7 Học Thuyết Kinh Tế Chi Phối Toàn Cầu

Các bạn thân mến! Để tồn tại và làm chủ cuộc chơi trong xã hội hiện đại, việc thấu hiểu bản thân là chưa đủ. Chúng ta buộc phải nắm được luật chơi của thế giới vĩ mô. Có bao giờ bạn tự hỏi Vì sao giá cả không ngừng leo thang? Vì sao những đợt suy thoái luôn lặp lại theo chu kỳ? Và vì sao sự phân hóa giàu nghèo lại là một hố sâu không thể san lấp? Tất cả không phải là phép màu hay sự ngẫu nhiên mà được chi phối bởi những luồng tư tưởng vĩ đại. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng mở ra tấm bản đồ của giới tinh hoa lột trần sự thật về 7 học thuyết kinh tế đã và đang định hình toàn bộ xã hội loài người. Học thuyết số 1 Kinh tế học cổ điển Kỷ nguyên của sự tự do tuyệt đối Đầu tiên, hãy cùng quay ngược dòng lịch sử để đặt chân lên nền móng cơ bản nhất của thế giới tư bản. Đó chính là Kinh tế học cổ điển. Vào cuối thế kỷ 18, trường phái này ra đời và mang theo một niềm tin mãnh liệt rằng nền kinh tế bản chất là một cỗ máy khổng lồ, tinh vi và hoàn hảo. Nó sẽ vận hành trơn tru nhất, rực rỡ nhất khi và chỉ khi không có bất kỳ bàn tay quyền lực nào của nhà nước can thiệp vào. Tư tưởng cốt lõi của kỷ nguyên này được gói gọn trong một khái niệm kinh điển mang tên bàn tay vô hình. Hiểu một cách thực tế và trần trụi nhất, học thuyết này thẳng thắn thừa nhận sự khao khát tư lợi cá nhân là động lực vĩ đại nhất của nhân loại. Nếu mỗi cá nhân trong xã hội đều nỗ lực tối đa để theo đuổi lợi ích và sự giàu có cho riêng mình, thì một cách vô thức, nền kinh tế tổng thể sẽ tự động trở nên thịnh vượng. Hãy lấy ví dụ về một người nông dân gieo hạt trên cánh đồng. Người nông dân cày quốc đổ mồ hôi không phải vì họ gánh vác sứ mệnh vĩ đại là cứu đói cho nhân loại, cũng chẳng phải vì lòng từ bi muốn công hiến cho đời. Động lực duy nhất của họ là bán được lúa gạo để thu về lợi nhuận, nuôi sống gia đình mình. Hàng triệu người nông dân khác lại tạo ra một hệ thống cung ứng khổng lồ đảm bảo an ninh lương thực và sự sống cho toàn xã hội. Lợi ích cá nhân thông qua bàn tay vô hình của thị trường đã tự động chuyển hóa thành lợi ích tập thể. Các nhà kinh tế học cổ điển tin tưởng tuyệt đối vào cơ chế tự điều chỉnh của giá cả. Giả sử xã hội đột nhiên gia tăng nhu cầu tiêu thụ một mặt hàng thiết yếu, khiến nguồn cung trở nên khan hiếm, theo quy luật tự nhiên, giá mặt hàng đó sẽ lập tức bị đẩy lên cao. Khi thấy giá cao và tỉ suất lợi nhuận hấp dẫn, các nhà sản xuất sẽ ô ạt đổ vún vào để mở rộng sản xuất mặt hàng đó. Sự cạnh tranh tăng lên, nguồn cung dồi dào trở lại, và tất yếu, giá cả sẽ tự động hạ nhiệt để thiết lập một mặt bằng cân bằng mới. Không cần bất kỳ mệnh lệnh ép buộc nào từ chính quyền, thị trường tự nó biết cách chữa lành mọi sự thiếu hụt. Đi kèm với đó là nguyên lý lợi thế so sánh trong phân công lao động quốc tế. Lý thuyết này chỉ ra rằng nếu một quốc gia có khí hậu ôn hòa cực kỳ phù hợp để phát triển nông nghiệp, còn một quốc gia khác lại sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản và kỹ thuật luyện kim vượt trội để làm công