng xảy ra kể từ năm 1989 bắt đầu xuất hiện công khai giữa lòng Trung Quốc. Đó là những hành động gần như cấm kỵ tuyệt đối dưới hệ thống kiểm soát chính trị của Bắc Kinh. Và chính quyền Trung Quốc lập tức rơi vào trạng thái báo động toàn diện. Tại nhiều nơi, lực lượng an ninh cấm người dân mang biểu ngữ tới biểu tình. Nhưng rồi những người phản đối nghĩ ra một cách khác còn đáng sợ hơn đối với chính quyền. Họ dơ lên những tờ giấy trắng hoàn toàn trống không. Không khẩu hiệu, không chữ viết, nhưng ai cũng hiểu ý nghĩa của nó. Mỉa mai ở chỗ, nhiều người sau đó vẫn bị bắt chỉ vì cầm một tờ giấy trắng bởi chính quyền cho rằng hành động ấy mang tính chống đối. Thế nhưng bất chấp đàn áp, phong trào này cuối cùng đã đạt được kết quả mà Idai tin nổi. Chỉ trong vài tuần sau các cuộc biểu tình giấy trắng, Tổng Bí thư Tập Cận Bình bất ngờ từ bỏ gần như toàn bộ chính sách Zero Covid. Sau một cuộc họp báo ngắn ngủi, Trung Quốc thay đổi gần như chỉ sau một đêm. Đó là khoảnh khắc cực kỳ nguy hiểm đối với Bắc Kinh. Bởi hàng triệu người trẻ Trung Quốc lần đầu tiên nhận ra một điều mà chính quyền không muốn họ hiểu. Nếu áp lực xã hội đủ lớn, hệ thống này hoàn toàn có thể lùi bước. Và từ đó, phong trào nằm thẳng cùng bây làn, không hề suy yếu. Ngược lại, nó tiếp tục lan rộng với tốc độ còn nhanh hơn trước. Đến năm 2023, phong trào này bước sang một giai đoạn mới. Ngày càng nhiều người trưởng thành có bằng thạc sĩ từ các trường đại học danh giá như Thanh Hoa hay Bắc Đại, những ngôi trường được xem như Harvard và MIT của Trung Quốc, quyết định quay trở về, sống cùng bố mẹ. Đến năm 2023, xã hội Trung Quốc bắt đầu xuất hiện một hiện tượng kỳ lạ mang tên con cái toàn thời gian. Những người trẻ tham gia trào lưu này tự xem đây là một công việc thực thụ, nhưng trên thực tế nó giống một dạng nghỉ hưu sớm hơn bất cứ điều gì khác. Công việc mỗi ngày của họ rất đơn giản, ăn cơm cùng bố mẹ, đưa bố mẹ đi khám bệnh, chăm sóc ông bà và hỗ trợ gia đình trong những việc sinh hoạt thường ngày. Đổi lại, họ nhận một khoản lương khoảng 4-8 nhân dân tệ mỗi tháng, tương đương khoảng 500-1,10 USD. Điều đáng chú ý nằm ở chỗ đây không phải những người thất học hay bỏ học giữa trường. Phần lớn đều khoảng 27 tuổi, sở hữu bằng cấp tinh hoa tại Trung Quốc và từng được xem là tầng lớp ưu tú của xã hội. Nhưng sau khi nhìn vào thị trường lao động cùng tương lai kinh tế phía trước, họ đi đến kết luận rằng sống như con cái toàn thời gian lại hợp lý hơn việc lao vào cuộc cạnh tranh khốc liệt ngoài xã hội. Và đây hoàn toàn không phải vài trường hợp cá biệt. Đến năm 2023, ước tính đã có khoảng 16 triệu thanh niên Trung Quốc tự nhận mình thuộc nhóm con cái toàn thời gian. Một hiện tượng xã hội quy mô khổng lồ đang âm thầm lan rộng ngay giữa nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Nhưng mọi thứ vẫn chưa dừng lại ở đó. Đến năm 2025, phong trào Bài Làn tiếp tục tiến hóa thành phiên bản còn cực đoan hơn mang tên người chuột. Hashtag liên quan đến người chuột nhanh chóng vượt hơn 10 triệu lượt xem trên mạng xã hội Trung Quốc. Các cùng từ như tự hào là người chuột hay thối nát bỗi ngày hay liên tục leo tóc xu hướng trước khi bị kiểm duyệt xóa bỏ. Nhưng cứ mỗi lần bị gỡ xuống, chúng lại xuất hiện dưới một cái tên khác. Một ngày điển hình của người chuột gần như không có khái điểm sinh hoạt bình