LÊ QUÝ ĐÔN - TÌM HIỂU TIỂU SỬ, CUỘC ĐỜI -Nhà bác học lớn của Việt Nam trong thời phong kiến

Kẻ Học Trò
781 người theo dõi
91 Lượt xem video·24 thg 12, 2025
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Ông là con trai cả của ông Lê Phu Thứ, sau đổi là Lê Trọng Thứ, độ tiến sĩ Nam Bảo Thái II, giáp thìn 1721, và làm quan trải đến chức hình bộ thượng thư, Tước Nghĩa Phát Hầu.
Năm 12 tuổi, đọc hết các sách sử của Bách Gia Chư Tử.
Năm 14 tuổi, Lê Quý Đôn theo cha lên học ở Kinh Đô Thăng Long.
Lúc ấy cậu bé 14 tuổi đã học xong toàn bộ sách kinh, sử của Nho Gia.
17 tuổi, Lê Quý Đôn thi hương, độ giải nguyên.
27 tuổi, độ hội nguyên, rồi độ đình nguyên bảng nhãn.
Sau khi đã độ đạt, Lê Quý Đôn được bổ làm quan, và từng giữ nhiều chức vụ quan trọng của chiếu Lê Trịnh.
Sau đó, độ đại khoa.
Năm Quý Dậu, tức năm 1753, Lê Quý Đôn được bổ làm thị thư ở Viện Hàn Lâm, rồi dung làm Toản Tu Quốc Sử Quán vào mùa xuân năm Giáp Thuất, tức năm 1754.
Năm Bình Tý, tức năm 1756, ông được cử đi thanh tra ở Trấn Sơn Nam, phát giác 6-7 viên quan, ăn hối lộ.
Tháng 5 năm đó, ông được biệt phái sang Phủ Chúa coi việc quân sự, chức tri binh phiên.
Ba tháng sau, ông được cử đi Hiệp đồng các đạo sân Tây, tuyên quan, hưng hóa, rồi đem quân đi đánh quân của Hoàng Công Chết.
Năm Đinh Sử, tức năm 1757, ông được thăng làm, Hàn Lâm Viện Thị Giảng.
Trong năm này, ông viết quần thư khảo biện.
Năm Kỳ Mão, tức năm 1759, vua Lê Ý Tông mất, triều đình cử ông làm phó sứ, tước dĩnh thành bá.
Để cùng với Lê Duy Mật, trịnh Xuân Chú, cầm đầu phái toàn sang nhà thanh Trung Quốc, báo tang và nụp cống, năm 1760.
Trên đường sang Yên Kinh, nay là Bắc Kinh, Lê Quý Đôn thấy các quan lại nhà thanh có thói quen, gọi đoàn sứ của nước Đại Việt, nay là Việt Nam ta, là Di Quan Di Mục, tức là quan lại mọi rợ.
Ông lên tiếng phản đối, từ đấy họ mới gọi là An Nam Cống Sứ.
Việc đáng kể nữa trong chuyến đi sứ này, đó là ông đã được các quan lớn triều thanh như Binh Bộ Thượng Thư Lương Thi Trinh, Công Bộ Thượng Thư Quy Hữu Quang và nhiều nhóa thần khác tìm đến thăm.
Trở về nước, năm nhầm ngọ 1762, ông được thăng trước Thừa Chỉ Viện Hàn Lân, rồi làm học sĩ ở Bí Thư để duyệt kỳ sách vở, Ngô Thỉ Sĩ giữ chức chính tự.
Bổ dụng Nguyễn Bát Lân và Lê Quý Đôn xung làm học sĩ trong Bí Thư các để duyệt kỳ sách vở, chọn người có văn học, là bọn Ngô Thỉ Sĩ xung giữ chức chính tự trong các.
Năm Quý Mùi 1763, ông viết Bác Sử Thông Lục.
Trong năm này, ông được cử coi thi hội.
Năm Giáp Thân 1764, ông dân sở xin thiết lập pháp chế vì thấy một số quan lại lúc bấy giờ đã quá lạm dụng quyền hành, dày xéo lên pháp luật, nhưng không được chúa nghe.
Cũng trong năm đó, ông được cử làm Đốc Đồng Sứ Kinh Bắc rồi đổi làm Tham Chính Sứ Hải Dương.
Năm Ấp Dậu 1765, xong ông dân sở không nhận chức và xin về hưu.
