Đảo Phú Quý Nghịch lý về mảnh đất sinh ra từ núi lửa giữa lòng Biển Đông

TÔI YÊU BÌNH DƯƠNG
1.4K người theo dõi
Có một hòn đảo ở Việt Nam nơi người ta thờ cá như thờ thần,
nơi ba tôn giáo lớn cũng mở cửa vào sáng chủ nhật mà không ai thấy điều đó là kỳ lạ.
Một hòn đảo mà dân số chen chúc gấp đôi mặt độ thành phố Cần Thơ,
nhưng không ai khóa cửa nhà, không ai ăn tối một mình nếu không muốn.
Một hòn đảo mà điện lưới chỉ mới chạy suốt 24h trong vòng hơn 10 năm trở lại đây,
nhưng cư dân sống ở đây từ thế kỷ 15.
Và nghịch lý lớn nhất không phải ở bất kỳ điều nào trong số đó.
Nghịch lý lớn nhất là hòn đảo này nằm giữa biển đông mênh mông,
nhưng lại không hề cô đơn.
Nó không giống bất kỳ hòn đảo xa bờ nào trên thế giới.
Không phải vì con người đặc biệt,
mà vì địa lý đã quyết định điều đó từ hàng triệu năm trước khi người đầu tiên đặt chân lên đây.
Nếu bạn nhìn vào bản đồ Việt Nam, dải đất hình chữ S quen thuộc,
rồi kéo mắt xuống đoạn giữa, nơi bờ biển bắt đầu cong nhẹ vào trong ở vùng Bình Thuận,
thì bạn sẽ thấy một chấm nhỏ nằm lẻ loi ngoài khơi,
cách đất liền khoảng 120km về phía đông nam.
Đó là Phú Quý.
120km nghe có vẻ gần.
Nhưng 120km trên biển là một chuyện hoàn toàn khác.
Không có cầu, không có đường hầm, không có chuyến bay.
Chỉ có tàu.
Mà tàu thì phụ thuộc vào gió và sóng,
và hai mùa gió luôn phiên nhau cai trị vùng biển này,
như hai ông vua thay nhau ngồi ngai.
Trước khi có tàu cao tốc hiện đại, hành trình ra đảo kéo dài cả ngày.
Giờ thì rút xuống còn khoảng 2 tiếng rưỡi,
nhưng chỉ khi biển cho phép.
Về mặt diện tích, toàn bộ huyện đảo Phú Quý
chỉ rộng chưa đến 32km vuông,
trong đó đảo chính chiếm khoảng 17-18km vuông.
Đặt cạnh Hà Nội hay thành phố Hồ Chí Minh,
đây là một quận nhỏ.
Đặt cạnh những đảo tiền tiêu khác của Việt Nam,
Phú Quý thuộc dạng trung bình,
không to như Phú Quốc, không nhỏ như Cồn Cỏ.
Nhưng kích thước không phải thứ quan trọng nhất ở đây.
Phú Quý nằm ở tọa độ 10 độ 30 phút Vĩ Bắc,
108 độ 50, 7 phút Kinh Đông.
Phía Tây Bắc cách Cam Ranh 150km,
phía Đông Nam cách quần đảo 330km,
phía Đông Bắc cách quần đảo Trường Sa hơn 500km.
Điều này đặt Phú Quý vào một vị trí cực kỳ đặc biệt.
Nó là hòn đảo trung chuyển,
một trạm rừng tự nhiên giữa đất liền và vùng biển sâu
nằm mần tuyến hàng hải quốc tế quan trọng
nối châu Á với châu Âu qua eo biển Malacca.
Địa hình trên đảo là tàn tích của hàng triệu năm hoạt động địa chất.
Phú Quý được hình thành từ những dòng magma
phun trào và đông đặc lại.
Kết hợp với trầm tích biển,
tạo nên bề mặt đảo với những khối đá lạ mắt,
những vân xoắn phong hóa,
những tầng đất nâu đỏ đặc trưng của đất núi lửa.
