Hơn 71% bề mặt Trái Đất được bao phủ bởi đại dương, khiến hành tinh của chúng ta thực sự trở thành “Hành Tinh Nước”. Trong video này, chúng ta sẽ khám phá Pelagic Zone – vùng đại dương mở, một hệ sinh thái khổng lồ nằm xa bờ và không gần đáy biển.
Thoạt nhìn từ vệ tinh, vùng biển khơi chỉ là một màu xanh thẫm vô tận. Nhưng bên dưới bề mặt đó là một thế giới sinh học phức tạp và rộng lớn hơn bất kỳ hệ sinh thái nào trên cạn. Những dòng hải lưu khổng lồ chảy xuyên đại dương đóng vai trò như bộ điều nhiệt của hành tinh, ảnh hưởng trực tiếp đến khí hậu toàn cầu và sự sống của hàng tỷ sinh vật biển.
Trong hành trình khám phá này, chúng ta sẽ gặp gỡ những cư dân biểu tượng của biển khơi:
Cá đuối manta khổng lồ với sải cánh lên đến 7 mét
Cá voi lưng gù thực hiện cuộc di cư dài tới 25.000 km
Cá thu barracuda – kẻ săn mồi tốc độ của đại dương
Những đàn cá heo thông minh với hệ thống sonar sinh học
Và cá mập voi – loài cá lớn nhất hành tinh
Hành tinh của chúng ta được gọi là trái đất, nhưng một cái tên phù hợp hơn phải là hành tinh nước.
Với 71% bề mặt được bao phủ bởi đại dương, đây thực sự là một thế giới của nước.
Đại dương không chỉ là một khối nước khổng lột, nó là một thực thể phức tạp, phân tầng và luôn chuyển động.
Đặc biệt, vùng biển cây hay còn gọi là vùng đại dương mở, khu vực nước rộng lớn, xa bờ, không gần đáy biển.
Thoạt nhiên từ vệ tinh, vùng biển cây có vẻ đông nhất, một màu xanh thẩm vô tầng.
Nhưng đó lại là một tấm màng che dấu một môi trường đa dạng hơn cả thế giới trên cạn,
và ở quy mô rộng lớn hơn nhiều lần so với tưởng tường.
Vùng biển cây bị chi phối bởi những dòng hải lược, mạnh mẽ và vô tầng.
Những con sông khổng lộ chảy dưới lòng đại dương.
Những dòng chảy này không chỉ ảnh hưởng đến điều kiện sống của hàng tỷ sinh vật bên dưới,
mà còn tác động trực tiếp đến hệ thống thời tiết toàn cầu bên trên,
đóng vai trò như bộ điều nhiệt khổng lồ của hành tinh.
Tại vùng sâu thẳm, sự biến đổi diễn ra theo chiều dòng,
nơi áp suất nước tăng lên theo cấp số nhân.
Ánh sáng mặt trời dần biến mất sau mỗi mét lặng sâu,
và áp lực nước nghiền nát biến những sinh vật ở đây thành những chuyên gia sinh tồn.
Từ bề mặt trực rỡ ánh sáng, đến vùng chạng vàng,
và cuối cùng là vực thạm đèn tối.
Vùng miễn khởi là một môi trường khổng lộ, phức tạp đến kỳ ngạc.
Để sinh tồn trong không gian ba chiều vô tầng này,
các sinh vật phải thiết nghi theo những cách chưa từng thấy ở bất cứ nơi nào khác trên trái đất.
Từ khả năng chiều áp suất, phát quan sinh học,
cho đến những chiến lược săn mồi tập thể tinh vi.
Trong hành trình khám phá này, chúng ta sẽ cùng bay qua tầng sâu cùng loài cá đuối manh ta thanh lịch,
đồng hành với cá vòi lưng gụ trong hành trình di cử sự thi.
Săn mồi cùng cá rùa barracuda lạnh lùng,
nua đùa cùng những đàn cá heo thông minh, và khám phá bí ẩn về cá mập vòi khổng lộ.
Cuộc sống nơi biển khởi là một chuyển động bất tầng, một vũ điều sinh tồn không ngân nghĩ.
Lướt đi uyển chuyển qua lòng đại dương bằng đôi cánh sải rồng,
cá đuối manh ta là một trong những lựa khách thanh nhã và bí ẩn nhất của thế giới biển.
Chúng còn được gọi là cá quỷ biển, do hai thùy vây hình sừng trên đầu.
Tuy nhiên, cái tên này hoàn toàn đối lập với bản tính của chúng.