Đầu năm đinh hợi 1767, chúa trịnh doanh qua đời, trịnh xâm lên nối ngôi.
Nghe theo lời tâu của Nguyễn Bá Lân, chúa cho triệu Lê Quý Đơn về triều, phòng làm chức thị thư, tham gia biên tập quốc sử, kiêm tư nghiệp quốc tử giám.
Tháng 9 năm đó, ông được cử làm tán lý quân vụ trong đội quân của Nguyễn Phan, tước Phan Thái Hầu, đi dẹp cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật ở Thanh Hóa.
Năm Mậu Tí 1768, ông làm xong bộ toàn Việt thi lục, dâng lên chúa trịnh.
Năm 1770, ông được thăng chức công bộ hữu thị lang.
Mùa xuân năm 1776, ông được bổ làm hiệp trấn, tham tán quân cơ ở xứ Đằng Trong.
Năm 1778, ông được trao chức hữu hiệu điểm, quyền phủ sự, phong tước nghĩa Phái Hầu.
Năm 1781, Lê Quý Đơn được sung chức quốc sử tống tài.
Đến năm 1783, ông đi làm hiệp trấn nghệ an, nhưng sau đó ốm nặng phải lui về quê.
Lê Quý Đơn mất ngày 1 tháng 5 năm 1784 tại quê mẹ, làng Nguyên Xá, viện Duy Tiên, nay thuộc Hà Nam.
Thì hải ông được đưa về mai táng ở quê nhà.
Chúa trịnh Khải đã tâu lên vua Lê Hiển Tông, bãi chiều trong 3 ngày để tỏ lòng thương tiếc ông.
Sinh thời Lê Quý Đơn nổi tiếng là ông quan thẳng thắn, khẳng khái, dám nói lên sự thật mà nhiều người khác không dám nói.
Trong sách Phủ Biên Tạp Lục, ông có viết
Kẻ sĩ ra làm quan hành chính, có phải chỉ ung dung ở trôn miếu đường bàn bạc văn nhã hay tỏ ra đức vọng mà thôi đâu.
Có khi phải tuần xét biên giới mà phải chịu trách nhiệm một phương thì cũng phải nghĩ đến làm sao để vỗ về binh nông,
giấy lợi trừ hại, tuyên bố những lời dân dạy, đổi giới phong tục, hết khả năng tâm lực mà làm điều chức vẫn nên làm.
Tháng Tư năm 1756, Chúa Trịnh Doanh sai ông dẫn đầu đoàn thanh tra công việc của quân lại ở các lộ miền Tây Nam.
Hoàn thành nhiệm vụ, ông đã chỉnh tâu những điều tai nghe mắt thấy rằng.
Viết theo sách, không định việc xử thông giám cương mục.
Các quan ở phủ huyện có bọn Nguyễn Duy Thuần, Thanh Liêm, Cần Mẫn, bọn Trịnh Thụ, Tham Nhũng Thối Nát gồm 13 người, hoặc thăng hoặc chuốt khác nhau.
Chúa Trịnh Doanh đã nghe theo lời tâu của ông, trừng trị thẳng tay các tham quan.
Tháng Chín năm 1771, khi được Chúa Trịnh Xâm bổ dụng làm tả thị lang bộ công, quyền giữ trước đô ngự xử, Lê Quý Đôn đã ngay lập tức trình bày bốn việc.
Theo sách, không định việc xử thông giám cương mục như sau.
Cống sĩ thi hội chúng, được kỳ đệ tam phần nhiều, xin lạm xác nội hoàng ra ơn, nhảy qua tư cách trao chức vượt bậc, xin xét thực, bắt trở về bậc cũ.
Hiến sát phó xứ và than nghị là người có chuyên trách ở một địa phương, thế mà ít lâu nay, những bọn cầu may để làm quan phần nhiều không do các quan trong chiều đường bảo cử.
Chỉ lén lút cầu cạnh để được dự vào sự bổ sung, xin thu hồi lệnh trước, mà cho các quan trong chiều đường bảo cử theo như lệ cũ.
Đất bãi ở các lộ, sai các quan chia nhau đi khám lại.
Những dân xã ở các lộ, trước đây phụ mệnh được miễn trừ, gần đây vì chép lại sổ sách rồi sinh ra sự thay đổi thêm bớt gian trá, xin sai tính thần xét thực để chỉnh đốn lại cho đúng.