Đảo không bằng phẳng mà gận sóng như lưng một con rùa khổng lồ.
Trung tâm đảo nhô cao hơn
với những ngọn đồi 15-30m
trong khi rìa đảo thấp dần xuống
còn vài mét so với mực nước biển.
Ba đỉnh núi nổi bật nhất
chính là phần còn lại của những miệng núi lửa cổ đại.
Núi cấm cao 108m
nơi đặt ngọn hải đăng,
núi cao cát cao 85m nhìn xuống toàn đảo
và núi ông đụng 46m.
Trên những đỉnh ấy không có đất canh tác,
chỉ có đá, gió và các công trình tâm linh
hoặc hạ tầng thiết yếu.
Điều đó không phải ngẫu nhiên.
Và đây là thứ ít người biết
khi nói về địa lý của Phú Quý.
Hòn đảo này vừa có vụ phun trào núi lửa
gần nhất trong lịch sử địa chất Việt Nam.
Đêm 30 tháng,
chạp năm nhâm tuất,
tức cuối tháng 12 năm 1922,
người dân trên đảo đang chuẩn bị
đón năm mới thì mặt đất rung chuyển.
Họ nghĩ đó là điểm gỡ.
Nhưng điều thực sự xảy ra còn kỳ lạ
hơn bất kỳ điểm gỡ nào họ từng nghe qua.
Khoảng hai tuần sau, ngoài khơi bờ Tây Nam đảo,
một cột khói đen bắt đầu phun thẳng lên trời.
Một ngọn núi lửa đang thức dậy dưới đáy biển.
Ngày 8 tháng 3 năm 1923,
tàu tuần dương Pháp Jun Clio
đi ngang qua khu vực này
trong chuyến hành trình từ Singapore đến Hồng Kông
và thuyền trưởng ra lệnh dừng lại để ghi chép.
Cột hơi, nước bốc cao
ước tính hơn 450 mét.
Một tàu Nhật Bản tên Wakasamaru
cũng mô tả cột khói đen kèm hơi nước bốc lên
hơn 2.000 mét, kèm theo những tiếng nổ
vọng ra từ lòng biển.
Người Pháp đặt tên cho hòn đảo vừa được sinh ra
từ vụ phun trào ấy là Ile des Cendres,
nghĩa là Hòn Trò.
Nó có hình móng ngựa, đỉnh cao khoảng 30 mét,
nghiêng từ Đông Bắc xuống Tây Nam.
Nhưng Hòn Trò không sống lâu.
Đến cuối tháng 7 năm 1923,
nó bắt đầu chìm xuống.
Đến tháng 9 cùng năm,
mặt nước biển đã nuốt trọn nó
và chỉ còn lại một dạng ngầm
mà người dân địa phương gọi là dạng mối
dài khoảng 700 mét, rộng 500 mét.
Vụ phun trào đó để lại ít nhất 2 hệ quả
không ai ngờ đến.
Thứ nhất, nó nhắc nhở rằng Phú Quý
không phải một hòn đảo đã chết về mặt địa chất.
Lòng đất dưới đây vẫn còn năng lượng.
Điều đó giải thích tại sao đất trồng tròn trên đảo
dù ít ỏi nhưng lại màu mỡ một cách bất thường
so với kích thức của đảo.
Tại sao các dạng săn hô bao quanh Phú Quý phát triển dày đặc
và đa dạng đến mức trở thành ngư trường tự nhiên
cho cả vùng biển rộng lớn.
Thứ hai, và quan trọng hơn với câu chuyện của con người,
đất núi lửa đã quyết định
cách người ta sống trên đảo này từ hàng trăm năm nay.
Đảo Phú Quý không có sông,
không có hồ lớn,
chỉ có 2 ao nhỏ.
Vào mùa khô, nguồn nước duy nhất là nước ngầm và nước giếng.
