Giải Mã Mâm Cỗ Tết Mật Mã 4 Bát 6 Đĩa Vũ Trụ Quan Người Việt Cổ 2

Đình Sự
546 người theo dõi
Hãy tưởng tượng mâm cố Tết trước mặt bạn không đơn thuần là một thực đơn mà là một mạng đà la huyền bí thu nhỏ cả vũ trụ.
Có bao giờ bạn tự hỏi tại sao tiền nhân lại định ra quy luật bất biến bốn bát sáu đĩa,
nơi con số bốn chấn giữ bốn phường, và con số sáu ôm trọn đất trời.
Từ góc bàn ăn nhỏ ở Hà Nội, chúng ta nhìn vào một mã số triết học vĩ đại ngàn năm.
Để hiểu về con số người tròn trị ấy, chúng ta phải gạt đi lớp bụi của nhịp sống công nghiệp hối hả hôm nay.
Hãy cùng tôi quay ngược thời gian, trở về kinh kỳ thẳng lòng xưa,
nơi mỗi cử chỉ đều tuân theo niêm luật chặt chẽ của lễ giáo.
Thời đại này, chúng ta quen với bữa ăn nhanh,
hộp cơm văn phòng vội vã chỉ cốt để lấp đầy cái dạ dày giống tuếch.
Hay thậm chí, ngay Tết bây giờ, người ta dễ dàng đặt mâm cố làm sẵn từ nhà hàng,
xếp tần cửa, nóng hồi và tiện lợi.
Nhưng sự tiện lợi ấy vô tình xóa nhòa danh giới thiền liêng.
Với người xưa, ăn uống chưa bao giờ dừng lại ở nhu cầu sinh học.
Đó là một nghì thức tâm linh,
nơi con người đối thoại với đất trời qua từng món ăn.
Người Việt cổ phân biệt sạch dòi bữa cơm và mâm cố.
Bữa cơm thường nhật có thể xuê xoa với đĩa rau luộc,
bát cà pháo, cốt để nuôi sống cái thần xác phạm tục.
Nhưng mâm cố Tết dâng lên gia tiên thì tuyệt đối không được tùy tiện.
Nó là bộ mặt của cả một dòng tộc, sự vẹn toàn.
Là thước đo công, dùng ngôn hành của người phụ nữ,
và sâu xa hơn là khát vọng về sự vẹn toàn của tổ tiên.
Hãy tưởng tượng không khí ngày giáp Tết xưa,
tiếng lợn kèo, tiếng chay giã giò nhịp nhàng như tiếng trống trần,
tiếng mỡ dèo lạch tạch.
Để có mâm cố ấy, các mẹ đã phải chuẩn bị từ hàng tháng trời,
phơi nắng, dâm xương, tích chứ từ mùa hạ, mùa thu.
Có những nguyên liệu nằm im lìm trong chạn bếp,
chờ đợi tỏa sáng vào giao thừa.
Sự chờ đợi ấy chính là một sự tù dưỡng.
Vậy tại sao lại nhất định phải là 4 bát và 6 đĩa?
Sao không phải là 3, 5 hay 9, cùng lại vừa tròn con số 10?
Trong quan niệm phương Đông, số 10 là con số của sự hoàn hảo,
đích đến cuối cùng của mọi sự vận động, thập toàn thập mỹ.
Người xưa không chỉ muốn ăn ngon,
họ muốn ăn cả sự may mắn, nếm cả sự trọn vẹn.
Mâm cố ấy là lời câu trúc không lời,
rằng năm mới đến, vạn sự sẽ viền mãn như chính con số 10 tròn chính kia.
Nếu người phương Tây coi trọng sự riêng tư,
với từng khẩu phần ăn tách biệt,
người Trung Hoa ưa chuộng sự hoành tráng.
Với mãn hán toàn tịch trăm món nghìn vị,
thì mâm cố Tết của người Việt lại đi theo một chiếc lý khác biệt,
tinh tế và khổ động.
Nó không phô trương thịt thả ê hề để khỏe của,
mà nó dùng sự giới hạn của số lượng để thách thức tay nghề người nấu.
Làm sao để trong giới hạn 4 bát ấy,
gói ghém được cả 4 mùa mưa nắng?
Làm sao để trong 6 đĩa ấy,
Đó là một bài toán hốc búa mà ông cha ta đã giải má
bằng một tư duy nghệ thuật chắc tuyệt.
Mâm cố lúc này không còn là thức ăn nữa,
nó là một kiệt tác ẩm thực,
một sự giao hòa giữa con người và vũ trụ bao là.