nghiệp cơ khí, thì tốt nhất hai quốc gia hãy chỉ tập trung vào thế mạnh độc tôn của mình và tiến hành giao thương. Sự phân công này giúp thế giới tối ưu hóa nguồn lực, không bị lãng phí chi phí cơ hội. Bất kỳ sự can thiệp nào như đánh thuế quan, áp đặt giá trần, giá sàn hay các quy định hành chính dườm già đều bị coi là hành động ném cát vào bánh răng của cỗ máy kinh tế. Bước sang thế kỷ 19, hệ tư tưởng tự do được nâng cấp thành học thuyết số 2 mang tên Kinh tế học Tân Cổ Điển với nhiệm vụ giải mã một hiện tượng tâm lý cực kỳ phức tạp được gọi là nghịch lý của giá trị. Tại sao người ta khao khát và sẵn sàng trả những cây giá trên trời cho những món đồ trang sức xa xỉ, trong khi những thứ nuôi sống con người lại rẻ mạt? Học thuyết Tân Cổ Điển đưa ra một câu trả lời sắc bén. Họ khẳng định giá trị của một hàng hóa không bao giờ được quyết định bởi lượng chi phí hay mồ hôi công sức tạo ra nó. Giá trị nằm hoàn toàn ở hai yếu tố. Đó là sự khan hiếm và độ thỏa mãn cận biên của người mua. Nước vô cùng quan trọng để duy trì mạng sống nhưng vì nguồn cung của nó quá dồi dào nên độ thỏa mãn khi bạn được uống thêm một cốc nước là rất thấp dẫn đến giá trị thương mại của nó tiệm cận mức không. Ngược lại, những viên đá quý lấp lánh dưới lòng đất không có tác dụng sinh tồn nhưng vì tính chất cực kỳ khan hiếm và khả năng thỏa mãn lòng hư vinh cũng như cái tôi của giới thượng lưu nên nó có giá đắt cắt cổ. Trường phái này đóng đinh một quan điểm rằng con người là những sinh vật cực kỳ lý trí trong mọi giao dịch từ việc mua một mớ dao đến những phi vụ sáp nhập doanh nghiệp bộ não con người luôn hoạt động như một cỗ máy tính toán để tối ưu hóa triệt để lợi ích cá nhân và tuyệt đối không bao giờ chấp nhận sự thua thiệt. Tuy nhiên lý thuyết về một thị trường tự do hoàn hảo và con người luôn tính toán lý trí nghe vô cùng mượt mà trên giấy nhưng khi áp dụng vào thực tiễn xã hội nó đã nhanh chóng để lộ ra những lỗ hổng trí mạng Cuta đầu tiên dáng vào sự ảo tưởng này đến từ một mô hình toán học nổi tiếng mang tên lý thuyết trò chơi Lý thuyết này chứng minh một sự thật phũ phàng đó là nếu để con người hành động tự do dựa trên tư duy tối ưu hóa lợi ích cá nhân như Kinh tế Tân Cổ Điển mô tả thì kết quả cuối cùng thường không phải là sự thịnh vượng chung mà là sự sụp đồ tập thể mô hình kinh điển nhất để minh họa cho điều này là nghịch lý tù nhân giả định có 2 nghi phạm bị chính quyền bắt giữ và biệt giam ở 2 phòng thẩm vấn hoàn toàn cách ly tuyệt đối không thể trao đổi thông tin với nhau khung hình phạt được đưa ra vô cùng khắc nghiệt nếu cả 2 cùng giữ im lặng để bảo vệ nhau mỗi người chỉ bị phản án treo rất nhẹ nếu cả 2 cùng mở miệng tố cáo đối phương mỗi người sẽ nhận bản án trung bình là 3 năm tù nhưng nếu một người phản bội tố cáo trong khi người kia vẫn giữ trọn tình nghĩa im lặng thì kẻ phản bội sẽ được yêu ái thả tự do ngay lập tức còn kẻ im lặng ngây thơ sẽ phải chịu bản án kịch không nặng nề nhất nếu nhìn bằng lý trí toàn cục việc cả 2 giữ im lặng là phương án tối ưu nhất cho tổng thể nhưng vấn đề