Vào mùa mưa, nước chảy tràn qua mặt đất,
không có gì để giữ lại ngoài những bể chứa
mà từng gia đình phải tự đảo, tự xây.
Đây là điều kiện tự nhiên tàn khốc
với bất kỳ cộng đồng định canh, định cư nào.
Nhưng Phú Quý vẫn có dân
và không chỉ vài trăm người.
Huyện đảo này hiện có khoảng 30.000 dân
tập trung hoàn toàn trên phần đảo
có diện tích chỉ khoảng 18 km2.
Mặt độ dân số vượt 1.600 người mỗi km2
cao hơn nhiều so với hầu hết
các tỉnh thành đại lục gấp khoảng
2 lần mặt độ trung bình của Cần Thơ.
Tại sao người ta lại chọn sống
ở một nơi khan hiếm nước ngọt, cô lập giữa biển
không có sông, không có hồ, không thể nào trồng lúa
vì không đủ nước? Câu trả lời
như mọi câu trả lời về hành vi của con người
ở bất kỳ đâu trên trái đất này đều
bắt đầu từ địa lý. Phú Quý nằm
ở đúng vị trí mà hai luồng hải lưu lớn hội tụ
tạo ra một vùng nước giàu dinh dưỡng,
một ngư trường tự nhiên cực kỳ trù phú.
Cá thu, cá mũ, cá cờ, tôm hùm,
hải sâm, mực, biển ở đây cho cá
Mà cá thì nuôi người
Khi biển cho đủ, người ta không cần lúa
Khi người ta không cần lúa, người ta không cần sông
Khi người ta không cần sông,
một hòn đảo giữa biển với vài cái giếng
và bể chứa mưa là đủ để dựng thành một cộng đồng
Đó là logic căn bản nhất
Vị trí địa lý của Phú Quý không phải bất lợ
Với nghề cá, vị trí đó chính là
lợi thế tuyệt đối, và lợi thế đó
đã kéo người từ lục địa ra đảo
từ thế kỷ này sang thế kỷ khác
theo những làn sóng di cư mà mỗi làn sóng
lại mang theo một câu chuyện riêng
Người đầu tiên đến Phú Quý
không phải là ngư dân. Theo truyền thuyết
được lưu truyền qua nhiều thế kỷ, đó là một nàng công chúa
Champa. Câu chuyện kể rằng
vào khoảng thế kỷ 15-16
một vị công chúa của Vương Triều Champa
vì phạm tội với Đức Vua nên
bị đầy ra đảo. Bà được cấp cho
vài tên nô lệ, một chiếc thuyền bùm
và những hạt giống cây trồng. Trong hoàn cảnh
bị đầy ải ấy, bà không ngồi chờ chết
Bà khai phá hoàng địa
dạy dân trồng trọt chỉ cho họ cách đánh cá
và buôn bán. Người đời sau thờ bà
là công chúa Bàn Chanh hay còn gọi là
bà chúa Đảo, bà chúa Ngọc. Đền
thờ bà vẫn còn đó đến ngày nay
nằm sát chân núi Cao Cát, được người Champa
xây dựng và tiếp tục được con cháu của
nhiều tộc người sau này gìn giữ. Điều đáng
chú ý ở đây không phải là câu chuyện về lòng dũng cảm
của một người phụ nữ bị lưu đầy. Điều đáng
chú ý là bà được đầy ra một hòn đảo cụ thể
Champa, vương quốc cai trị
giải bờ biển miền Trung suốt hàng thế kỷ
Nó nằm đúng trên tuyến hàng hải mà người Champa
sử dụng để giao thương với các quốc gia trong khu vực.
Ngay cả trong một hình phạt lưu đầy, người
Champa vẫn không cắt đứt hoàn toàn mối liên kết
với một vị trí chiến lược như vậy. Rồi
thế kỷ 17 đến mang theo những cơn
biến động chính trị lớn ở cả hai đầu châu Á.