Người ta ngồi vào mâm cố không chỉ để no bụng,
mà để thấy mình nhỏ bé trước thiên nhiên,
và cũng để thấy mình tự hào.
Nhưng ẩn sau lớp vỏ bọc hào nhoáng của sự thập toàn ấy,
là những mật má gì?
Tại sao nước canh lại được chia làm bốn?
Tại sao thức ăn khô,
thứ tượng trưng cho sự vững trái,
lại được chia làm sáu?
Có phải bốn bát canh ấy được ví như tứ trụ?
Hãy thắt dây an toàn,
vì chúng ta sắp sửa bước vào cuộc giải mã
những con số bí ẩn nhất của lịch sử ẩm thực Việt.
Khoan vội bước tiếp,
giữa dòng đời hối hả này,
tìm được những người chi kỳ chịu trầm lại một nhịp,
lắng lòng nghe chuyện sửa thật quý.
Trước khi tấm màn bí mật được vén lên,
hãy giành tăng video này một nút like
và bấm đăng ký kênh Sử và Đời.
Một cái chằm tay nhẹ nhàng của bạn lúc này
chính là ngọn lửa để chúng ta cùng nhau soi sáng
và gìn giữ nếp nhà.
Hãy nhìn vào bốn góc của mâm cố,
nơi người chi của bốn bát canh nóng hồi,
bốc khói nghi ngút,
tại sao lại là bốn?
Và tại sao nhất định phải là canh,
thứ nước dùng sống sánh mà không phải là món khô?
Để trả lời,
cần gạt bỏ tư duy toán học.
Trong thế giới quan của người Việt cổ,
số bốn không đơn thuần là một con số đếm,
nó là tọa đồ của vũ trụ,
là khung sườn ổn định.
Chúng ta vẫn thường nói về tứ phương,
đồng, tây, nam, bắc.
Đó là định vị về không gian.
Chúng ta nói về tứ thời,
xuân, hạ, thù, đồng.
Đó là định vị về thời gian.
Và sâu xa hơn trong kinh dịch,
đó là tứ tượng sinh ra từ lưỡng nghi,
là nền tảng sinh hóa của vạn vật.
Khi đặt bốn bát canh vào bốn góc mâm,
người xưa không phải đang bày biển thức ăn,
họ đang dựng lên một mô hình vũ trụ thù nhỏ.
Nhưng tại sao lại là canh?
Hãy nhớ lại,
Việt Nam là văn minh lúa nước,
là văn minh của tính thủy.
Nước là khởi nguồn của sự sống,
là huyết mạch lưu thông nội dưỡng vạn vật,
nếu như đĩa thức ăn khô mang tính tĩnh.
Tượng trưng cho đất, thổ,
thì bát canh mang tính động,
tượng trưng cho nước, thủy,
và sự luân chuyển của khí trời.
Bốn bát canh ấy,
chính là bốn dòng chảy của thời gian,
là sự tuân hoan không ngừng nghỉ
của bốn mùa trong năm.
Khi nâng bát canh mang lên,
người ta như nếm tròn cái ấm áp,
nảy lộc của mùa xuân.
Bát canh bóng bì lại gợi nhớ
đến cái nắng hành hào,
nhưng trong trèo bát canh miến,
canh mọc là sự giao thòa.
Chuyển tiếp nhịp nhang của đất trời,
ăn bốn bát canh,
nghĩa là ta đang uống cả dòng thời gian vào lòng.
Để cơ thể hòa nhịp
với sự vận hành của vũ trụ,
đó là lý do vì sao
trong mâm Cô Tết,
thiếu gì thì thiếu.
Nhưng tuyệt đối không thể thiếu vị nước,
thiếu nước là thiếu đi sự sống,
là dòng chảy của phúc lộc bị tặc ngén.
Hơn thế nữa,
hãy nhìn rộng ra khỏi mâm cơm,
nhìn lên mái nhà của chúng ta,
ngôi nhà truyền thống của người Việt,
luôn được chống đỡ bởi bốn cột cái,
gọi là tứ trụ.
Bốn cây cột này phải vững chãi,
cắm sâu vào lòng đất,
thì ngôi nhà mới an toàn trước bão rồng.
Tương tự như vậy,
bốn bát canh ở bốn góc mâm
chính là bốn cột trụ tâm linh,
chấn giữ sự bình yên cho gia đạo.
Có bao giờ bạn tự hỏi,
nếu thiếu đi một góc,
liệu bầu trời bình yên?
Của gia đình có sụp đổ?
Với người xưa,
cầu trả lời là có một mâm cỗ khập khiếng,
thiếu chiếc gụt sau là điểm báo.
Của sự trông tranh,
chắc trở trong năm mới.