Chúa Trịnh Sâm cũng cho những điều mà Lê Quý Đôn tâu lên là lẽ phải nên lập tức thi hành.
Trong cuộc đời làm quan của Lê Quý Đôn, có mấy sự kiện sau có ảnh hưởng lớn đối với sự nghiệp trước tác, văn chương của ông.
Đó là chuyện đi xuống Trung Quốc năm 1760 đến năm 1762.
Tại Yên Kinh Bắc Kinh, Lê Quý Đôn gặp gỡ các sứ thần Triều Tiên, tiếp xúc với nhiều trí thức nổi tiếng của nhà Thanh, bàn lận với họ về những vấn đề sử học triết học.
Học vấn sâu rộng của ông được các học giả Trung Quốc, Triều Tiên rất khâm phục.
Ở đây, Lê Quý Đôn có dịp đọc nhiều sách mới lạ, kể cả sách của người phương Tây nói về địa lý thế giới, về ngôn ngữ học, thủy văn học.
Đó là các đợt Lê Quý Đôn đi công cán ở các vùng Sơn Nam, Tuyên Quang, Lạng Sơn, những năm 1772-1774, làm nhiệm vụ điều tra nỗi khổ của nhân dân cùng những tệ tham nhũng, ăn hối lộ của quan lại.
Khám đạc ruộng đất, các vùng ven biển, bị địa chủ cường hào địa phương, man khai, trôn thuế.
Chính nhờ quá trình đi nhiều, thấy nhiều, nghe nhiều, viết nhiều việc đời như vậy mà kiến thức Lê Quý Đôn trở nên phong phú vô cùng.
Ông viết trong lời tựa sách kiến văn Tiểu Lục
Tôi vẫn là người nông cạn, lúc con bé thích chứa sách, lúc trưởng thành ra làm quan, xem lại sách đã chứa trong tủ, vâng theo lời dạy của cha, lại được giao du nhiều với các bậc hiền sĩ đại phu.
Thêm vào đấy, phụng mệnh làm việc công, bốn phương rong rủi.
Mặt Bắc sang xứ Trung Quốc, mặt Tây bình định chấn Ninh, mặt Nam chấn thủ thuận Quảng, tức thuận hóa Quảng Nam ngày nay.
Đi tới đâu cũng để ý tìm tòi, làm việc gì mắt thấy tay nghe đều dùng bút ghi chép, lại phụ thêm lời bình luận sơ qua, giao cho tiểu đồng, dựng vào túi sách.
Ngoài đầu óc thông tuệ đặc biệt, cộng với vốn sống lịch lãm và một nghị lực làm việc phi thường.
Phải kể đến thời đại mà Lê Quý Đôn sống, và ông là đứa con đẻ, là sản phẩm của thời đại ấy kết tinh lại.
Lê Quý Đôn sống ở thế kỷ 18, thời kỳ xã hội Việt Nam còn nhiều biến động lớn.
Trong lòng xã hội Việt Nam đầy mâu thuẫn, khi ấy đang nảy sinh những mầm mông mới của thời kỳ kinh tế hàng hóa thị trường trong nước mở rộng.
Thủ công nghiệp và thương nghiệp có cơ hội phát triển, tình hình đó đã tác động mạnh mẽ tới đời sống văn hóa tư tưởng khoa học.
Ở thế kỷ 18 xuất hiện nhiều tên tuổi rực rỡ như Đoàn Thị Điểm, Ngô Thị Sĩ Nguyễn Gia Thiều, Đặng Trần Côn, Lê Hữu Trác.
Đồng thời, các chi thức văn hóa khoa học của dân tộc được tích lũy hàng ngàn năm tới nay đã ở vào giai đoạn xúc tích, tiến đến trình độ phải hệ thống vân loại.
Thực tế khách quan này đòi hỏi phải có những bộ ốc Bách Khoa và Lê Quý Đôn được học vấn uyên bác của mình đã trở thành người tập hành mọi chi thức của thời đại.
Có thể nói toàn bộ những chi thức cao nhất ở thế kỷ 18 đều được bao quát trong các tác phẩm của Lê Quý Đôn.
Tác phẩm của ông như cái mốc lớn đánh dấu thành tựu văn hóa của cả một thời đại với tất cả những ưu điểm cùng nhợt điểm của nó.
Những tác phẩm tiêu biểu của Lê Quý Đôn còn giữ được có thể kể ra như sau.