Từ đất liền Việt Nam, cuộc chiến
trị Nguyễn đẩy nhiều ngư dân vùng
duyên hải miền Trung ra biển, không phải vì họ
thích biển, mà vì đất liền
đang có chiến tranh, và biển
dù nguy hiểm, vẫn an toàn hơn
là đứng giữa hai đội quân đang giao tranh.
Những chiếc thuyền chạy loạn ấy gặp
bão, mất phương hướng, và
một số đã giạt vào Phú Quý.
Người Kinh bắt đầu định cư bên cạnh cộng đồng
Champa đã có mặt từ trước. Cùng thời điểm đó
ở phương Bắc, chiếu minh của Trung Quốc
sụp đổ trước sức tấn công của nhà Thanh.
Một số quan lại trung thành với nhà Minh không
chịu phục tùng kẻ thắng, lên thuyền ra đi
vượt biển về phương Nam tìm nơi tị nạn
dưới sự bảo trợ của Chúa Nguyễn.
Trong số hàng chục đoàn thuyền ấy, có 10 chiếc quyết định
dừng lại ở Phú Quý thay vì tiếp tục vào đất liền.
Tại sao lại dừng lại
ở Phú Quý? Vì vị trí và ngư trường.
Người Hoa mang theo
nghề buôn, nghề dẹt lụa, nhưng
ở một hòn đảo giữa biển. Những nghề đó
không đủ sống nếu không có một thị trường.
Và thị trường duy nhất ở đây
là cộng đồng ngư dân.
Người Hoa bắt đầu bằng việc mua đi bán lại
hải sản, làm trung gian thương mại giữa
những ngư dân trên đảo với thương nhân trên đất liền.
Dần dần họ tích lưỡi được
của cải. Và một số rời đảo lên đất liền
tìm kiếm cơ hội lớn hơn, chỉ để lại
một cộng đồng nhỏ hơn nhưng ăn sâu vào đời sống thương mại
của hòn đảo. Đến cuối thế kỷ 17,
Phú Quý đã là một cộng đồng
ba dân tộc. Kinh, Hoa,
Trăm. Ba tộc người,
ba câu chuyện di cư hoàn toàn khác nhau,
ba lý do hoàn toàn khác nhau để đến đây,
nhưng đều được giữ lại bởi cùng một lý do,
ngư trường của Phú Quý đủ nuôi
tất cả. Ba tộc người sống chung
trên một hòn đảo 18 km vuông,
không có cách nào rời đi mỗi khi xung đột,
không có không gian để phân khu tách biệt,
không có một thế lực cai trị mạnh đủ
để áp đặt sự thống nhất từ trên xuống.
Trong tình huống như vậy, ở nhiều nơi khác trên thế giới,
kết quả thường là xung đột. Nhưng
ở Phú Quý, kết quả lại là
thứ mà có lẽ chỉ có thể gọi là
chủ nghĩa thực dụng tôn giáo. Người
Kinh thờ Phật, thờ Tổ Tiên và
thờ Cá Ông theo tín ngưỡng dân gian vùng biển.
Người Hoa thờ Bạch Mã Thái Giám,
thờ Quan Thánh, thờ những vị thần thủy thần
của riêng mình. Người Chăm thờ bà
Chúa Ngọc, tức thiên y Anna,
vị nữ thần bảo hộ vùng đất và biển cả.
Rồi theo thời gian, những người theo
công giáo đến, những người theo đạo tin lành đến,
những người theo cao đài đến. Ngày nay,
nếu bạn đứng ở trung tâm xã Ngũ Phụng vào một buổi
cuối tuần, bạn có thể nghe tiếng chuông nhà
thờ công giáo, tiếng tụng kinh từ ngôi
chùa Phật giáo, và nhìn thấy người dân
tấp nập vào các rình miếu cao đài cách nhau
vài trăm mét. Đây không phải sự khoan
dung được xây dựng bởi chính sách hay ý thức hệ.