Tên manh ta trong tiếng Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha có nghĩa là chiếc khăn,
một cái tên phù hợp hơn với bản tính hiền hòa của những người khổng lộ dịu dàng này.
Là sinh vật ẩn dật, chỉ trong những thập kỷ gần đây,
khoa học mới xác định được có hai loài cá đuối manh ta riêng biệt.
Cá đuối manh ta tràng sang hồ, loài nhỏ hơn thường sống gần bờ và các tràng sang hồ.
Và cá đuối manh ta đại dương, loài khổng lộ đích thực của biển khởi.
Manh ta đại dương chỉ ghé vào vùng nước nông để sinh sẵn và kiếm ăn,
dành phần lớn cuộc đời để lang thang trong làng nước lạnh giàu dựng chất.
Với kích thước ấn tượng, sãi cánh của chúng có thể dài tới 7 mét và trọng lượng gần 2 tấn.
Sãi cánh khổng lộ này, cùng với hình dáng dàn khí động học,
cho phép chúng lướt đi với hiệu suất năng lượng đáng kinh ngạc.
Các nhà khoa học vẫn đang cố gắng giải mã mô hình di cư của chúng thông qua gắn thẻ vệ tình.
Những dữ liệu ban đầu cho thấy,
chúng di chuyển trên những quãng đường khổng lộ qua các vùng biển ôn đới và nhiệt đới,
có khả năng băng qua cả đại dương.
Khi bơi qua vùng nước sâu,
chúng di chuyển đơn động hoặc theo đằng lớn lên đến hàng trăm cá thể,
giữ một quỷ đạo thẳng đều,
được đẩy đi hiệu quả nhờ những cú quạt mạnh mẽ, nhịp nhằn của đồi vây ngực khổng lộ,
tạo nên một cảnh tượng hiếm có về sự hai hòa và sức mạnh trong lòng biển.
Cá đuối manh tà là loài ăn lọc,
và phong cách bơi của chúng khi kiếm ăn là một kiệt tán của kỹ thuật sinh học.
Chúng chậm rãi xoay vòng quanh đám sinh vật phù du,
sử dụng kỹ thuật gọi là chain feeding khi đi theo đằng.
Bằng cách phối hợp này,
chúng tạo ra một lực hút và dòng xoáy,
gồm các sinh vật siêu nhỏ,
từ corpus đến trứng cá,
thành một khối đặc khổng lột gọi là bait ball.
Sau đó, manh tà sẽ nhò lộn xuyên qua khối thức ăn,
nuốt tròn bữa tiệc siêu nhỏ này.
Lúc này, cặp sương quỷ,
hay đúng hơn là vây đầu,
phát huy tác dụng.
Bình thường, chúng cuồng lại như hai chiếc loài nhỏ.
Nhưng khi kiếm ăn, chúng xoay ra,
tạo thành một kênh dẫn luồng nước giao thức ăn vào miệng,
tối đa hóa lượng thức ăn hấp thủ.
Một con manh tà khổng lộ có thể lọc hàng trăm mét khối nước mỗi giờ.
Điều thú vị nhất về manh tà nằm ở trí tuệ của chúng.
Cá đuối manh tà có tỷ lệ trọng lượng não trên cơ thể cao nhất
trong số các loài cá biển,
không phải động vật có vú.
Mặc dù khoa học vẫn biết rất ít
về cấu trúc và chức năng cụ thể của bồ não này,
nhưng người ta đã phát hiện
nó được bao quanh bởi một mạng lưới mạch máu đặc biệt
gọi là rinx marabai,
mạng lưới kỳ diệu.
Mạng lưới này giúp duy trì nhiệt độ ổn định cho não,
với những lần lặn sâu hơn 400 mét
xuống lang nước băng giá của vùng Tràng Vàng.
Cá đuối manh tà có thể giữ cho não
ấm hơn phần mô cơ xung quanh.
Một hiện tượng gọi là endotherapy tròn lọc.
Đây là một sự thiết nghi tin vị
cho thấy tầm quan trọng tối thường của cơ quan này
trong cuộc sống nơi đại dương mở.
Nơi khả năng xử lý thông tin và định hướng
là chìa khóa sinh tồn.
Là sinh vật chỉ ăn sinh vật phù du,
loài sống ngoài khơi có lợi thế hơn
so với họ hàng sống gần bờ,
vì vùng nước lạnh và sâu giàu dưỡng chất hơn.
Do hiện tượng nước trôi,
tạo ra mực độ thức ăn lớn hơn.
Tuy nhiên, cá đuối manh tà đại dương
vẫn thường xuyên thực hiện những chuyến viến thăm
tới các vùng ven biển nhiệt đới,
những điểm nóng sinh học như quần đảo Maldives,
Indonesia hay Mexico.