thường. Phần lớn họ là thanh niên gen Z thất nghiệp hoặc gần như tách khỏi xã hội. Sau khi thức dậy, họ tiếp tục nằm trên giường thêm nhiều giờ, rồi chỉ rửa mặt qua loa trước khi quay lại ngủ tiếp. Nhiều người không ăn gì cho đến tận chiều tối khi bố mẹ gọi dậy dùng bữa. Sau đó họ lại quay về phòng, tiếp tục ngủ và lặp lại toàn bộ chu kỳ vào ngày hôm sau. Lối sống này khiến họ bị ví như loài chuột, tránh ánh sáng, tránh xã hội và tránh mọi kỳ vọng mà thế hệ trước từng áp đặt lên họ. Điều đáng sợ là hiện tượng này đang tác động trực tiếp tới nền kinh tế Trung Quốc. Và vấn đề không còn nằm riêng ở người chuột, mà là toàn bộ chuỗi tâm lý xã hội đang lan rộng từ năm thẳng, bài lan cho tới trạng thái tư bỏ hoàn toàn động lực sống. Càng nhiều người trẻ tư bỏ cố gắng, thị trường lao động càng suy yếu. Và khi thị trường lao động suy yếu, ngày càng nhiều sinh viên mới tốt nghiệp lại tiếp tục mất điểm tin rồi gia nhập chính những phong trào đó. Một vòng xoáy tiêu cực tự nuôi chính nó đang hình thành. Đến cuối năm 2024, một nhà kinh tế học Trung Quốc tên Gao Shanwen, cao sĩ văn, bất ngờ công khai nói ra điều mà hàng triệu người đều nghĩ nhưng không ai dám nhắc tới. Trong bài phát biểu tại hội nghị đầu tư ở Trạm Giang, ông tung ra 3 quả bom khiến dư luận Trung Quốc chấn động. Quả bom đầu tiên liên quan trực tiếp đến nền kinh tế, Gao Shanwen tuyên bố tăng trưởng GDP của Trung Quốc đã bị thổi phong khoảng 3% mỗi năm. Nếu điều này là đúng, nó đồng nghĩa phép màu kinh tế Trung Quốc suốt 3 năm qua phần lớn chỉ tồn tại trên giấy tờ thống kê. Ông còn ám chỉ rằng khoảng 40-50 triệu người đáng lẽ phải có việc làm thực tế lại đang thất nghiệp, và giới lãnh đạo Bắc Kinh đang che giấu quy mô thật của cuộc khủng hoảng lao động. Nhưng quả bom thứ 2 mới thực sự khiến xã hội Trung Quốc chấn động. Gao Shanwen nói rằng sau đại dịch, Trung Quốc đã trở thành đất nước của những người già đầy sức sống và những người trẻ không còn sinh khí, tuyệt vọng tìm cách thoát khỏi hoàn cảnh hiện tại. Câu nói này nhanh chóng lan truyền khắp mạng xã hội, vì nó phản ánh chính xác tâm trạng của cả một thế hệ trẻ Trung Quốc. Đặc biệt, cụm từ gây ám ảnh nhất là khi ông nói Người trẻ Trung Quốc đang tắt đèn và ăn mì. Trong giới đầu tư Trung Quốc, đây là tiếng lóng chỉ những người mất sạch tiền bạc và phải sống chật vật sau thất bại tài chính. Gao Shanwen đang ám chỉ rằng cả một thế hệ thanh niên Trung Quốc hiện sống như những người vừa phá sản ngay từ lúc bắt đầu cuộc đời. Và điều khiến bài phát biểu này đặc biệt nguy hiểm với Bắc Kinh nằm ở chỗ. Gao Shanwen không phải một nhà bất đồng chính kiến. Nhà kinh tế học Gao Shanwen chưa từng được xem là người chống đối chính quyền Bắc Kinh. Ông không phải nhân vật lưu vong ở nước ngoài chuyên công kích Trung Quốc, càng không phải nhà hoạt động đối lập. Trái lại, ông là chuyên gia kinh tế trưởng tại một công ty môi giới quốc doanh lớn của Trung Quốc, tức một người nằm rất gần hệ thống quyền lực và có mức độ tiếp cận thông tin mà phần lớn công chúng không bao giờ có được. Chính vì vậy, khi Gao Shanwen công khai cảnh báo về tình trạng kinh tế và tâm lý tuyệt vọng của giới trẻ Trung Quốc, rất nhiều người hiểu rằng ông không phát biểu để gây chú ý chính trị. Ông đơn giản chỉ đang nói điều mà bản thân tin là sự thật. Nhưng với giới lãnh đạo Bắc Kinh, điều đó đã vượt