Đây là sự khoan dung được xây dựng
bởi địa lý, bởi thực tế
đơn giản là khi tất cả mọi người
đều phụ thuộc vào cùng một vùng biển,
cùng một ngư trường, cùng một cơn
bão, thì không ai đủ sa sỉ
để thù hẳn nhau vì những điều chiều tượng.
Nhưng, giữa tất cả các hình thức thờ
phụng ấy, có một tín ngưỡng duy nhất
mà tất cả mọi người trên đảo, không phân biệt
tộc người hay tôn giáo trinh thống
đều tham gia, đó là Tục Thờ Cá Ông
hay Nam Hải Thần Ngư, tức cá voi.
Người đi biển ở Phú Quý tin rằng cá voi
là thần biển, là vị cứu tinh xuất hiện
khi thuyền gặp nạn giữa biển khơi.
Mỗi khi có cá voi chết giặt vào bờ,
người dân tổ chức tăng lễ trọng thể, trôn cất
cẩn thận, rồi sau một thời gian nhất định lại cải táng
lấy xương cá voi thờ trong các vạn
tức đình làng của ngư dân.
Vạn An Thạnh được xây năm 1781,
Vạn Mỹ Khê năm 1785,
Vạn Hội An cuối thế kỷ 19.
Trong những ngôi đền ấy,
hiện còn lưu giữ gần 100 bộ xương cá voi
và rùa da, xếp thành hàng như những linh vật.
Tại sao lại thờ cá voi mà
không thờ con vật nào khác?
Tại sao tục lệ này lại vượt qua mọi ranh giới
tôn giáo và tộc người đến vậy?
Vì biển không phân biệt ai.
Cơn bão đánh chìm thuyền không hỏi người trên thuyền theo đảo gì.
Con sóng không kiêng nẻ bất kỳ tổ tiên nào.
Khi người ta ra khơi, họ đều
đối mặt với cùng một rủi ro, cùng một nỗi sợ.
Và trong nỗi sợ chung đó,
họ cần một thứ gì đó lớn hơn mọi sự khác biệt.
Cá voi, con vật to nhất trên biển,
con vật duy nhất đủ sức kéo thuyền vào bờ
khi người ngư dân đã kiệt sức,
trở thành biểu tượng chung đó.
Đây không phải mê tín.
Đây là một hệ thống bảo hiểm tâm lý được thiết kế
bởi những người hiểu biển hơn bất kỳ ai,
được mã hóa vào văn hóa để truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác
theo cách chắc chắn hơn bất kỳ văn bản pháp lý nào.
Có một điều kỳ lạ nữa ở Phú Quý
Hòn đảo này, dù nằm xa hơn đất liền về phía đông,
lại đón mặt trời muộn hơn những thành phố duyên hải
như Tuy Hòa, Nha Trang hay Cam Ranh.
Lý do kỹ thuật thì đơn giản.
Phú Quý nằm ở kinh độ 108 độ 57 phút đông,
trong khi Tuy Hòa hay Nha Trang nằm
ở kinh độ cao hơn gần 110 độ.
Mặt trời mọc từ đông,
và những kinh độ cao hơn
nghĩa là chạm nắng sớm hơn.
Phú Quý, dù ở giữa biển,
lại lùi về phía tây hơn trên bản đồ
so với nhiều thành phố bờ biển.
Nhưng hệ quả thực tế của điều đó
với người dân trên đảo thì sâu sắc hơn nhiều
so với một bài học địa lý.
Bởi vì, khi bình minh đến muộn,
ngư dân phải tính toán lại hoàn toàn lịch ra khơi.
Những chiếc thuyền đánh cá
rời cảng lúc 3 giờ sáng,
không phải vì thói quen, mà vì muốn tận dụng
thủy triều và luồng cá trước khi trời sáng.
Đến 5 giờ 30 phút, khi mặt trời mới vừa ló dạng
trên mặt biển, các chợ cá nhỏ ở cảng
đã dần dần ngồi mua kẻ bán.
Nhịp sống của Phú Quý.