Vào những thời điểm nhất định trong năm,
hàng ngàn cá đuối từ đại dương và ven bờ
tụ tập cùng nhau,
tạo nên một cảnh tượng chưa từng có.
Tại các khu vực này, dưới đáy biển,
các cấu trúc sàng hồ đặc biệt
trở thành trạm làm sạch.
Ở đây, những loài cá nhỏ chuyên làm sạch
như cá bàn chài, kiên nhẫn bơi tấy,
cằm bỏ ký sinh trùng và mồ chết
bám trên già của những người khổng lồ.
Manh tà sẽ bơi chậm rãi hoặc lờ lửng,
chấp nhận cho những y tá tí hoang này
làm công việc của mình.
Đây là một ví dụ điển hình
về mối quan hệ cộng sinh
trong tự nhiên.
Vì nhiều cá thể được nhận dạng
quay lại đúng khu vực này mỗi năm,
các nhà khoa học tin rằng cá đuối manh tà
sở hữu một bản đồ trí nhớ chi tiết
đáng kinh ngạc cho phép chúng định hướng
và quay lại các điểm dừng chân
quan trọng trong những chuyến hải hành
dài hàng ngàn cây số.
Sự tồn tại của bản đồ trí nhớ này
củng cố thêm bằng chứng về trí thông minh
cao của loài cá rụt này.
Băng qua đại dương mênh mông,
vượt qua các vĩ độ và các múi dờ,
cá voi lưng cù,
Macaptera novea anclie
là một trong những sinh vật
bí ẩn nhất đối với khoa học,
đồng thời là bậc thầy vĩ đại của biển cả
về sự dẻo dài và khả năng định hướng.
Với chiều dài trung bình hơn 15 mét
và cân nặng lên tới 36 tấn,
tương đương với một chiếc xe tải lớn
hoặc 24 con voi châu Phi cột lại.
Những cá thể trưởng thành
gần như không sợ hãi
bất kỳ loài săn mồi nào
nơi đại dương sâu thẳm.
Có mặt ở khắp các đại dương trên thế giới,
quân thể cá voi lưng cù
thực hiện một vòng lặm di cư
không thể tìm được.
Chúng di chuyển từ vùng cực do thức ăn
xuống vùng nhiệt đới ấm ám
để sinh sản mỗi năm,
vượt qua quãng đường lên tới 25.000 km,
là một trong những cuộc di cư
dài nhất của bất kỳ loài động vật có vũ nào.
Điều gì dẫn dắt
những người khổng lồ này
xuyên qua hàng ngàn dặm nước biển?
Bí ẩn vẫn còn đó.
Một trong những đặc điểm
nổi bật nhất của chúng là những cục sân
hình bóng golf gọi là tubercles
nằm dài rác quanh đầu và hầm.
Mỗi tubercle
là một năng lồng
và người ta cho rằng chúng có thể chứa
các thủ thể nhạy cảm.
Một giả thuyết đặc xa lạc
chúng giúp cảm nhận tư trương của trái đất
hoạt động như một la bàn sinh học tự nhiên
để điều hướng.
Giả thuyết khác cho rằng
chúng giúp cá vòi đo mật độ của các đàn mồi
khi chúng mơi xuyên qua
hoặc thậm chí đóng vai trò khí động hỏng
cải thiện dòng chảy của nước
trên bề mặt cơ thể
mặc dù lý do chính xác vẫn chưa được chứng minh
một cách dứt khoát.
Khả năng cảm nhận tư trương
vẫn là lời giải thích thuyết phục nhất
cho những hành trình định kỳ phi thường này.
Cuộc di cư của cá vòi lưng gồ
được thúc đẩy bởi nhu cầu năng lượng
và sinh sản.
Trong mùa hè kéo dài,
chúng kiếm ăn không ngừng nghỉ
bằng cách tiêu thụ số lượng khổng lồ
nhuyễn thể, krill và cá nhỏ
ở vùng cực lạnh,
nơi có sự bùng nổ của sinh vật phù du
do ánh sáng mặt trời liên tục.
Quá trình ăn uống này
là một cuộc chạy đua với thời gian.
Nơi cá vòi phải tiết trữ đủ
lớp mỡ dày để duy trì cơ thể
trong suốt mùa đông dài di cư
và sinh sản ở vùng nhiệt đới,
nơi chúng gần như không ăn gì.
Khi mùa đông đến,
chúng di cư về vùng biển nhiệt đới ấm ám.
Đây là nơi duy nhất an toàn
để sinh sản.