quá giới hạn cho phép. Chỉ trong khoảng 48 giờ sau khi bài phát biểu lan chuyển, gần như toàn bộ dấu vết của Gao Shanwen trên Internet Trung Quốc biến mất. Video bài phát biểu bị xóa sạch, các tài khoản WeChat và mạng xã hội cá nhân đồng loạt biến mất khỏi hệ thống. Thông điệp mà chính quyền gửi tới giới học giả và chuyên gia kinh tế vô cùng rõ ràng có những chủ đề tuyệt đối không được phép nhắc tới, cho dù chúng phản ánh đúng thực trạng xã hội. Và chính bầu không khí đó đã dẫn mọi chuyện quay trở lại ngày 4 tháng từ năm 2026, thời điểm tềm ghit hấp gây chấn động xuất hiện. Người tạo ra công cụ này là cô Kizu, nữ quản lý sản phẩm AI, 26 tuổi, sống tại Bắc Kinh. Nhưng để hiểu vì sao sản phẩm của cô lan chuyển với tốc độ khủng khiếp đến vậy, phải nhìn vào điều đang xảy ra bên trong ngành công nghệ Trung Quốc. Trong vài tháng gần đây, nhiều công ty công nghệ Trung Quốc bắt đầu triển khai những hệ thống giám sát lao động cực đoan hơn bao giờ hết. Các kỹ sư và nhân viên bị yêu cầu ghi lại gần như toàn bộ quy trình làm việc mỗi ngày. Họ phải ghi lại cách suy nghĩ, cách đưa ra quyết định, quy trình xử lý công việc và toàn bộ thao tác chuyên môn. Mọi dữ liệu này sau đó được thu thập để huấn luyện các AI agents, tức những hệ thống AI, có thể mô phỏng và thay thế chính công việc của con người. Nói cách khác, người lao động bị buộc phải tự đào tạo phiên bản AI, thay thế chính bản thân mình. Với các tập đoàn công nghệ, mục tiêu rất rõ ràng, giảm chi phí nhân sự, cắt giảm lao động và tự động hóa càng nhiều càng tốt. Nhưng với nhân viên Trung Quốc, đây gần như là cơn ác mộng hiện đại. Họ đi làm mỗi ngày, cố hoàn thành công việc thật tốt, nhưng đồng thời cũng biết rằng từng thao tác mình thực hiện đang bị AI ghi lại, để chuẩn bị cho ngày bản thân trở nên không còn cần thiết nữa. Đó chính là lý do công cụ của Kokizu bùng nổ mạnh trên GitHub. Công cụ này được thiết kế như một dạng vũ khí phản kháng kỹ thuật số, chống lại hệ thống AI giám sát lao động. Nó hoạt động theo 3 chế độ, phá hoại nhẹ, trung bình và nặng. Tùy vào mức độ giám sát của công ty, phần mềm sẽ tạo ra các bản ghi công việc cùng dữ liệu bị sai lệch có chủ đích để đánh lừa AI theo dõi nhân viên. Nói đơn giản hơn, hệ thống AI sẽ được huấn luyện bằng dữ liệu giả, nhưng lại không dễ phát hiện. Kết quả là các AI agents học từ nguồn dữ liệu này dần trở nên kém hiệu quả, hoặc thậm chí hoàn toàn vô dụng. Điều nguy hiểm với doanh nghiệp nằm ở chỗ những bản ghi giả mạo này được tạo ra cực kỳ thuyết phục, khiến nhiều quản lý gần như không thể nhận ra điều gì đang diễn ra. Cô Kizhu từng giải thích với MIT Technology Review về lý do tạo ra công cụ này. Và cô nói nguyên văn, ban đầu tôi định viết một bài xã luận để bày tỏ quan điểm, nhưng rồi tôi quyết định sẽ hữu ích hơn nếu tạo ra thứ gì đó có thể phản kháng lại vấn đề này. Đó không chỉ còn là một phần mềm. Đó là dấu hiệu cho thấy một bộ phận giới trẻ Trung Quốc đã bắt đầu chuyển từ trạng thái tuyệt vọng sang phản kháng chủ động ngay bên trong hệ thống mà họ từng phục vụ. Đó chính là nguồn năng lượng đang lan khắp thế hệ trẻ Trung Quốc lúc này, một cảm giác mất niềm tin sâu sắc vào tương lai, nhưng đồng thời cũng bắt đầu chuyển hóa thành phản kháng có tổ chức. Và điều đáng chú ý nhất là cho đến nay, chính quyền Bắc Kinh vẫn chưa chính thức cấm công cụ AI do Cô