Bởi vậy,
dù nghèo khó đến đâu,
người Hà Nội xưa cũng cố gắng biện cho đủ.
Đó không phải là sự sĩ diện háo quyền,
mà là khát vọng về sự vững bền.
Họ tin rằng,
khi tứ trụ đã vững,
thì dù ngoài kia thế sự có xoay vần,
dù bão táp mưa xa,
thì mái nhà dòng tộc
và cái Tết của họ
vẫn được trở tre.
An toàn và vững trái như bàn thạch,
bốn bát cánh ấy,
dưới con mắt của người hiện đại
có thể chỉ là măng,
miến, bóng, nấm.
Nhưng dưới con mắt trí tuệ của Tổ tiên,
đó là bốn chân bàn của vũ trụ,
là bốn mùa luân chuyển,
là bốn phường hội tụ.
Chính sự cầu kỳ mà chúng ta thường than phiền ngày nay,
thực chất là một thái độ sống đầy trân trọng
và sợ hãi trước thiên nhiên.
Họ không dám làm thiếu,
không dám làm sai,
vì họ hiểu rằng
sự cân bằng của vũ trụ này mong manh lắm.
Và nhiệm vụ của con người
là phải gìn giữ sự cân bằng ấy
ngay từ trong miếng ăn,
giấc ngủ của mình.
Nếu số bốn là những cây cột
cái trống đỡ mái nhà,
là khung xương vững trái của thời gian,
thì con số sáu lại khác.
Nó mềm mại hơn,
bào dùng hơn
và mang đầy tính chất lý về không gian.
Người đời này,
với từ duy thực dụng,
thường vội vàng quy trụp số sáu là lục,
đọc lái đi thành lục,
nghĩ rằng sáu đĩa là để câu tiên tài,
châu báu.
Nhưng xin hãy dừng lại,
đừng dùng tư duy của một thường nhân
để phán xét cốt cách
của một nhò sĩ sửa.
Với người Việt cổ,
mâm cố tết
không phải là ban tính tiền,
số sáu ở đây
không phải tiên bạc,
mà là không gian.
Đó là lục hợp,
hãy thử nhắm mắt lại
và tương tượng,
bạn đang ngồi giữa mâm cơm,
trên đầu là trời,
dưới chân là đất,
trước mặt,
sau lưng bên trái,
bên phải là bốn phương đông,
Cùng lại,
chúng ta có đúng sáu chiều không gian.
Đây chính là lục hợp,
sáu mặt của một khối lập phương vô hình.
Ông chọn lấy con người vào lòng.
Khi bày sáu đĩa thức ăn,
người xưa đang vẽ ra
một biên giới vô hình tre trở.
Trong cái biên giới ấy,
con người được bảo bọc an toàn,
tuyệt đối khỏi những hôn mang sóng gió
của thế giới bên ngoài.
Nếu bốn bát canh là dòng chảy
của thời gian,
thì sáu đĩa thức ăn
chính là sự định vị
của không gian vững trải.
Một mầm cố có đủ thời gian
và không gian,
đó chính là một vũ trụ
thu nhỏ hoàn hảo
trong nếp nhà Việt.
Tại sao số sáu lại gắn liền
với đĩa đồ khô?
Tại sao không phải sáu bát?
Đây là lúc chạm vào
chất lý âm dương.
Bát canh với nước dùng sóng sánh
là đại diện cho tính động,
cho sự luân chuyển,
cho phần âm mềm mại,
quyển chuyển.
Để cân bằng lại
cái sự chảy trôi ấy,
chúng ta cần sự vững trải,
ngưng tụ của phần dương
từ sáu đĩa thức ăn.
Những món ăn trên đĩa
thường là đồ khô,
chắc,
được nén gọn gàng
như xôi gắc đỏ rực,
gà luộc vàng ống,
giò lụa.
Một khoanh giò mìn mang
hay đĩa nộm giòn tan,
tất cả đều mang tính tính
để tạo nên sự cân bằng tuyệt đối.
Chúng nằm yên vị trên đĩa,
vững trải như đất đài,
như núi đồi.
Trong vũ trụ quan của người Việt,
sự cân bằng là tối thượng.
Có đồng thì phải có tính,
có nước thì phải có đất,
có trôi chảy
tạo nên thế cân bằng tuyệt đối
trong đồng có tính,
trong tính có đồng.
Chính sự cân bằng này
làm nên cái cảm giác ngọn mắt
trước khi chúng ta kịp nếm thử.
Nhìn vào mâm cổ,
ta không thấy sự lộn xồn,
mà thấy một trật tự an nhiên,
thư thái.
