Chữ Nôm - "Chữ Việt" bị lãng quên của dân tộc | Á Lục Ký | TẠI SAO NGƯỜI VIỆT BỎ CHỮ NÔM

Xin chào các bạn. Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau khám phá một câu chuyện đầy tiếc nối về văn hóa Việt Nam. Bạn có biết người Việt từng có một loại chữ viết riêng không? Không phải chữ Hán, không phải chữ quốc ngữ mà chúng ta đang dùng, mà là chữ Nôm, một hệ thống chữ viết do chính người Việt sáng tạo ra. Khi bạn đọc chuyện Kiều, bạn đọc bằng chữ quốc ngữ. Nhưng bạn có biết không, Nguyễn Du viết chuyện Kiều bằng chữ Nôm, không phải chữ quốc ngữ. Nếu bạn đến đền Chùa Cổ, bạn sẽ thấy bia đá có chữ Hán lẫn một số chữ lạ, đó chính là chữ Nôm. Vậy chữ Nôm là gì? Tại sao người Việt phải tạo ra nó? Và quan trọng hơn, tại sao chúng ta lại bỏ nó? Trong video này, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu những ngộ nhận phổ biến về chữ Nôm, cách tạo chữ Nôm như thế nào, tại sao chữ Nôm bị thất truyền và có nên hồi sinh nó hay không. Trước khi đi vào nội dung, tôi muốn nói vài câu về ý nghĩa của chủ đề này. Chữ Nôm là bằng chứng về sự sáng tạo của dân tộc Việt. Chúng ta không chỉ mượn văn hóa Trung Hoa, mà còn tự tạo ra hệ thống chữ viết riêng để ghi âm tiếng Việt. Hiểu về chữ Nôm giúp chúng ta thấu hiểu sâu hơn về bản sắc văn hóa của chính mình. Đây cũng là câu chuyện về sự mất mát và lựa chọn trong lịch sử. Được rồi, giờ thì chúng ta bắt đầu thôi. Phần 1. Những ngộ nhận về chữ Nôm Trước tiên, chúng ta hãy cùng phá vỡ những ngộ nhận phổ biến về chữ Nôm. Đây là phần quan trọng nhất. Vì nhiều người Việt hiện nay hiểu sai về chữ Nôm mà không hề biết. Ngộ nhận thứ nhất. Chữ Hán là chữ cổ Việt Nam. Nhiều người nghĩ rằng chữ Hán là chữ cổ của người Việt. Khi thấy bia đá, sách cổ viết bằng chữ Hán, họ cho rằng đó là chữ viết của Tổ tiên. Nhưng sự thật không phải vậy. Chữ Hán là chữ của Trung Quốc. Người Việt mượn nó để dùng trong hành chính khoa cờ, vì thời xưa chúng ta chịu ảnh hưởng văn hóa Hán rất sâu. Nhưng chữ Nôm mới là chữ do người Việt tự sáng tạo để ghi âm tiếng Việt. Giống như người Nhật có chữ Kanji, đó là chữ Hán mượn từ Trung Quốc, nhưng họ cũng có Hiragana và Katakana, đó là chữ riêng của người Nhật. Tương tự, người Việt có chữ Hán, nhưng cũng có chữ Nôm, chữ riêng của mình. Tại sao có sự hiểu lầm này? Vì chữ Hán phổ biến hơn, dùng trong hành chính, trong thi cử. Chữ Nôm ít được biết đến hơn, chỉ dùng trong văn học, trong dân gian. Nên nhiều người tưởng chữ Hán là chữ cổ Việt Nam. Ngộ nhận thứ hai, người Việt xưa đều biết chữ Hán. Đây là một ngộ nhận rất phổ biến. Nhiều người tưởng rằng người Việt xưa ai cũng biết chữ Hán, ai cũng đọc được sách Hán. Sự thật là chỉ tầng lớp sĩ phu, quan lại biết chữ Hán. Đó là những người đi học, đi thi, làm quan. Còn dân thường như nông dân, tiểu thương, phần lớn không biết chữ Hán. Họ chủ yếu dùng chữ Nôm hoặc không biết chữ. Thời phong kiến, chỉ khoảng 5-10% dân số biết chữ Hán. Còn số này rất nhỏ. Còn chữ Nôm thì phổ biến hơn trong dân gian. Tại sao? Vì chữ Nôm ghi âm tiếng Việt trực tiếp, dễ học hơn chữ Hán. Ca Giao, tục ngữ Việt Nam phần lớn được ghi lại bằng chữ Nôm, không phải chữ Hán. Bởi vì đó là ngôn ngữ của dân gian, không phải văn ngôn. Người dân không biết chữ Hán, nhưng họ có thể học chữ Nôm để đọc ca giao, đọc chuyện. Ngộ nhận thứ 3. Chữ Nôm chỉ dùng để viết văn học. Nhiều người nghĩ chữ Nôm chỉ dùng để viết thơ, viết chuyện, như chuyện Kiều, lục vân tiên. Nhưng thực ra, chữ Nôm còn dùng trong nhiều lĩnh vực khác. Chữ Nôm được dùng trong hành chính địa phương. Một số văn bản hành chính cấp