nằm ở bản chất cốt lõi của con người đó là sự đa nghi và lòng tham khi ngồi trong phòng tối nghi phạm thứ nhất sẽ suy luận rằng nhớ mình im lặng mà tên kia phản bội mình sẽ lãnh án nặng nhất tham minh phản bội trước vừa có cơ hội tự do bét nhất cũng chỉ bị 3 năm tù nghi phạm thứ 2 ở phòng bên kia cũng có một chuỗi tư duy logic bị kể y hệt như vậy kết cục, sự tư lợi tột độ đã tiêu diệt hoàn toàn niềm tin cả 2 cùng chọn phương án phản bội lẫn nhau và cùng dắt tay nhau lãnh mức án 3 năm tù mô hình này không chỉ là trò chơi trí tuệ nó giải thích hàng loạt hiện tượng kinh tế vĩ mô tàn khốc ngoài đời thực từ việc các quốc gia lao vào các cuộc chạy đua vũ trang tiêu tốn hàng nghìn tỷ đô la các tập đoàn đa quốc gia phát động chiến tranh phá giá để triệt hạ đối thủ cho đến sự bất lực toàn cầu trong nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính đám đông luôn có chung một tâm lý ích kỷ họ luôn nghĩ rằng nếu quốc gia khác không chịu hy sinh lợi ích kinh tế để bảo vệ môi trường thì tại sao quốc gia mình phải chịu thiệt thòi làm điều đó trước đây chính là tử huyệt của kinh tế học tự do khi tất cả cùng theo đuổi tư lợi một cách cực đoan và không có bàn tay kiểm soát của pháp luật hay thỏa thuận chung kết cục tất yếu là cả hệ thống cùng bước vào ngõ cụt cùng lúc với những lỗ hỏng của thị trường tự do bị vạch trần từ một góc nhìn vĩ mô về cấu trúc xã hội một sự phản biện dữ dội và gai gắt nhất đã xuất hiện đó chính là học thuyết số 3 mang tên chủ nghĩa Mark với trọng tâm phân tích về sự bất bình đẳng trong phân phối của cải học thuyết này nhìn nhận nền kinh tế tư bản chủ nghĩa dưới lăng kính của sự mâu thuẫn dài cấp côn lõi trong đó giới tinh hoa nắm giữ toàn bộ tư liệu sản xuất tức là họ sở hữu máy móc nhà xưởng và nguồn vốn khổng lồ còn người lao động thì không sở hữu gì cả ngoài sức lực của chính mình điểm trói sáng và cốt lõi nhất của học thuyết này là khái niệm giá trị thặng dư khái niệm này có thể được diễn giải một cách vô cùng thực tế như sau hãy tưởng tượng một người lao động làm việc trong dây truyền sản xuất công nghệ trong 8 tiếng đồng hồ miệt mài người đó có thể lắp ráp hoàn thiện một lượng thiết bị điện tử mang lại mức lợi nhuận dòng hàng chục triệu đồng cho tập đoàn sau khi đã trừ đi mọi chi phí nguyên vật liệu và khấu hao máy móc tức là sức lao động thực tế của người công nhân đã tạo ra một khối lượng giá trị khổng lồ tuy nhiên mức thú lao mà người lao động đó nhận lại vào cuối tháng chỉ là một phần vô cùng nhỏ bé so với giá trị họ thực sự tạo ra toàn bộ phần giá trị tranh lệch khổng lồ đó chính là giá trị thặng dư đã chảy thẳng vào túi của giới chủ tư bản dưới làng kính của học thuyết này sự tích lũy tài sản khổng lồ của các tỷ phú không bắt nguồn từ phép màu hay sự chăm chỉ đơn thuần mà là hệ quả của việc bóc lột sức lao động một cách tinh vi và hợp pháp lỗ hổng này được dự đoán sẽ khiến khoảng cách giàu nghèo phình to đến mức không thể kiểm soát nó sẽ dẫn đến những cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống khi sức mua của đại đa số người lao