Cá vòi còn được sinh ra
trong làng nước ấm,
có cơ hội sống sót cao hơn
vì cơ thể chúng
chưa có đủ lớp mỡ để bảo vệ
khỏi cái lạnh của vùng cực.
Trong 6 tháng đầu đời,
cá vòi con muốn sửa mẹ do chất béo,
lên đến 50% chất béo
và gần như không rời khỏi mẹ.
Người mẹ là nhân tố duy nhất
bảo vệ và hướng dẫn con non
trong chặng đường quay trở lại vùng cực.
Người ta thường thấy cá vòi mẹ
và con mây cạnh nhau,
thỉm thoảng chạm vây vào nhau
như những cử chỉ âu yếm,
thiên lập một mối liên kết cực kỳ mạnh mẽ
cần thiết cho sự sinh tồn
trong môi trường khác nghiệt.
Cá vòi lưng cù được đặt tên khoa học là
Macaptera,
có nghĩa là đồi cánh lớn,
hoàn toàn phù hợp với cặp vây ngực
dài nhất trong họ cá vòi,
đôi khi dài tới 1 phần 3 chiều dài cơ thể.
Những chiếc vây khổng lồ này
với các cạnh săn cưa đặc trưng
giúp chúng xoay trở linh hoạt khi săn mồi,
một điều bất ngờ
đối với một sinh vật có kích thước lớn như vậy.
Chúng cũng hoạt động
như những cánh quạt hiệu số cao,
giúp tiết kiệm năng lượng đáng kể
trong hành trình di cư dài hàng ngàn cây số.
Khi di chuyển giữa vùng nước lạnh
và ấm,
diện tích bề mặt lớn của vây
còn đóng vai trò quan trọng trong việc
điều hòa nhiệt độ cơ thể.
Ở vùng nhiệt đới ấm áp,
cá vòi có thể bơm máu qua các màu mạch
gần bề mặt vây để giải phóng nhiệt thừa.
Ngược lại,
ở vùng cưng, chúng có thể co mạch máu
để giữ nhiệt.
Một trong những chiến thuật săn mồi
đáng kinh ngạc nhất của cá vòi lưng cù
là lưới bong bóng
và bonnet feeding.
Đây là một hành vi săn mồi tập thể phức tạp
và đòi hỏi sự phối hợp hoàn hảo.
Cá đăng sẽ bơi vòng tròn
bên dưới đăng cá mồi,
đồng thời cùng lúc thổi ra
một vòng xoáy bong bóng dày đặc.
Lưới bong bóng này hoạt động như
một sao cản vật lý và thị giác,
dùng cá con hoặc nguyện thể lại
thành một khối dày đặc.
Sau đó, cá vòi đồng loạt lao lên
qua trung tâm của lưới bong bóng,
há miệng khổng lồ và nuốt tròn bữa ăn.
Chiến thuật tinh vi này
là bằng chứng rõ ràng
cho khả năng giao tiếp và trí tuệ xã hội
cao của chúng.
Dù trung bình chỉ bơi khoảng 10 km trên giờ
để tiết kiệm năng lượng,
cá vòi lưng cù có thể tăng tốc
lên hơn 25 km trên giờ.
Và chúng nổi tiếng nhất
với hành vi nhảy dựng thân,
tùng toàn bộ cơ thể khổng lồ khỏi mặt nước,
đôi khi xoay người trên không,
rồi rơi xuống tạo nên cú va chạm vang dội.
Âm thanh này
có thể lang truyền hàng dặm dưới long biển.
Nguyên nhân của hành vi này
vẫn chưa rõ ràng
và các nhà khoa học vẫn tiếp tục tranh luận.
Nó có thể là một cách
giao tiếp xã hội tầm xa,
đặc biệt quan trọng
trong vùng biển khơi rộng lớn.
Cú va chạm mạnh có thể phục vụ
mục đích làm sạch ký sinh và nhà chết
bám trên cơ thể.
Hoặc đôi khi nó chỉ đơn giản là niềm vui.
Một cách để giải phóng
năng lượng dư thừa hoặc chơi đùa.
Quan trọng hơn cả,
cá voi lưng cù nổi tiếng
với những bài hát phức tạp.
Chỉ cá voi đực mới hát
và những bài hát này có thể kéo dài
hàng giờ đồng hồ,
lang truyền qua hàng trăm dặm nước biển.
Mỗi quân thể cá voi có bài hát riêng
và những bài hát này
tiến hóa theo thời gian,
thay đổi từ mùa này sang mùa khác.
Chức năng chính của những bạn
giàu hượng dưới nước này được cho là
để thu hút bạn tình.