Nhưng lục hợp không chỉ dừng lại
ở truyện trời đất.
Chứ hợp còn là sự hòa hợp,
là sự quân tụ.
Trong văn hóa gia đình,
số 6 còn tương trưng cho tình thân,
cha, mẹ, vợ, chồng, anh, em.
Đó là những mối quan hệ cốt lõi nhất
cấu thành đến một gia đình.
Ngày Tết là ngày đoan viên.
Mâm cổ 6 đĩa
như một lời nhắc nhở thầm lặng.
Kỳ gắp một miếng giò,
chia một miếng gà,
người ta như đang chia sẻ
sự may mắn và yêu thương
cho những người máu mù ruột già.
Cảm giác được ngồi quê luận
bên mâm cơm ấy,
được bao bọc bởi 6 triệu không gian ấm áp,
được che trở bởi tinh thân,
đó mới chính là ý nghĩa.
Người phương Tây
đã dùng công thức
để tính toán vật lý,
nhưng người Việt xưa
chỉ bằng những chiếc đĩa gốm mọc mạc.
Đặt trên manh chiếu cói
đã giải quyết xong
bài toán hình học không gian phức tạp nhất.
Bài toán về sự định vị của con người
giữa vũ trụ bảo là
chúng ta không lạc lõng,
chúng ta có trời,
có đất,
và quan trọng nhất
chúng ta có nhau.
Đó chẳng phải là
sự giàu có lớn nhất hay sao.
Nếu những chiếc lý ấy
vừa chạm đến tìm bạn,
đừng ngân ngại
Hãy coi đó như cách
chúng ta đặt chỗ bên cạnh nhau
để những câu chuyện đẹp đẽ này
không bị lạc mất
giữa dòng thời gian hối hả.
Một chút dừng lại của bạn thôi,
nhưng là sự kết nối vô giá
đối với những người làm chương trình.
Chúng ta đã nói về
chiếc lý,
vũ trụ.
Nhưng bây giờ
hãy cùng tôi mở nắp
những chiếc bát chết yêu
cổ kính kia ra.
Lan khói tỏa lên,
hương thơm ngào ngạt
đánh thức mọi giác quan.
Bên trong đó là gì?
Là hồn cốt của ẩm thực Hà Thành,
là nơi sự kiên nhấn
của người phụ nữ
viết được đẩy lên
đến mức nghệ thuật.
Bốn bát canh tiêu biểu
thường thấy nhất
trong mâm cố Tết là
canh bóng thả,
canh măng khô,
canh miến,
và canh mọc,
hoặc nấm.
Nghe tên thì giàn dị,
nguyên liệu thì đời thương,
nhưng để biến chúng
thành ngọc thực dân
lên tiến tổ,
đó là cả một cuộc
tu luyện giả nạn.
Hãy nhìn vào bát canh bóng thả,
ngôi sao sáng nhất
Bạn có tin được không?
Suất thân của chúng
lại là bì lợn,
một thứ nguyên liệu
thô kịch,
rẻ tiên,
nhưng qua bàn tay mẹ
nó đã lột xác
thần kỳ.
Quy trình làm bóng bì
không dành cho
những kẻ nóng vội.
Bì lợn phải được
cao sạch,
ngầm tẩy bằng gương
và rượu
để khử đi mùi phạm tục.
Rồi phơi trong
cái nắng hành hào
của mùa đông
cho đến khi khô quắt lại.
Công đoạn nướng bóng mới
là lúc người nghệ sĩ
thực sự trổ tài.
Lửa phải vừa độ,
tay phải nhanh thoàn thoát
để miếng bì
phông lên đều đặn,
trắng ngút
mà không bị chai cứng,
giữ được vẻ thanh khiết.
Một miếng bóng
đặt chuồn phải
trong veo,
ngậm nước mà không nát,
ăn vào thấy
mềm mượt như nhùng
nhưng vẫn giữ được
độ giòn sần sật.
Đó là tình hòa
đã được trưng cất
qua thời gian.
Bên cạnh
sự bay bồng
của canh bóng
là sự châm mắt
sâu sắc
của bát cánh măng khô.
Nếu bóng bì
là hiện tại tươi mới
thì măng khô
là ký ức của rừng già,
tích chứ cả nắng gió
của đại ngàn
từ nhiều tháng trước.
Để măng có thể
nằm chung mâm với gà,
người phụ nữ
phải ngấm măng
trong nước gạo hàng tuần
luộc đi luộc lại
để loại bỏ vị đắng.
Nồi nước luộc măng
cứ sôi sùng sục,
người mẹ cứ kiên nhẫn
chắt bỏ nước cũ,
thay nước mới
cho đến khi
nước trong vắt
như suối nguồn.