Kizhu phát triển. Lý do rất đơn giản nhưng cũng cực kỳ nhạy cảm. Nếu công khai cấm công cụ đó, giới lãnh đạo Trung Quốc sẽ buộc phải thừa nhận một thực tế mà họ không muốn công chúng nhìn thấy, rằng hàng loạt nhân viên công nghệ đang bị ép sử dụng chính kinh nghiệm lao động của mình để huấn luyện AI thay thế bản thân họ trong tương lai. Đó là một sự thật quá nguy hiểm về mặt xã hội và tâm lý. Nhưng công cụ phản AI kia chỉ là một phần trong cuộc phản kháng rộng lớn hơn đang diễn ra giữa giới trẻ Trung Quốc. Chủ cổ thứ hai được gọi là chiết lý chạy. Từ run trong phong trào này là một cách chơi chữ bằng tiếng quan thoại. Âm đọc của nó gần giống với từ mang nghĩa có lợi hoặc có lời. Vì vậy khi nhiều người trẻ nói rằng họ muốn răn, điều họ thực sự muốn nói là rời khỏi đất nước này mới là lựa chọn có lợi. Đó chính là tinh thần cốt lõi của cả phong trào. Và ngoài đời thực, chiết lý chạy vận hành gần giống một cuốn cẩm nang sinh tồn tập thể dành cho thế hệ muốn rời khỏi Trung Quốc trước khi tình hình trở nên tồi tệ hơn. Trên các nền tảng mang xã hội Trung Quốc, hàng loạt cộng đồng liên tục chia sẻ những hướng dẫn cực kỳ chi tiết về con đường di cư ra nước ngoài. Họ phân tích chương trình định cư Express Entry của Canada. Không chỉ dưng ở mức lý thuyết, nhiều người còn chia sẻ cụ thể nên chuẩn bị giấy tờ gì phải trả lời ra sau khi phỏng vấn xin visa. Nên nói gì với nhân viên hải quan tại sân bay và cách xử lý các tình huống kiểm tra xuất nhập cảnh. Thậm chí, một chủ đề đặc biệt phổ biến hiện nay là cách chuyển tiền ra khỏi Trung Quốc. Bởi từ khi các quy định an toàn mới có hiệu lực, việc đưa tài sản ra nước ngoài trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Các ngân hàng Trung Quốc hiện phải đánh dấu mọi giao dịch xuyên biên giới vượt quá 5.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 1.000 đô la. Không chỉ vậy, toàn bộ hồ sơ giao dịch còn phải được lưu trữ suốt 10 năm. Điều đó khiến nhiều người trẻ Trung Quốc tin rằng Bắc Kinh đang dần xiết chặt biên giới tài chính, không phải để ngăn người ngoài bước vào Trung Quốc, mà để hạn chế người bên trong mang tài sản và tương lai rời đi. Và càng xiết chặt, lan sóng chạy càng lan rộng nhanh hơn. Canada, Nhật Bản và Singapore hiện vẫn là những điểm đến được người trẻ Trung Quốc nhắc tới nhiều nhất. Nhưng thời gian gần đây, ngay cả Mexico và Hungary cũng bắt đầu xuất hiện thường xuyên trong các cuộc thảo luận về di cư. Điều đó cho thấy nhiều người không còn quá quan tâm nơi nào hoàn hảo nhất. Điều họ quan tâm là nơi nào có thể rời đi nhanh nhất. Phản ứng của Bắc Kinh trước phong trào này cũng ngày càng cứng rán hơn. Chính quyền bắt đầu gắn cho chiết lý chạy cái mác không hiểu nước. Đây là kiểu ngôn ngữ từng xuất hiện rất nhiều trong lịch sử, mỗi khi một chính quyền cảm thấy lo ngại về lan sóng người dân rời bỏ đất nước. Khi những người muốn ra đi cũng thường bị xem là phản bội quốc gia. Và đó có lẽ là điều đáng lo nhất đối với Bắc Kinh hiện nay. Không phải việc người trẻ Trung Quốc đang phản đối hệ thống, mà là ngày càng nhiều người thậm chí không còn muốn ở lại để phản đối nữa. Và đó chính là thực tế đang diễn ra tại Trung Quốc ngày nay. Đến đây, chương trình của chúng tôi cũng xin phép được tạm dừng. Hãy để lại quan điểm của mình và cùng thảo luận với chúng tôi. Còn bây giờ, xin chào và hẹn gặp lại!