động cạn kiệt họ không còn đủ tiền để tiêu thụ chính lượng hàng hóa khổng lồ mà đôi bàn tay họ đã làm ra tuy nhiên nếu chúng ta giữ một cái đầu lạnh để đánh giá toàn diện bằng lang kính đa triều của kinh tế học hiện đại ta cũng cần nhìn nhận lại rủi ro của giới chủ trong một nền kinh tế đầy rẫy sự biến động những nhà tư bản là người phải đứng mũi triệu sao khi doanh nghiệp gạt hái thành công họ hưởng chọn phần tranh lệch thạng dư nhưng khi chu kỳ khủng hoảng ập đến hàng hóa tồn kho chất đống chuỗi cung ứng đứt gãy người làm thuê chỉ mất đi một vị trí công việc tạm thời và có thể đi tìm bến đỗ mới con người chủ doanh nghiệp thì phải đối mặt với nguy cơ mất trắng toàn bộ vô liếng tài sản tích cóp cả đời và gánh trên vai những khoản nợ khổng lồ không thể vãn hồi trong kinh tế học lợi nhuận luôn tỉ lệ thuận với mức độ chấp nhận rủi ro việc nắm giữ tư liệu sản xuất không chỉ mang lại quyền lực phân phối lại của cải, mà nó còn đi kèm với cái giá vô hình của sự rủi ro cực hạn học thuyết số 4 Kinh tế học Kent liều thuốc sốc từ bàn tay nhà nước bước sang những năm 1930 thế giới tư bản dung chuyển bởi một cơn địa chấn vô tiền khoáng hậu mang tên cuộc đại suy thoái khắp nơi là cảnh nhà máy đóng cửa reset, hàng dài người thất nghiệp xếp hàng nhận bánh mì cứu trợ các gần hàng sụp đổ dây truyền nối tiếp nhau lúc bấy giờ nền kinh tế như một cơ thể đa chấn thương nằm bất động, mọi người đều hướng mắt chờ đợi bàn tay vô hình của cỗ máy tự do thò ra để tự chữa lành vết thương như những trang sách giáo khoa kinh điển đã hứa hẹn nhưng chờ mãi cỗ máy thị trường vẫn hoàn toàn tê liệt sự tự cân bằng cung cầu đã chính thức thất bại thảm hại chính trong thời khắc đen tối nhất đó một nhà kinh tế học thiên tài người Anh mang tên John Maynard Kent đã bước ra và thay đổi vĩnh viễn luật chơi của thế giới vĩ mô ông đã khai sinh gia học thuyết số 4 kinh tế học Kent ông vạch trần một sự thật dùng mình rằng bàn tay vô hình có thể tồn tại nhưng trong những cơn khủng hoảng tốt độ bàn tay ấy đã bị liệt nếu cứ ngồi chờ thị trường tự phục hồi trong một tương lai dài hạn mơ hồ thì như câu nói nổi tiếng của ông trong dài hạn tất cả chúng ta đều đã chết Kent đã chỉ ra từ huyệt của nền kinh tế lúc bấy giờ thông qua một khái niệm xuất sắc được gọi là nghịch lý của sự tiết kiệm khi một cuộc khủng hoảng nổ ra đồng tiền trở nên vô cùng khan hiếm tâm lý chung của cả người dân lẫn giới chủ doanh nghiệp là sự khiếp sợ tốt độ bản năng sinh tồn trỗi dậy họ bắt đầu thắt lưng buộc bụng người dân không dám chi tiêu mua sắm doanh nghiệp không dám vung tiền đầu tư mở rộng sản xuất Xét ở góc độ quản trị rủi ro của một cá nhân hay một hộ gia đình việc giữ chặt túi tiền lúc giông bão là một quyết định cực kỳ khôn ngoan và hợp lý Thế nhưng, bi kịch trí mạng lại nằm ở chỗ khi toàn bộ xã hội cùng đồng lòng thực hiện sự khôn ngoan đó tổng sức mua của cả nền kinh tế sẽ sụp đổ hoàn toàn Bạn không tiêu tiền nghĩa là hàng hóa của nhà máy không bán được hàng hóa ế ẩm nhà máy buộc phải thu hẹp quy mô và xa thải công nhân Người công nhân vừa