Lúc này,
miếng măng mới
thực sự hoàn lương,
trở nên mềm mại,
sẵn sàng thấm đấm
cái béo ngầy
của nước dùng
chân giò hầm kỹ.
Ăn một miếng măng
là ăn cả cái nhất này
của người nấu.
Rồi đến bát canh miến dòng,
những sợi miến trong suốt
như dây tơ hồng.
Hay bát canh mọc
với những viên thịt tròn trịa
như những viên ngọc chai,
ẩn hiện dưới là nước dùng
trong veo
thanh tao của ngày Tết.
Tại sao nước dùng
cố Tết
phải trong?
Cái sự trong ấy
là thước đo
của sự thanh tao,
ngọt lư
từ xương hầm
Trong bốn bát canh ấy,
người ta không thấy
sự phô trương
của xương hào
hải vị đắt tiền,
người ta thấy
sự trân trọng.
Trân trọng từng nguyên liệu
nhỏ bé,
trân trọng người thưởng thức,
và trên hết,
trân trọng dây phút
đoàn viên
trong gia đình.
Người phụ nữ
xưa gửi gắm tình yêu thương
qua việc tị mẩn
tiền tót
từng bông hoa cà rốt,
canh lửa
nồi nước dùng.
Mỗi lần nâng bát canh lên,
chúng ta không chỉ đang
nếm vị ngọt
của xương thịt
mà nếm vị mặn mỏi
mồ hôi.
Bốn bát canh ấy
chính là bốn bài thơ
ca ngợi vẻ đẹp
lao động,
minh chứng cho tình yêu
và sự kiên nhẫn.
Rời xa sự bồng bình
của bát canh,
chúng ta đặt chân
xuống mặt đất
vững trái
của sáu đĩa
thức ăn rực rỡ.
Nếu phần nước
là dòng chảy thời gian,
thì phần cái này
chính là hiện thần
của sự sinh sôi
trên mặt đất.
Đây là phần dương,
nơi màu sắc
và hương vị bùng nổ
mạnh mẽ nhất
tạo nên một bản
hòa tấu
của thị giác.
Hãy nhìn vào tổng thể
mâm cổ,
nó không khác gì
một bàn màu
của người họa sĩ
và theo luật ngũ hành.
Nổi bật nhất là
đĩa sôi gắc
màu đỏ thắm
tựa như mặt trời
thu nhỏ,
tương trưng cho hành hòa
và may mắn.
Nằm kiêu hánh bên cạnh
là đĩa gà luộc vang ươm,
tương trưng cho hành thổ,
cho đất đài
màu mỡ và sung túc.
Chúng ta có
màu trắng ngà
của giò lụa hành kim
và màu xanh mắt
mắt của rau xào,
rau thơm hành mộc.
Và màu nâu đen
của mộc nhĩ,
nấm hương hành thủy.
Năm màu sắc ấy
tạo nên một vòng tròn
sinh hóa bất tận.
Ăn một miếng cố
là nạp vào cơ thể
trọn vẹn năng lượng ngũ hành.
Đi sâu vào từng món,
ta thấy sự kỳ cồng.
Hãy nói về giò lụa,
một trong những diễn viên chính
thể hiện sự tỉ mỉ
cực đoan của người xưa
trong ẩm thực.
Đây xứng đáng được gọi là
sự cố động tinh túy
của nền văn minh lúa nước.
Từ hạt gạo trắng ngần,
ngôi lớn còn lợi.
Người ta chọn lấy
phần thịt nạc ngon nhất,
tươi nhất,
thịt phải còn ấm nóng sợ
và còn dính tay
thì mới làm được giò.
Và quan trọng nhất,
giò phải rã bằng tay.
Tiếng cháy rã giò
thinh thịt trong đêm khuya
từng là âm thanh
báo hiệu Tết về.
Tại sao phải rã mà không say?
Bởi chỉ có lực
nện nhịp nhàng
của cháy gỗ
vào cối đá mới
giữ được sự liên kết.
Khiến miếng giò
khi luộc xong có độ giòn, dài
và mặt cắt mịn màng như lụa.
Đĩa giò lụa cắt khoanh,
chia sáu miếng đều tăm tắp.
Trắng muốt như ngọc
chính là lời khẳng định
cho sự tinh tế khổng gợn
chút bùi chân của gia trủ.
Bên cạnh là
sự đậm đà của trà quế.
Miếng trà màu vang cam
thơm nồng ngùi quế chi
vỏ ngoài hơi xém cạnh,
bên trong ngọt mềm.