Nhưng chúng cũng có thể được sử dụng
để định vị, đánh dấu lãnh thổ
hoặc củng cố mối liên kết xã hội.
Sự phức tạp của những bài hát này
là một trong những bằng chứng mạnh mẽ nhất
về khả năng nhận thức tiên tiến của chúng.
Cuộc săn bắt cá voi thương mại
tàn khốc
bắt đầu từ thế kỷ 18.
Khi súng phóng lao nổ
và tàu hơi nước xuất hiện
vào cuối thế kỷ 19.
Tốc độ tăng sát tăng lên theo cấp số nhân.
Cá voi lưng ủ
suýt bị tuyệt diệt
với quan thể toàn cầu giảm tới 90%.
Đẩy loài vật này đến bờ vực
của sự biến mất vĩnh viễn khỏi đại dương.
May mắn thầy,
nhận thức về sinh thái và sự tăng bạo
của ngành công nghiệp săn bắt cá voi
đã trỗi dày.
Chỉ đến khi Ủy ban cá voi quốc tế
IWC ban hành lệnh
cấm săn thương mại vào thập niên
1960,
cá voi lưng ủ mới có cơ hội hồi phục.
Ngày nay,
số lượng của chúng đã tăng trở lại
một cách hoàng buôn ở nhiều khu vực.
Được coi là một trong những câu chuyện
bảo tồn thành công nhất trên thế giới.
Sự hồi phục này không chỉ là
chiến thắng cho loài cá voi,
mà còn là chiến thắng cho toàn bộ đại dương.
Cá voi đóng vai trò
then chốt trong hệ sinh thái miễn.
Chúng giúp luân chuyển chất dinh dưỡng
từ đáy lên bề mặt,
thúc đẩy sự phát triển của sinh vật phù dụng,
nền tảng của chuỗi thức ăn.
Sự trở lại của những người khổng lồ này
giúp đại dương giữ được
một phần vẻ hùng vĩ,
cân bằng và năng sốc vốn có.
Tuy nhiên,
chúng vẫn phải đối mặt với các mối đe dọa hiện đại
như va chạm với tàu thuyền,
vướng vào lưới đánh cá
và ô nhiễm tiếng ồn dưới nước.
Ngay cả trong những vùng nước ấm áp
và rực rỡ nhất dưới ánh mặt trời,
đại dương vẫn có thể là một nơi lạnh lẽo,
khát nghiệt và không ngừng cảnh giác,
nơi sự sống phải đối tròi
với những kẻ săn mồi
không kém phần tăng nhẫn.
Trong số đó,
có một loài đã khiến mọi sinh vật khác
phải dè chừng bởi sự kết hợp chết người
giữa tốc độ, sức mạnh
và vẻ ngoài đáng sợ.
Cá thù Batacuda, Spirena,
kẻ được mệnh danh
là hộ giữ của biển cả.
Với thân hình dài,
mạnh dẻ và thon gọn
một cách hoàn hảo, tự như
một quả ngư lội bằng,
Batacuda là một trong những loài săn mồi
đứng đầu chuỗi thức ăn ở vùng biển khơi,
có thể dài hơn 2 mét
và nặng hàng chục kg.
Ngoài một số loài cá mập lớn
và cá vòi sát thủ,
hầu như không có loài nào đủ hôn giữ
để đối đầu với một con Batacuda trưởng thành,
trừ chính đồng loại của nó
trong những cuộc chiến tranh danh lãnh thổ.
Trải qua hơn 50 triệu năm tiến hóa
kể từ kỷ Eocene,
Batacuda là một cỗ
máy sinh tồn hoàn hảo.
Hiện có 28 loài Batacuda
được biết đến,
phân bố khắp các đại dương trên thế giới.
Dù có thể tìm thấy chúng
ở nhiều vùng biển khác nhau,
chúng lại ưa thích những vùng biển
nhiệt đới và cần nhiệt đới,
đặc biệt là quanh các rằng sang hồ,
cửa sông và vùng biển khơi nồng,
nơi nguồn thức ăn là cá nhỏ,
dồi dào hơn cả.
Những con Batacuda trưởng thành
thường là kẻ đi săn nơn động,
chuyên rình rộng và phụ kích.
Chiến lược săn mồi của chúng
dựa trên yếu tố bất ngờ tuyệt đối.
Chúng giữ cơ thể hoàn toàn bất động,
hòa lẫn vào cột nước
và khi con mồi lơ đẳng mời quả,
Batacuda sẽ phóng đi
với tốc độ đáng kinh ngạc,
có thể lên đến 40 km trên giờ
trong những cú nước rút ngắm.