mất việc lại càng khiếp sợ tương lai họ lại càng thắt chặt chi tiêu hơn nữa Vòng xoáy tử thần cứ thế cuộn siết hút cạn dưỡng khí của nền kinh tế đẩy xã hội vào một cuộc suy thoái tăm tối không có điểm dừng Đây chính là lúc Kent tuyên bố một đạo luật mới để phá vỡ vòng lập chết chóc này khi khu vực tư nhân đang tê liệt vì sợ hãi phải có một người chi tiêu cuối cùng dũng cảm đứng ra bơm máu cho thị trường Người đó không ai khác chính là chính phủ Học thuyết Kent hay còn gọi là kinh tế học trọng cầu yêu cầu chính phủ phải can thiệp bằng một cú sốc điện nhân tạo mang tên chính sách tài khoá mở rộng Cụ thể, nhà nước phải chi tiêu thật mạnh tay ném tiền vào các siêu dự án hạ tầng công cộng như xây dựng đường cao tốc cầu cảng, đập thủy điện và bệnh viện Việc vung tiền ổ àn này lập tức tạo ra hàng triệu công an việc làm cho các doanh nghiệp xây dựng Doanh nghiệp có hợp đồng béo bở công nhân có tiền lương đều đặn Khi túi tiền rủng rình trở lại tâm lý sợ hãi bị sua tan họ bắt đầu đi siêu thị và mua sắm đồ đạc nhu cầu tiêu dùng nội địa phục hồi sẽ giật gân đánh thức toàn bộ chuỗi sản xuất đang ngủ đông tỉnh dậy dòng tiền lại tiếp tục luân chuyển mạch máu kinh tế được khơi thông Tuy nhiên Liều thuốc kích lực nào cũng đi kèm những tác dụng phụ tàn khốc Vấn đề trí mạng là để có những dòng tiền khổng lồ tài trợ cho các đại dự án cứu trợ đó Chính phủ lấy tiền từ đâu ra Họ chỉ có hai cách duy nhất Một là phát hành trái phiếu để vay nợ trồng chất Hai là bật máy in để bơm thêm tiền giấy vào lưu thông một cách ổ ạt Việc lạm dụng bơm tiền quá đà kéo dài từ thập kỷ này sang thập kỷ khác Cuối cùng đã đẻ ra một con quái vật vô tiền khoáng hậu vào những năm 1970 Con quái vật đó mang tên lạm phát đỉnh trệ Trước đây giới học thuật luôn tin vào một quy luật đánh đổi rằng nếu kinh tế phát triển nóng tỷ lệ thất nghiệp giảm thì lạm phát sẽ cao Ngược lại nếu kinh tế đỉnh trệ thất nghiệp cao thì lạm phát sẽ thấp Nhưng hiện tượng lạm phát đỉnh trệ đã tát một cú trời dáng vào quy luật đó Đó là một cơn ác mộng kinh hoàng khi nền kinh tế vừa trì trệ Tốc độ tăng trưởng rậm chân tại chỗ Các nhà máy sa thải nhân công la liệt Nhưng giá cả hàng hóa ngoài siêu thị thì vẫn tăng phi mã lên tận trời xanh do cung tiền quá dư thừa và những cú sốc về năng lượng Mô hình của Kenz hoàn toàn bất lực trước căn bệnh lạm phát đỉnh trệ này Bởi nếu bơm thêm tiền để cứu thất nghiệp thì giá cả càng nổ tung Còn nếu hút tiền về để kìm hãm giá cả thì nền kinh tế sẽ tắt thở lâm sàng Học thuyết số 5 Kinh tế học tiền tệ Lời cảnh tỉnh về cỗ máy in tiền Đứng trước sự sụp đổ của các mô hình kích cầu Và thế là một luồng tư tưởng sắc lạnh Thực dụng hơn đã chiếu dõi vào cục diện vĩ mô Đó chính là học thuyết số 5 Kinh tế học tiền tệ Dưới sự dẫn dắt của bộ óc kiệt xuất Milton Friedman Milton Friedman bước lên bục diễn thuyết Và thẳng thừng chỉ trích sự can thiệp Thô bạo của nhà nước vào nền kinh tế Ông tuyên bố một chân lý thép rằng Lạm phát lúc nào và ở đâu Cũng luôn luôn là một hiện tượng của tiền tệ Nói một cách dễ hiểu Giá cả mỡ rau hay thùng