Vì thế, khác với đất liền,
không phải vì con người ở đây khác,
mà vì ánh sáng, gió và thủy triều ở đây
vận hành theo một lịch riêng
và con người buộc phải sống theo lịch đó.
Trong một thời gian dài, không ai biết chính xác
bao nhiêu người dân Phú Quý sống trong bóng tối
sau 9 giờ tối.
Điều này không phải nghĩa bóng.
Điện chỉ đến với đảo vào năm 1999
dưới dạng một máy phát diesel nhỏ
hoạt động 5 tiếng mỗi ngày
từ 6h30 chiều đến 11h30 đêm,
đủ để thắp đèn và xem tivi một chút
trước khi đi ngủ,
không đủ để làm bất cứ điều gì khác.
Đến năm 2012, hệ thống điện gió hỗn hợp đầu tiên
ở Việt Nam kết hợp toa binh gió
với máy phát diesel được lắp đặt tại Phú Quý
bởi công ty điện lực tái tạo của Petrol Việt Nam.
Điện tăng lên 16 tiếng mỗi ngày.
Đến vài năm gần đây,
sau khi tổng công ty điện lực miền Nam
nâng cấp toàn bộ hệ thống,
Phú Quý mới lần đầu tiên có điện 24 tiếng mỗi ngày.
Và 100% hộ dân trên đảo,
theo báo cáo năm 2024,
đã có điện đầy đủ
với mức giá bằng với đất liền.
Hiện tại, đảo kết hợp 3 nguồn điện
diesel tổng công suất 10 MW,
điện gió 6 MW
và điện mặt trời áp mái 0,68 MW.
Tỉ trọng năng lượng tái tạo
trên tổng công suất là đáng kể
và đây là một trong những mô hình điện đảo
xa hiếm gặp ở Đông Nam Á.
Nhưng cần dừng lại ở đây để hỏi một câu
Tại sao lại mãi đến năm 2012
mới có điện gió?
Và tại sao điện gió lại phù hợp đến vậy với Phú Quý?
Vì gió, Phú Quý
nằm trong vùng ảnh hưởng của 2
mùa gió chính.
Gió mùa Tây Nam từ tháng 5 đến tháng 10
và gió mùa Đông Bắc từ tháng 11
đến tháng 4. Không có tháng nào
trong năm là lặng gió thực sự.
Những đợt gió thổi qua đảo này không chỉ quyết định
mùa đánh cá, không chỉ xác định phía neo
đậu thuyền theo từng mùa, không chỉ tạo ra
những con sóng hàng mét mà người xây sóng nhìn thấy
đã nản lòng. Chúng còn là nguồn năng lượng
miễn phí thổi suốt cả năm.
Địa lý đã tạo ra vấn đề năng lượng
cho hòn đảo này vì sự cô lập của nó.
Nhưng cũng chính địa lý đó,
qua hệ thống gió mùa, đã cung cấp
giải pháp. Nếu bạn đến Phú Quý vào buổi tối
đi dọc theo những con đường bê tông rộng 5
đến 7 mét nối liền các xóm dân, bạn sẽ
thấy một cảnh sinh hoạt mà ngày càng hiếm thấy
ở bất kỳ đô thị nào trên đất liền.
Trước cửa hầu hết các ngôi nhà, người ta ngồi.
Không phải ngồi một mình với điện thoại,
ngồi với nhau.
Hai nhà hàng xóm kéo ghế ra sân, nướng cá,
bẻ bánh tráng, nói chuyện. Phụ nữ tụ thành
nhóm riêng, đàn ông một nhóm riêng,
trẻ con chạy vòng vòng giữa các chân người lớn.
Đây không phải là phong trào được tổ chức
hay một chính sách xã hội nào.
Đây chỉ là cách người ta sống khi họ biết
tên tất cả hàng xóm trong vòng một cây số.
Mật độ dân số cao
đến mức không ai có thể giấu mình.
Nhưng thay vì tạo ra sự xung đột hay
ức chế như ở các đô thị đông đúc,
nó tạo ra thứ gì đó khác ở đây.