Đòn tấn công là một cú cắn
chớp nhoán và chính xác,
thường nhằm vào giữa thân con mồi,
khiến nạn nhân choán ván
hoặc mất khả năng bời ngay lập tức.
Trong khi đó, những con nòn
dễ bắt gặp hơn ngoài tự nhiên
vì chúng thường tụ tập thanh đằng lớn.
Dù việc đi theo đằng
khiến mỗi cá thể phải chia sẻ
nguồn thức ăn, nhưng lại là
chiến lược sinh tồn hiệu quả,
giúp giảm nguy cơ bị săn mồi,
đồng thời tạo cơ hội để rèn luyện
kỹ năng săn mắt và phối hợp
tập thể khi trưởng thành.
Thức ăn chủ yếu của Pachacuda
là các loài cá nhỏ hơn
và chúng phụ thuộc vào thị giác
cực kỳ nhạy bén để săn mồi
trong làng nước mờ đục của biển khơi.
Vũ khí của chúng là
bộ hàm với những chiếc răng sát nhọn
hình nanh sói, được sắp xếp
không nối xứng trong miệng,
răng nhỏ hơn, nhọn hơn để giữ chặt
và răng lớn hơn để cắt xé.
Chúng có thể kết liệu
con mồi chỉ bằng một cú cắn duy nhất.
Mặc dù là kẻ săn mồi
khác tiếng, Pachacuda
lại có một mối quan hệ cộng sinh đặc biệt.
Chúng thường ghé vào
các trạm làm sạch dưới biển.
Tại đây, những loài cá nhỏ
chuyên làm sạch bởi tới cặm mỏ
ký sinh và mảnh vụn bám trên răng
và già của Pachacuda.
Dù chỉ cần một cú đớp
là có thể biến nhân viên vệ sinh
thành bữa ăn, Pachacuda
không làm vậy, vì cả hai loài
đều hưởng lời. Kẻ nhỏ
được ăn miễn phí, còn Pachacuda
thì được vệ sinh răng miệng sạch sẽ.
Một sự hợp tác cần thí
trong vườn quốc đại dương.
Để săn mồi hiệu quả ở nhiều độ
sâu khác nhau và di chuyển nhanh chóng,
Pachacuda sở hữu
một cơ quan bỏng hơi phát triển,
có thể bơm phồng hoặc xếp xuống
một cách linh hoạt. Điều này
giúp chúng điều chỉnh độ nổi gần như
ngay lập tức, cho phép lờ lực
hoàn hảo giữa cụm nước ở vị trí
tối ưu. Luôn trong tư thế
sẵn sàng phóng đi như tỳ chớp
ngay khi phát hiện ra con mồi.
Đã tồn tại hơn
50 triệu năm, Pachacuda
là bậc thầy thiết nghị của biển khởi.
Quần thể của chúng hiện nay
vẫn được xem là ổn định và khỏe mạnh
do phạm vi phân bố rộng khắp
toàn cầu và khả năng sinh sản cao.
Tuy nhiên,
mối đe dọa lớn nhất đối với sự ổn định
của chúng không đến từ kẻ săn mồi
tự nhiên, mà chính là tác động
gián tiếp của con người lên hệ
Khi một mắc dít trong chuỗi thức ăn
chẳng hạn như nguồn cá nhỏ
bị mất cân bằng do nánh bắt quá mức
hậu quả dây truyền sẽ ảnh hưởng
đến toàn bộ hệ thống.
Chính vì thế, trách nhiệm của con người
là đảm bảo rằng
mỗi khi ta lấy đi thứ gì từ đại dương
vẫn phải để lại đủ để nó
tự phục hồi và nuôi dưỡng sự sống
mà nó cẳng bó.
Trong số những cư dân quyến rụng nhất
của biển cả, cá hèo
là loài không chỉ thích nghi hoàn hảo
với môi trường sống đầy thử thách
của vùng biển cời, mà còn dường như
tận hưởng niềm vui và sự tương tác
xã hội trong chính sự sinh tồn của mình.
Thuộc nhóm động vật có vú
thuộc bộ cá vòi, cetacea,
cá hèo được xem
là một trong những loài động vật
thông minh nhất trên trái đất.
Trong 42 loài cá hèo được biết đến,
có đến 38 loài sống ở đại dương.
Dù phần lớn
ưa thích vùng nước ấm
và có độ sâu vừa phải
gần thêm lục địa,
sống không có đại dương nào trên trái đất
mà loài vật này không hiện diện,
từ những vùng nước nhiệt đới nông
đến vùng biển ôn đới xa bờ.