dầu tăng vọt Không phải do người bán tham lam Hay do nền kinh tế phát triển bùng nổ Mà cốt lõi là do chính phủ đã in quá nhiều tiền giấy So với lượng hàng hóa thực tế được tạo ra Tiền nhiều hơn hàng Tự khắc đồng tiền sẽ mất giá trị Ông Vạch Trần ảo tưởng Của những nhà làm chính sách Khi họ luôn muốn điều khiển nền kinh tế Giống như lái một chiếc xe hơi Ông chỉ ra một rào cản trí mạng Được gọi là độ trễ của chính sách Bất kỳ một gói kích thích kinh tế Hay quyết định tăng giảm Lãi suất nào được ấn định trên bàn giấy ngày hôm nay Phải mất từ 6 tháng đến 2 năm mới thẩm thấu Và tác động thực sự đến thị trường Việc chính phủ cứ thấy nền kinh tế hơi trùng xuống Là vội vàng bơm tiền Rồi thấy lạm phát hơi cao Lại hoảng hốt thắt chặt cung tiền Chẳng khác nào một gã tài xế say rượu Liên tục đạp ga rồi lại đạp phanh gấp Thay vì làm phẳng các chu kỳ kinh tế Sự can thiệp lóng ngóng đó lại càng tạo ra Những cú sốc dữ dội hơn Đóng góp vĩ đại nhất của kinh tế học tiền tệ Là việc ép các chính trị ra phải thừa nhận Một sự thật nghiệt ngã Đó là ngưỡng thất nghiệp tự nhiên Theo đó Một nền kinh tế khỏe mạnh luôn cần Và bắt buộc phải có một tỷ lệ người thất nghiệp nhất định Thường rơi vào khoảng 4 đến 5% Đó là những người đang trong quá trình chuyển việc Tìm kiếm cơ hội mới Hoặc những ngành nghề cũ bị đào thải Để nhường chỗ cho công nghệ hiện đại Nếu chính phủ vì sức ép dư luận Mà cứ cố sống cố chết dùng ngân sách Để ép tỷ lệ thất nghiệp xuống mức 0% Thì kết quả duy nhất họ nhận được Không phải là một xã hội toàn thị Mà là sự bùng nổ của lạm phát phi mã Sẽ quét sạch mọi thành quả lao động của người dân Giải pháp tối hậu của trường phái này Là hãy chói chặt tay các chính trị ra lại Đừng để họ thao túng cung tiền Vì mục tiêu bầu cử ngắn hạn Nhiệm vụ duy nhất của Ngân hàng Trung ương Là kiểm soát tốc độ bơm tiền tăng trưởng đều đặn Học thuyết số 6 Kinh tế học hành vi Vạch trần sự phi lý trí của con người Sau hàng thập kỷ say xưa Với các mô hình toán học vĩ mô Và những cuộc tranh luận nảy lửa về in tiền Giới học thuật cuối cùng cũng phải lùi lại Để đối mặt với một biến số khó lường nhất Trong mọi phương trình kinh tế Đó chính là tâm lý con người Sự thức tỉnh này đã khai sinh ra Học thuyết số 6 mang tên kinh tế học hành vi Từ thời kỳ cổ điển Cho đến tân cổ điển Các nhà kinh tế học luôn xây dựng lý thuyết Dựa trên một giả định cốt lõi Đó là con người luôn hành động như một cỗ máy tính toán hoàn hảo Cân nhắc thiệt hơn chi li Để tối đa hóa lợi ích cá nhân trong mọi quyết định Thế nhưng Kinh tế học hành vi đã tạt một gáo nước lạnh Vào giả định đó và chứng minh bằng thực nghiệm rằng Con người thực chất chớ đẩy những định kiến Phi lý trí và thường xuyên đưa ra Những quyết định kinh tế cực kỳ dở hơi Nghĩa vĩ đại nhất của trường phái này Là khái niệm nỗi sợ mất mát Các nghiên cứu tâm lý học chỉ ra rằng Phản ứng của bộ não con người đối với sự mất mát mãnh liệt Và đau đớn gấp đôi so với niềm vui Có được từ một món lợi tương đương Ví dụ Nỗi cắn rứt khi bạn vô tình đánh rơi mất 100.000 đồng Sẽ ám ảnh hơn rất nhiều