Quần thư khảo biện, tác phẩm chớ đựng nhiều quan điểm triết học lịch sử chính trị được viết trước năm ông 30 tuổi.
Vân đài loại ngữ, Lê Quý Đôn làm xong lúc ông 30 tuổi, đây là một loại Bách Khoa thư.
Sắp xếp theo thứ tự, vũ chủ luận, địa lý, điển lệ, chế độ, văn nghệ, ngôn ngữ, văn tự, sản vật tự nhiên, xã hội.
Vân đài loại ngữ là bộ sách đặt tới trình độ phân loại, hệ thống hóa, khai quát hóa khá cao, đánh dấu một bước tiến bộ vượt bậc đối với nền khoa học Việt Nam thời phong kiến.
Sách về lịch sử, ông có các tác phẩm tiêu biểu như Đại Việt Thông Sử, Phủ Biên Tạp Lục, Kiến Văn Tiểu Lục, Bác Sử Thông Lục, trong đó Đại Việt Thông Sử.
Còn gọi Lê Chiều Thông Sử là bộ sử được viết theo thể ký chuyển, chất sự việc theo từng loại, từng điều, một cách hệ thống, bắt đầu từ Lê Thái Tổ đến Cung Hoàng, bao quát một thời gian hơn 100 năm của Chiều Lê.
Trong đó chứa đựng nhiều tài liệu mới mà các bộ sử khác không có, đặc biệt là về cuộc hàng chiến chống Minh.
Kiến Văn Tiểu Lục là tập bút ký nói về lịch sử và văn hóa Việt Nam từ đời Trần đến đời Lê.
Ông còn đề cập tới nhiều lĩnh vực thuộc chế độ các vương chiều lý Trần, từ thanh quách núi sông, đường xã, thuê má, phong tục tập quán, sản vật, mò đồng, mò bạc, và cách khai thác cho tới các lĩnh vực thơ văn, sách vở.
Phủ biên tạp lục được viết trong thời gian Lê Quý Đôn làm hiệp chấn thuận hóa, nội dung ghi chép về tình hình xã hội Đằng Trong từ thế kỷ 18 trở về trước.
Công trình biên soạn lớn nhất của Lê Quý Đôn là bộ toàn Việt thi lục 6 quyển, tuyển chọn 897 bài thơ của 73 tác giả từ thời Lý đến đời Lê Tương Dực, 1509-1516.
Lê Quý Đôn hoàn thành toàn Việt thi lục năm 1768, dân lên vua, được thưởng 20 lạng bạc.
Về sáng tác văn xuôi, theo Phan Huy Chú
Lê Quý Đôn có quê đường văn tập 4 quyển, nhưng sách này đã mất.
Về sáng tác thơ, Lê Quý Đôn để lại có quê đường thi tập khoảng vài trăm bài thơ làm trong nước và trong thời gian đi xứ Trung Quốc.
Nhận xét tổng quát về thơ Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú có viết như sau
Ông là người học vấn rộng khắp, đạt bút thành văn, cốt cách thơ trong sáng, lời văn hồn nhiên, không cần suy nghĩ mà trôi chảy rồi rào như sông dài biển cả, không chỗ nào không đạt tới, thật là phong cách đại gia.
Giáo sư sử học Văn Tân trong bài kỷ niệm 250 năm ngày sinh Lê Quý Đôn đã từng nhận xét như sau
Lê Quý Đôn đã nắm được tất cả các chi thức mà con người Việt Nam hồi thế kỷ thứ 18 có thể có được.
Có thể nói, Lê Quý Đôn là cái tủ sách tổng hợp biết nói của nước Việt Nam hồi thế kỷ 18.
Trên thì thiên văn, dưới thì địa lý, giữa là con người, không gì Lê Quý Đôn không biết, hiểu biết của ông rất rộng lại rất sâu.
Nhà nghiên cứu Hán Nôm Nguyễn Thanh, Giám đốc Sở Văn hóa thể thao và du lịch tỉnh Thái Bình đã có nhận định như sau
Trong lịch sử Việt Nam thời phong kiến, Lê Quý Đôn là một học giả kiệt xuất nhất,
một nhà khoa học lớn nhất đã có những đóng góp hết sức to lớn vào kho tàng văn hóa của dân tộc,
làm dạng rỡ nền văn hiến nước nhà và cho đến nay nhiều ngành khoa học ở nước ta còn phải kế thừa những thành tựu lớn đau của ông để phát huy phát triển.