Sự sinh tồn của nhiều loài cá hèo
phụ thuộc chặt chẽ vào khả năng hợp tác.
Là những sinh vật xã hội cao,
cá hèo hình thành nên những nhóm
cộng đồng gắn bó, gọi là pod.
Trong một pod,
sức mạnh tập thể mang lại nhiều lợi ích,
giúp bảo vệ khỏi kẻ săn mồi
chia sẻ việc chăm sóc con nòn
và hợp tác cực kỳ hiệu quả trong săn mồi.
Một nhóm cá hèo điển hình
thường có khoảng 12 cá thể,
nhưng quy mô có thể thay đổi
tùy theo nguồn thức ăn.
Khi thức ăn dồi dào,
nhiều nhóm có thể hợp nhất
thành super pod,
siêu đặn với hàng ngàn cá thể bơi cùng nhau,
tạo nên khung cảnh kỳ vĩ
giữa đại dương mênh mông,
minh chứng cho sự linh hoạt
và tính cộng đồng cao của chúng.
Do tầm nhìn dưới nước
có thể bị cản trở bởi độ đục
hoặc độ sâu,
thì giác không phải là giác quan chủ đạo
của cá hèo,
mặc dù chúng có thể nhìn tốt cả trong và ngoài nước.
Thậm chí, người ta từng ghi nhận
những con cá hèo mù
vẫn sống khỏe mạnh trong đàn,
vì chúng có một giác quan ưu việt hơn để sinh tồn.
Tương tự,
khứ giác của cá hèo hầu như không tồn tại.
Các nhà khoa học tin rằng
chúng hoàn toàn không có cơ quan khứ giác hoạt động được.
Thay vào đó,
cá hèo đã phát triển khả năng
định vị bằng tiếng vàng phi thường,
một trong những kỳ quan của tiếng hóa.
Âm thanh truyền trong nước
nhanh hơn không khí 4 lần,
và cá hèo tận dụng tối đa lợi thế này.
Chúng tạo ra
chuỗi âm thanh tần số cao
Clicks và tiếng huyết Whistles
mạnh mẽ bằng một cơ quan đặc biệt
trên đầu gọi là Melling.
Khi sóng âm chạm vào vật thể,
chúng phản xạ lại,
được hàm dưới thu nhận
và truyền đến tai trong.
Bằng cách phân tích độ trễ
và sự thay đổi của sóng phản xạ,
cá hèo xác định chính xác
hình dạng, kích thước, khoảng cách, mật độ
và thậm chí là cấu tạo bên trong
của mục tiêu,
giống như một hệ thống sonar sinh học tiên tiến nhất.
Khi săn mồi,
thường là cá nhỏ và mực.
Cá đàn cá hèo sẽ phối hợp nhuận nhuyễn
để dồn cá thành khối cầu chăn.
Sau đó,
từng cá thể sẽ luôn phiên lao quạt
hoặc lấy con mồi bằng chiếc miệng dài
lót đầy sang hình nón nhọn hoắt.
Một số loài cá hèo
còn phát triển các kỹ thuật độc đáo
như cá hèo mũi chài ở vịnh Mexico
sử dụng chiến thuật muttering feeding
bơi vòng tròn và khuấy bùn dưới đáy
để dùng cá vào lưới bùn
trước khi tấn công.
Không chỉ thông minh,
cá hèo còn cực kỳ thích chơi đùa,
một hành vi hiếm thấy
trong thế giới động vật hoàng giả.
Việc vui chơi như nhảy sóng tàu,
tung sông biển lên không trùng
hoặc treo chọc các loài vật khác
không chỉ là bản năng,
mà còn được cho là cách giúp chúng giải tỏa căng thẳng
và duy trì gắn kết xã hội,
củng cố các mối quan hệ
phức tạp trong đàn.
Nghiên cứu gần đây về cá hèo mũi chài cho thấy
chúng có tiếng huyết đặc trưng.
Một chuỗi âm thanh duy nhất
được dùng để gọi hoặc nhận biết
từng cá thể cụ thể trong đàn.
Tương đương với tên triền
trong xã hội loài người.
Sự chuyên gián, trí thông minh đáng kinh ngạc
và bản chất thân thiện của cá hèo
đã khiến con người say mê chúng từ lâu.
Chính điều đó
đã trở thành động lực mạnh mẽ
giúp khởi xướng nhiều chiến dịch
bảo vệ cá hèo khỏi nặng đánh mắt bừa bãi
và các mối đe dọa khác trong quá khứ.