so với niềm hoan hỉ Xẹt qua khi bạn đi đường nhặt được 100.000 đồng Mặc dù về mặt toán học tuyệt đối Sự biến động tài sản là như nhau Nhưng về mặt cảm xúc Con người luôn có xu hướng đưa ra những quyết định méo mó Chỉ để né tránh rủi ro mất mát Một ví dụ thực tiễn khác Về tính phi lý trí là hiện tượng kế toán tâm lý Bạn có thể sẵn sàng vắt kiệt sức lực Lái xe lòng vòng 20 phút Giữa trời nắng Chỉ để săn được một mã giảm giá tiết kiệm 50.000 đồng Cho một chiếc áo thun Thế nhưng Bạn sẽ tuyệt đối không bao giờ chịu bỏ ra 20 phút đó Để mặc cả giảm giá 50.000 đồng Khi đi mua một chiếc xe máy xịn Cùng là giá trị 50.000 đồng tiền mặt Nhưng não bộ chúng ta lại gán cho nó Những trọng số khác hẳn nhau Tùy thuộc vào bối cảnh đắt rẻ của món đồ đi kèm Các tập đoàn bán lẻ hiện đại Chính là những bậc thầy ứng dụng học thuyết này Để thao túng người tiêu dùng Tại sao giá niêm yết Luôn là 199.000 đồng Chứ không bao giờ để tròn 200.000 đồng Dù mức tranh lệch 1.000 đồng lẻ Không thể mua nổi một viên kẹo Nhưng hiệu ứng mỏ neo của chữ số đầu tiên Khiến não bộ lập tức bị lừa rằng Sản phẩm này rẻ hơn hẳn Thị trường vĩ mô suy cho cùng Chính là sự tập hợp của hàng tỷ Quyết định phi lý trí đó cộng lại Nên đừng bao giờ mơ đến chuyện đoán trước thị trường Một cách tuyệt đối Học thuyết số 7 Kinh tế học thể chế cội nguồn thực sự của sự thịnh vượng Bước lên một nước thang vĩ mô cao nhất Chúng ta đối mặt với câu hỏi Nhất nhối nhất của lịch sử nhân loại Thông qua học thuyết cuối cùng Tại sao trên cùng một quả địa cầu Lại có những quốc gia giàu nứt đố đổ vách Trong khi những quốc gia khác lại chìm trong nghèo đói Cùng cực qua nhiều thế hệ Câu trả lời kinh điển Thường đổ lỗi cho sự thiếu hụt tài nguyên thiên nhiên Hay vị trí địa lý Nhưng kinh tế học thể chế đã bác bỏ hoàn toàn điều đó Họ chứng minh rằng Sự thịnh vượng của một quốc gia Không mọc lên từ những mỏ vàng mỏ bạc Mà nó mọc lên từ hệ thống luật chơi của xã hội Tức là thể chế Thể chế bao gồm hệ thống pháp luật Quyền sở hữu tài sản tư nhân Tính minh bạch của bộ máy công quyền Và các chuẩn mực đạo đức Các nhà kinh tế học lập luận rằng Thị trường không tự nhiên sinh ra Và vận hành hoàn hảo trong môi trường chân không Nó cần một cơ sở hạ tầng pháp lý vững chắc Để giảm thiểu chi phí giao dịch Hãy tưởng tượng bạn là một doanh nhân Có ý tưởng kinh doanh xuất chúng Nhưng nếu bạn phải sống ở một đất nước Mà pháp luật lỏng lẻo Hợp đồng kinh tế không được tôn trọng Và tài sản của bạn hôm nay Có thể bị tức đoạt trắng trợn vào ngày mai Liệu bạn có còn dám bỏ vốn ra làm giàu Hay nghiên cứu phát minh nữa không? Chắc chắn là không Khi quyền sở hữu không được bảo vệ thiêng liêng Động lực tích lũy và sáng tạo Của toàn xã hội sẽ bị bóp nghẹt Từ trong chứng nước Do đó một quốc gia chỉ có thể hóa rồng Khi họ thiết lập được một thể chế bao trùm Nơi luật pháp bảo vệ sân chơi công bằng Cho tất cả mọi người Thay vì một thể chế bóc lột Nơi giới tinh hòa viết ra luật lệ Chỉ để vơ vét tài nguyên của đại đa số dân chúng Và để bóc chân tận cùng sự thật Về những kẻ viết ra luật chơi