Đó là sự cân bằng về hương vị.
Nếu giò lụa hiên lanh,
thì trà quế lại cá tính,
ấm nóng,
kích thích khứu giác mạnh mẽ
và để trung hòa
tất cả sự béo ngày ấy.
Người xưa đã khéo léo
đặt vào đó một đĩa nộm,
có thể là nộm su hào,
nộm hòa chuối
hay nộm ngó sen
với vị chùa thành.
Vì cay nồng của ớt,
vì ngọt rượu của đường
và cái giòn tan của lạc giang,
đĩa nộm đóng vai trò
như một nhạc trường điều tiết.
Giúp người ăn không bị ngắn,
giúp cái béo của mỡ gà,
cái đậm của giò
chả trở nên hài hòa hơn.
Khoa học dinh dưỡng
cũng phải thán phục.
Các cụ ngày xưa
không biết đến protein,
lipid,
vitamin,
nhưng sự sắp đặt của họ
lại đạt đến độ cân bằng
dinh dưỡng đáng kinh ngạc.
Có đạm động vật,
có tinh bột,
có chất sờ và vitamin,
có chất béo tốt.
Hơn thế nữa,
đó là sự cân bằng âm dương
trong tạng phủ.
Thịt gà, thịt lợn
được ăn kèm
với gia vị nóng như gừng,
tỏi,
ớt, hạt tiêu,
quế.
Ăn một bữa cố thỉnh soạn,
nhưng bụng dạ vẫn nhẹ nhàng.
Đó là cách tài tình
của người thầy thuốc
ẩn mình trong vai người đầu bếp.
Nhìn vào sáu đĩa thức ăn
đầy ắp,
vùn cao,
ta thấy ước mơ.
Ước mơ ngàn đời
của người nông dân Việt,
sự no đủ,
phôn thực,
cơm nọ áo ấm,
lợn đàn gà béo,
mầm cố là lời cầu chúc thực tế.
Mong cho năm mới
thóc lúa đầy bồ,
gia súc đầy chuồng,
con cháu được ăn ngon mặc đẹp,
một cốt cách sống
vừa thực tế,
vừa lãng mạn.
Người gắm khát vọng
phồn vinh vào từng thớ thịt,
hạt xôi,
một mầm cố Tết
trọn vẹn tinh hoa
và tâm tình của người Việt.
Chúng ta đã có đủ
những diễn viên xuất trúng,
đã có đủ hôn cốt
của bốn bát
và cốt cách của sáu đĩa.
Nhưng một vờ kịch vĩ đại
không thể diễn ra
trên một sân khấu hỗn loạn.
Nó cần một đạo diễn tài bà
để sắp xếp mọi thứ
vào đúng vị trí của nó
và trên chất chiếu hoa
ngày Tết.
Người đạo diễn ấy
chính là người phụ nữ Việt.
Còn mầm cố
chính là một tác phẩm nghệ thuật
sắp đạt,
thứ nghệ thuật
mà phương Tây
mới định dành gần đây.
Những chồng ta đã thực hành
nhuôn nhuyễn
từ cả ngàn năm trước.
Bạn có bao giờ tự hỏi
tại sao bát canh
mang lại đặt
ở góc này?
Đĩa xôi gắc
phải nằm ở vị trí kia.
Có phải là sự ngẫu nhiên tùy hứng?
Tuyệt đối không?
Trong văn hóa của người Việt,
sự tùy tiện là kẻ thù
của sự linh thiêng.
Mầm cố
bốn bát sáu đĩa tuân
theo những quy luật nghiêm ngặt.
Người ta có thể nhìn vào cách bầy mâm
mà đoán định được
gia phong của một dòng họ.
Quy luật đầu tiên
là tứ trụ trấn góc.
Bốn bát canh luôn được
ưu tiên đặt
ở bốn góc ngoài
cung của mâm.
Tại sao vậy?
Về mặt thực tế,
bát canh nóng,
dễ đổ.
Đặt ở góc
giúp người ngồi dễ múc,
tránh va tràm tay áo
vào các đĩa thức ăn
khô ở giữa.
Nhưng về mặt tâm linh,
đó là bốn cột trụ định.
Việc đặt bốn bát canh
ở bốn góc
tạo ra một khung sườn
vững trái.
Bỏ bọc lấy
toàn bộ phân lúc hợp
ở bên trong.
Nó tạo ra cảm giác
an toàn,
tre trở.
Nằm gòn trong lòng
bốn bát canh là
sáu đĩa thức ăn
được xếp rèn kẽ.
Đây là lúc quy luật
cao thấp,
ấm dường lên tiếng.