Ngày nay,
người ta hy vọng sức hấp dẫn toàn cầu
của cá hèo sẽ tiếp tục truyền cảm hứng
để bảo vệ không chỉ riêng loài này,
mà còn cả ngôi nhà đại dương
rộng lớn và phức tạp của chúng.
Đại dương chiếm đến
99% không gian sinh sống
của toàn bộ hành tinh.
Nhưng điều đáng kinh ngạc là
chưa đến 10% trong số đó
từng được con người khám phá triệt để.
Chính sự bao lạ và bí ẩn
không cùng ấy
đã buộc những sinh vật nơi đây
phải tiến hóa ra muôn vàng hình thái thích nghị khác nhau.
Mỗi loài là một câu chuyện tiến hóa
kỳ vĩ.
Ở giữa những tầng sâu
tăm tối còn tồn tại
một biểu tượng của sự huyền bí.
Một gã khổng lồ hiên lanh,
cá mập vòi.
Khác biệt với hình ảnh hôn giữ của đồng loài,
đây là loài cá lớn nhất hành tinh,
có thể đạt chiều dài lên tới
18m và nặng hơn 40 tấn.
Nhưng lại hoàn toàn
hiên lanh và sống hòa bình,
chỉ ăn sinh vật phù dụ nhỏ bé.
Cá mập vòi bời
lửng lờ qua đại dương với dáng vẻ
Mở chiếc miệng khổng lồ rộng 1,5m
để lọc nước.
Một ảnh tượng của sự sống cổ đại.
Cơ thể chúng được bao phủ
bởi hoa văn đốn trắng độc nhất vô nhị
trên nền da sám sanh thẩm.
Hoạt động như vân tay sinh học
cho phép các nhà khoa học
nhận dạng và theo dõi chúng
trong những hành trình di cư kéo dài
hàng nghìn cây số qua các vùng biển nhiệt đới.
Tìm kiếm những điểm tụ tập lớn
theo mùa.
Tuy nhiên, dù có tuổi thọ
ước tính lên tới 100 năm
và gần như không có kẻ ru tự nhiên.
Cá mập vòi hiện đang
bị Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế
IUCN xếp vào danh sách
nguy cấp.
Chủ yếu cho các mối đe dọa từ con người
như đánh bắt vô tình trong lưới kéo công nghiệp
va chạm với tàu thuyền
và đặc biệt là bị tổn thương nặng nề
bởi ô nhiễm nhựa khi chúng
lọc thức ăn.
Sự xuôi giảm của loài cá
khổng lồ này là dấu hiệu
báo động cho toàn bộ hệ sinh thái
bởi chúng nằm ở vị trí thèn chốt
giúp cân bằng quan thể sinh vật
phù dụng, nền tảng của sự sống
đại dương.
Những tầng nước sâu thẳm của biển cá
không chỉ chứa đường vẽ đẹp
mà còn phản chiếu trạng thái sức khỏe
của chính hành tinh chúng ta.
Từ manh ta nhẹ nhàng đến cá mập vòi
hiền lành, mỗi loài đều là
một mắc xích quan trọng trong mạng lưới
Nhưng trong nhiều thăm kỷ qua,
con người đã đối xử với đại dương
như một nguồn tài nguyên vô tận,
dẫn đến hậu quả của nạn đánh bắt quá mức,
khai thác khoáng sẵn dưới đáy biển
và ô nhiễm nhựa đã khiến đại dương
dần mất đi khả năng tự phụng hồi.
Với những trạng san hồ chết trắng
và những vùng biển chết không còn oxy.
Khi đại dương yếu đi,
hệ sinh thái toàn cầu
cũng sụp đổ theo
bởi nước biển hấp thụ một lượng lớn
Sức khỏe của đại dương
chính là sức khỏe của chúng ta.
Thế giới giờ đây
đang dần nhận ra tầm quan trọng
sống còn của biển cả
và nhiều biện pháp bảo tồn
đang được triển khai,
bao gồm việc thanh lâm khu bảo tồn biển
MPAs và phát triển ngư nghiệp bền bẩn.
Nhưng câu hỏi vẫn còn đó.
Liệu chúng ta có đang hành động đủ nhanh
để cứu lấy ngôi nhà xanh này?
Nếu thiên nhiên là mái nhạc
thì đại dương chính là hơi thở
và nhiệm tim của trái đất
nuôi dưỡng và duy trì sự sống.
Vì vậy,
khi ngận nhìn mặt biển mênh mông,
hãy nhớ, thiên nhiên
không phải nơi để ta đến thăm
mà là nơi ta thuộc về.
Đại dương là ngôi nhà vĩ đại
và tương lai của nó
là tương lai của chính chúng ta.