đó Lý thuyết lựa chọn công Đã thẳng tay đập vỡ bức tượng đài Giả tạo về những chính trị gia vô tư vì dân vì nước Học thuyết này tuyên bố một sự thật Xác lệnh rằng Các chính trị gia hay quan chức nhà nước thực chất Cũng chỉ là những tác nhân kinh tế thuần túy Họ mang đầy đủ lòng tham Sự ích kỷ và khao khác Tối đa hóa lợi ích cá nhân Y hệt như những thương nhân trên thương trường Điểm khác biệt duy nhất là thương nhân tối đa hóa lợi nhuận Bằng cách bán hàng Còn chính trị gia tối đa hóa phiếu bầu Ngân sách và quyền lực bằng cách bán chính sách Hiện tượng kinh điển nhất Để minh họa cho điều này Là cơ chế lợi ích nhóm tập trung và chi phí phân tán Hay lấy ví dụ về việc chính phủ Ban hành một đạo luật áp thuế nhập khẩu Cực cao lên mặt hàng đường mía Hậu quả là giá đường bán lẻ ngoài siêu thị lập tức tăng vọt Mỗi người dân bình thường Sẽ phải móc hầu bao trả thêm khoảng 20.000 đồng Mỗi năm cho việc tiêu thụ đường Với một cá nhân 20.000 đồng là một chi phí quá phân tán Và quá nhỏ bé Nên tuyệt nhiên không một ai đủ dành rỗi hay tiền bạc Để đi biểu tình chống lại đạo luật đó Thế nhưng ở chiều ngược lại Tổng số tiền lẻ tẻ thu được từ hàng chục triệu Người dân đó lại gom thành một khối khổng lộ Đem về mức siêu lợi nhuận hàng trăm tỷ đồng Mỗi năm rớt thẳng vào túi Của một vài ông chùm sản xuất đường trong nước Vì món lợi ích quá khổng lồ và quá tập trung này Nhóm các tập đoàn tài phiệt Sẽ không ngần ngại chi ra những số tiền lớn Để vận động hành lang Hối lộ và bơm tiền cho các chiến dịch chính trị Để giữ bằng được đạo luật bảo hộ béo bờ đó Điều này giải thích tại sao Những chính sách kinh tế tồi tệ Gây thiệt hại nghiêm trọng cho đại đa số người dân thấp cổ bé họng Lại có thể tồn tại Sự can thiệp của nhà nước Đôi khi không mang lại sự công bằng Mà chỉ tạo ra một rào cản tinh vi Để giới tinh hoa duy trì vị thế độc quyền của họ Và đó chính là tấm bản đồ hoàn chỉnh nhất Về 7 học thuyết kinh tế khổng lồ Đã và đang chi phối toàn cầu Từ niềm tin ngây thơ Vào cỗ máy thị trường tự do Sự can thiệp tột độ bằng quyền lực nhà nước Cho đến những giác ngộ sâu sắc về tâm lý hành vi Và sự thao túng của các nhóm lợi ích Một sự thật rõ ràng Là không có bất kỳ một học thuyết kinh tế nào Là hoàn hảo tuyệt đối Mỗi hệ tư tưởng sinh ra đều là tấm gương phản chiếu Bối cảnh lịch sử của thời đại đó Và chúng liên tục phủ định Và lỗi cho nhau để tạo thành một chu kỳ phát triển bất tận Hiểu biết về kinh tế học Không giúp bạn trúng số hay làm giàu sau một đêm Nhưng nó trang bị cho bạn Một lăng kính sắc bén để nhìn thấu những cạm bẫy Tâm lý tiêu dùng Hiểu được căn nguyên của lạm phát Suy thoái Và quan trọng nhất là không bao giờ bị giắt mũi Hãy luôn giữ cho mình một cái đầu lạnh Và tư duy phản biện liên tục Cảm ơn các bạn đã theo dõi trọn vẹn Sự phân tích chuyên sâu này Đừng quên để lại ý kiến của bạn dưới phần bình luận Nhấn đăng ký và bật chuông thông báo Để tiếp tục đồng hành cùng chúng tôi Trong việc giải mã những quy luật khắc nghiệt nhất Của thế giới hiện đại Xin chào và hẹn gặp lại trong những video tiếp theo