Bát canh thường thấp,
miệng rộng,
mang tính ấm nước.
Trong khi các đĩa sôi,
đĩa gà,
đĩa nộm
thường được đơm vùn cao
đầy đặn.
Sự nhấp nhộ giữa bát
và đĩa
tạo nên một địa hình
sơn thủy hữu tình
ngay trên mặt mầm.
Mầm cố không phẳng lì,
nhằm chán
mà có độ sâu,
có mảng khối,
tựa như một bức tranh
thủy mặt
ba chiều sống động.
Khái niệm
Mầm cao cố đầy
của các cụ
chính là nói
về cái triều kích không gian này,
sự sung túc
qua độ vùn đầy
của vật chất.
Và hãy nhìn vào
bức tranh màu sắc ấy
một lần nữa,
người phương Tây
có thể tự hào
về những tác phẩm
installation art.
Trong các bảo tàng
nơi vật thể
tương tác với không gian,
nhưng hãy nhìn
mầm cố Việt,
đó là sự sắp đặt
của ngũ hành.
Màu đỏ của sôi gắc
thường được đặt
ở vị trí trung tâm
hoặc những nơi
bắt mắt nhất
để thu hút vận khí.
Màu xanh
của rau nộm sen kẽ
với màu vàng của gà,
màu trắng của giò
để tạo ra sự tương phản
mạnh mẽ
nhưng hài hòa.
Không một màu sắc
nào bị lép vế,
không một hương vị
nào bị lãng quên,
tất cả công hưởng lại
tạo nên một sự
bùng nổ thị giác.
Khiến người ta
cảm thấy no con mắt
trước khi no cái bụng.
Bạn có dám
phá vỡ trật tự này không?
Bạn có dám
đặt bát nước mắm
vào giữa đĩa sôi
hay để bát canh trọng trơ
giữa mâm còn gà luộc
thì vứt ra góc dĩa?
Chắc chắn là không.
Tại sao sự lộn xộn
lại tối kỵ
trong ngày đầu năm?
Bởi vì với người Việt,
trật tự trên bàn ăn.
Phàn chiếu trật tự
của xã hội,
của gia đình,
một mâm cơm lộn xộn
báo hiệu một năm mới
dối ren
trên dưới bất hòa.
Sự ngăn nắp,
tôn ti trật tự
trên mâm cổ
chính là lời khẳng định
ngầm về sự nề nếp,
gia giáo của dòng tộc đó.
Ăn thẩm mỹ,
ăn chết học,
họ biến nhu cầu sinh tồn cơ bản
thành một trải nghiệm văn hóa đỉnh cao.
Họ dạy con cháu bài học
về sự cân băng,
về trật tự
và về cái đẹp
ngay trong bữa ăn đầu năm.
Đó là một di sản vô hình
nhưng vĩ đại
cho thấy tâm hồn người Việt
lãng mạn
và tinh tế nhiều ngào.
Chúng ta không chỉ
đang dọn ra một bữa ăn,
chúng ta đang dọn ra
cả một bầu trời văn hóa,
mây quá khứ
và tương lai.
Hành trình dài mã mầm cố tết
của chúng ta hôm nay
khởi đi từ những con số khô khan
này đã cập bến
tại bến bờ cảm xúc.
4 cộng 6 bằng 10,
một phép tính đơn giản
của học sinh lớp 1
nhưng lại chế đựng
cả một tham vọng vĩ đại
của cả một dân tộc.
Đó là tham vọng
về sự thập toàn thập mỹ,
10 phân vẹn 10,
trong cuộc đời thực
vốn dí đầy giấy
những khiếm khuyết.
Những dở dàng
và tiếc núi này
còn người ta hiếm khi nào
dám mơ
đến sự hoàn hảo tuyệt đối.
Nhưng vào khoảnh khắc
giàu thừa thiêng liêng
bền mầm cơm đoàn viên,
người Việt cho phép
mình được mở.
Mầm cố 4 bát 6 đĩa
chính là hiện thân vật chất
của giấc mơ ấy.
Đó là giấc mơ
về một thế giới tròn triệu,
nơi trời che trở,
đất nâng đỡ,
bốn phương bình yên
và lòng người ấm áp.
Tôi biết,
cuộc sống hiện đại
với quần quay điên cuồng
của cơm áo gạo tiền
đã bảo mòn đi
Những căn bếp trung cư chặt hẹp,
những áp lực công việc cuối năm
khiến chúng ta đôi khi
muốn tối giản hóa mọi thứ.
Chúng ta có thể đặt
một mầm cố online,
chúng ta có thể
bớt đi một bát canh,
giảm đi một đĩa độ.