Nó tạo ra một cấu trúc xã hội mà mọi người đều nhìn
thấy nhau, đều có trách nhiệm với nhau
bởi vì trên một hòn đảo 18km vuông
không có nơi nào để ẩn náo khỏi cộng đồng của mình.
Người ta gọi điều này là láng giềng.
Nhưng ở Phú Quý, ranh giới giữa
láng giềng và gia đình mờ đến mức gần như
không còn. Và khi nhìn vào lý do
sâu xa hơn, ta lại thấy địa lý.
Khi biển là nguồn sống duy nhất,
khi mỗi chuyến ra khơi đều có thể là chuyến
cuối cùng, người ta không thể thờ ơ với nhau.
Tin tức về thuyền gặp nạn
lan khắp đảo trong vài phút.
Tin tức về tàu vào bờ được
chờ đợi bởi nhiều gia đình, không chỉ gia đình
chủ thuyền. Sự phụ thuộc lẫn
nhau không phải là giá trị được giảng dạy,
nó là điều kiện sinh tồn.
Phú Quý, trong quy hoạch hàng hải,
không chỉ là một huyện đảo nhỏ thuộc tỉnh Bình Thuận.
Nó là đảo tiền tiêu và hậu cứu.
Tiền tiêu vì nó nằm trên tuyến tiếp cận
vùng biển sâu, là điểm cực đông nam
của đường cơ sở lãnh hải Việt Nam tại điểm A6
trên Hòn Hải. Hòn đảo nhỏ thuộc
quần đảo Phú Quý nằm cách đảo chính khoảng
50 đến 60 km về
phía đông nam. Từ điểm A6 đó,
tất cả vùng biển tính vào phía trong,
kể cả đảo chính Phú Quý cho đến
bờ Phan Thiết, đều nằm trong đường cơ sở
và được điều chỉnh bởi cùng một chế độ
pháp lý như lãnh thổ đất liền.
Hậu cứu vì Phú Quý là trạm tiếp tế,
trú ẩn và bổ sung ngư cụ cho các
đoàn thuyền đánh cá hoạt động sâu ngoài khơi
hướng về phía trường xa.
Đội tàu đánh cá của huyện đảo có hơn 1.500
chiếc và sản lượng khai thác
thủy sản năm 2023 đạt
khoảng 31.000 tấn. Đây không
phải là nghề phụ, đây là nền tảng kinh tế
của toàn bộ cộng đồng, chiếm đến
70% hoạt động kinh tế của đảo.
Xung quanh Phú Quý, trong vùng biển Bình Thuận
có nhiều mỏ dầu đang khai thác
ruby, rạ đông,
sư tử đen, sư tử vàng, sư tử nâu.
Tổng sản lượng khai thác dầu trong khu vực
được ước tính ở mức hàng chục nghìn thùng mỗi ngày.
Cơ sở hạ tầng hậu cần phục vụ
công nghiệp dầu khí mà Phú Quý có thể cung cấp
là một tiềm năng đang chờ khai thác
nhưng đây là một trong những nghịch lý
cay đắng của kinh tế đảo xa.
Tài nguyên biển bao quanh đảo mang lại lợi ích
lớn nhưng không nhất thiết chảy vào túi
người dân trên đảo. Thuế và doanh thu
từ các công ty dầu khí nộp về trụ sở
công ty ở đô thị lớn, không về
ngân sách địa phương. Phú Quý công hiến
vị trí chiến lược của mình nhưng không nhất thiết
được chia sẻ lợi ích từ điều đó một cách tương xứng.
Đây là câu chuyện quen thuộc của nhiều
vùng tài nguyên ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới
và Phú Quý không phải ngoại lệ
Phú Quý không có sân bay và trong
nhiều năm đề xuất xây sân bay đã được nhắc đến
nhiều lần nhưng chưa được phê duyệt.