Thậm chí,
nhiều gia đình trẻ bây giờ
chọn đi du lịch
thay vì ở nhà nấu cố.
Điều đó không sai,
đó là sự vận động tất yếu.
Nhưng thưa các bạn,
hình thức có thể thay đổi,
số lượng món ăn
có thể ra giảm,
nhưng xin đừng để
cái hồn của mầm cố
sự tròn vẹn
mà ông cha ta gửi gắm
không nằm ở chỗ,
bạn có bao nhiêu đĩa thịt gà,
bao nhiêu bát bóng thả.
Sự tròn vẹn nằm
ở thái độ của người sưa soạn
và tâm thế của người thưởng thức.
Nếu bạn nấu một bát canh
miếng xuồng thôi,
nhưng nấu bằng cả tấm lòng
hiếu kính dần lên tổ tiền,
bằng cả tình yêu thương
dành cho con cháu,
thì bát canh ấy
vẫn nặng trịch giá trị tinh thần,
vẫn đủ đầy hương vị
của sự đoàn viên.
Ngược lại,
một mầm cào cổ đầy
sơn hào hải vị,
nhưng người ăn thì cắm mặt
vào điện thoại,
người nấu thì cầu nhậu
quán trách.
Thì đó chỉ là một bữa tiệc
hốn đột,
vô hồn,
hiếu đi cái gia vị
quan trọng nhất là tình thân.
Chúng ta không chỉ ăn một món ăn,
chúng ta đang nếm chảy
cả lịch sử
và nuốt vào lòng
sự cầu mong bình an
của vạn đại.
Mỗi lần bạn nâng đúa
gắp một miếng giò,
hãy nhớ rằng
bạn đang thực hành một nghi lễ
đã tồn tại
từ khi chồng ta
Mỗi lần bạn hút một thia canh,
hãy nhớ rằng
bạn đang uống chung
một dòng nước nguồn cội
với những người đã khuất.
Mầm cơm ngày Tết,
vì thế là sợi dây
kết nối kỳ diệu
xóa nhòa danh giới
giữa ầm và giường,
giữa quá khứ và hiện tại.
Sự bảo thù
của người Hà Nội xưa
hay cái sự vé vời
mà chúng ta thường chiêu đùa
về mầm cổ
4 bát 6 đĩa
thực chất không phải
là sự lạc hậu.
Đó là một nỗ lực tuyệt vọng,
nhưng đầy kêu hãnh
để níu giữ lại
những giá trị cốt lõi
đang có nguy cơ
bị lan sóng toàn cầu hóa
cuốn trôi.
Họ sợ rằng
nếu buông bỏ quy tắc này,
con cháu họ sẽ quên
mất cách cầm đũa sao
cho phải phép,
quên mất vị ngon
của nước luộc gà.
Và đáng sợ hơn cả
là quên mất đường về nhà.
Tết này,
khi ngồi vào mầm cơm
chiều 30,
dù mầm cổ nhà bạn
có đủ 4 bát 6 đĩa,
hay chỉ đơn giản
là một mầm cơm thường nhật,
tôi mong bạn
hãy nhìn nó
như một di sản sống.
Hãy nhìn thấy
trong bát canh
mang bóng dáng
lưng cong của mẹ,
nhìn thấy
trong đĩa xôi gấc
nụ cười hy vọng của cha,
và nhìn thấy
trong sự sắp đặt
ngại ngắn ấy là
trật tự bình yên
của gia đình mình.
Cảm ơn các bạn
đã cùng tôi thực hiện
hành trình trở về
cội nguồn này,
một hành trình đi
từ cái dạ dày
đến trái tim.
Dòng sông
thời gian ngoài kia
vẫn cuộn chảy không ngừng,
mang theo
bao nhiêu đổi thay
của thế cuộc.
Nhưng tôi tin rằng
chừng nào trong
mỗi nếp nhà Việt
khói hương vẫn tỏa
và mầm cơm tắt niên
vẫn được bày biện
với lòng thành kính,
thì chừng đó
mạch ngầm văn hóa
của dân tộc này
vẫn sẽ chảy mãi,
bền bỉ
và kiên cường
như chính con người Việt Nam vậy.
Còn bây giờ,
cơm đã chín,
canh đã ngọt,
mời bạn hãy buông điện thoại xuống
và trở về nhà,
vì ở đó
có một mầm cố.
Thập toàn thập Mỹ
đang đề bạt,
đừng quên bấm đăng ký kênh sự
và đời
và nhấn chuông thông báo
để không bỏ lỡ
những hành trình khám phá tiếp theo
về huyền sự Việt Nam.
Xin chào và hẹn gặp lại.