Trong quy hoạch hiện tại một khu đất giữa đảo được dành
riêng cho dự án này nhưng chưa có thời hạn
cụ thể. Sự thiếu vắng của sân bay
không chỉ là bất tiện giao thông, nó là ranh giới
Ranh giới giữa Phú Quý
của hiện tại và Phú Quý trong
tương lai mà nhiều người đang kỳ vọng.
Du lịch đang tăng trưởng. Năm
2023 gần
170.000 lượt khách đặt
chân lên đảo, một con số tăng vọt
so với chỉ vài năm trước.
Người ta đến vì san hô, vì hải sản,
vì những khối đá núi lửa nghiêng ngả trên đỉnh cao cát
vì bình minh muộn hơn đất liền
nhưng đẹp hơn bất kỳ bình minh nào họ từng thấy.
Người ta đến vì cái cảm giác rằng
nơi này vẫn còn thật, vẫn còn là chính nó
chưa bị biến thành sản phẩm du lịch
đóng gói sẵn. Nhưng 170.000
du khách không chuẩn bị trước cơ sở hạ tầng
thì cũng là vấn đề. Rác thải
trên đảo là điểm trừ lớn nhất mà nhiều
người nhắc đến. Trên một hòn đảo nhỏ
không có bãi trôn lấp đủ diện tích
không có nhà máy xử lý rác hiện đại
thì mỗi chai nước, mỗi túi nilon mà khách
bỏ lại là một gánh nặng mà đảo
phải tự gánh. Hòn đảo không thể thoát
rác ra chỗ khác được. Địa lý cô lập
tạo ra mọi vẻ đẹp của Phú Quý
nhưng cũng chính địa lý đó làm cho mọi sai lầm
về môi trường trở nên không thể tha thứ.
Có một điều tôi nghĩ đến khi đứng trên đỉnh núi
cao cát nhìn xuống Phú Quý vào lúc mặt trời
mới mọc. Bên dưới là ba xã
Tam Thanh về phía Nam, Long Hải về phía
Đông Bắc, Ngũ Phụng về phía Tây Bắc
Ba tên gọi ba hướng nhưng nhìn từ trên
cao, ranh giới hành chính giữa chúng
gần như không tồn tại. Nhà cửa
nối tiếp nhau thành một dải không gian liên tục
chen trúc nhau theo đường bờ biển, trừa lại vùng
đất cao trung tâm không có người ở như thế đó
là quý ức ngầm từ ngàn đời. Ba tộc
người, nhiều tôn giáo, một vùng biển,
hai mùa gió, 30.000 con người.
Hàng trăm năm lịch sử được nén vào
một mảnh đất 18 km vuông
nổi lên từ một vụ phun trào núi lửa cách đây
hàng triệu năm, với vụ
phun trào cuối cùng chỉ mới xảy ra
đúng 100 năm trước.
Hòn Trâu, hòn đảo được sinh ra năm
1923 và
biến mất sau vài tháng vẫn còn đó
dưới mặt nước dưới dạng một dạng ngầm
không nhìn thấy nhưng vẫn ở đó.
Có lẽ đó là hình ảnh đúng nhất về Phú Quý
nhưng gì bạn nhìn thấy chỉ là
một phần rất nhỏ của câu chuyện.
Phần lớn hơn nằm bên dưới, trong lòng đất,
trong lòng biển. Trong những thế kỷ, Điện Lý
đã âm thầm quyết định tất cả mọi thứ từ trước
khi người đầu tiên đặt chân lên đây và
sẽ tiếp tục quyết định tất cả mọi thứ sau khi
chúng ta rời đi. Câu hỏi không phải là
Phú Quý sẽ thay đổi thế nào. Câu hỏi
là khi thay đổi đến, điều gì trong lòng
hòn đảo này sẽ còn giữ được nguyên vẹn
và điều gì, như hòn trâu năm xưa
sẽ chìm xuống mà không để lại
dấu vết gì ngoài một dạng ngầm mà
chỉ người địa phương mới biết tên.