làng, cấp xã viết bằng chữ Nôm. Vì quan lại địa phương, không phải ai cũng giỏi chữ Hán. Chữ Nôm còn dùng trong giao dịch dân sự. Hợp đồng mua bán, giấy tờ ruộng đất thời nhà Nguyễn thường viết bằng chữ Nôm. Tại sao? Vì người dân không biết chữ Hán, họ cần giấy tờ bằng chữ Nôm để hiểu. Chữ Nôm cũng dùng trong tôn giáo. Kinh Phật, sách Đạo được dịch sang chữ Nôm để dân gian đọc. Bởi vì nếu chỉ có bản chữ Hán, dân thường không đọc được. Và chữ Nôm còn dùng trong giáo dục. Sách dạy học cho trẻ em dân thường thường viết bằng chữ Nôm, không phải chữ Hán. Vì trẻ em học chữ Nôm dễ hơn. Như vậy, chữ Nôm không chỉ dùng để viết văn học, mà còn ăn sâu vào đời sống hàng ngày của người Việt. Ngộ nhận thứ tư. Chữ Nôm giống hẹt chữ Hán. Một số người nghĩ chữ Nôm giống hẹt chữ Hán. Chỉ khác cách đọc, nhưng thực ra không phải vậy. Chữ Nôm có một số ký tự giống chữ Hán, nhưng cũng có rất nhiều ký tự hoàn toàn khác. Do người Việt tự sáng tạo. Người Việt tạo chữ Nôm bằng cách kết hợp chữ Hán theo nhiều phương pháp khác nhau. Ví dụ, chữ con trong tiếng Việt. Người Việt tạo ra chữ Nôm bằng cách ghép hai chữ Hán. Chữ tử nghĩa là con, và chữ tiểu nghĩa là nhỏ. Ghép lại thành một chữ mới, nghĩa là con nhỏ. Chữ này hoàn toàn do người Việt sáng tạo, không có trong chữ Hán. Hay chữ cha trong tiếng Việt. Người Việt ghép chữ phụ nghĩa là cha, và chữ ra nghĩa là nhà. Ghép lại thành chữ Nôm, nghĩa là cha trong nhà. Đây cũng là chữ do người Việt tự tạo. Như vậy, chữ Nôm không phải chữ Hán. Nó là hệ thống chữ viết độc lập, sáng tạo bởi người Việt. Ngộ nhận thứ năm. Chữ Nôm rất khó, không ai học được. Nhiều người nghĩ chữ Nôm quá khó. Khó hơn cả chữ Hán, nên không ai học được. Nhưng thực ra chữ Nôm khó với người hiện đại vì chúng ta không còn học nữa. Nhưng với người xưa, chữ Nôm dễ hơn chữ Hán. Tại sao? Vì chữ Nôm phản ánh âm tiếng Việt. Khi người Việt học chữ Nôm, họ dễ nhớ hơn. Vì chữ ghi âm giống như cách họ nói. Còn chữ Hán thì khó hơn. Vì âm Hán khác với âm Việt, giống như tiếng Nhật. Người Nhật học hiragana và katakana dễ hơn kanji. Vì hiragana và katakana ghi âm tiếng Nhật trực tiếp. Còn kanji là chữ Hán, khó hơn. Vậy tại sao chữ Nôm bị bỏ rơi? Không phải vì quá khó, mà vì chữ quốc ngữ xuất hiện. Chữ quốc ngữ dùng chữ cây Latin chỉ có 29 ký tự, rất dễ học. So với hàng nghìn chữ Nôm, chữ quốc ngữ dễ hơn rất nhiều. Như vậy, chúng ta đã phá vỡ năm ngộ nhận phổ biến về chữ Nôm. Bây giờ, chúng ta hãy tìm hiểu chữ Nôm là gì và được tạo ra như thế nào. Phần 2. Chữ Nôm là gì và được tạo ra như thế nào? Chữ Nôm, trong chữ Hán viết là chữ phương Nam, nghĩa là chữ của người Việt Nam. Đây là hệ thống chữ viết do người Việt sáng tạo dựa trên chữ Hán để ghi âm tiếng Việt. Chữ Nôm xuất hiện từ khoảng thế kỷ 10 đến 13. Có nhiều giả thuyết khác nhau về thời điểm chính xác. Nhưng chắc chắn là, từ thế kỷ 15 đến 19, chữ Nôm phát triển rất mạnh. Vậy tại sao người Việt phải tạo chữ Nôm khi đã có chữ Hán? Lý do thứ nhất, chữ Hán không phù hợp với tiếng Việt. Tiếng Hán là ngôn ngữ đơn âm tiết, tiếng Việt cũng đơn âm tiết nhưng có thanh điệu khác nhau. And, nhiều âm tiếng Việt không có trong tiếng Hán. Ví dụ, sự phân biệt giữa âm trở nặng và trở nhẹ hay các tổ hợp phủ âm, vần, rất khó để biểu thị chính xác bằng chữ Hán. Lý do thứ hai, người Việt muốn ghi lại văn học, ca giao dân gian bằng tiếng Việt thuần túy. Chữ Hán chỉ phù hợp với văn ngôn, không phù hợp với ngôn ngữ đời thường. Nếu viết ca giao bằng chữ Hán, nó sẽ mất hết cái hồn Việt Nam. Lý do thứ ba, người Việt muốn thể hiện bản sắc dân tộc độc lập văn hóa. Tạo ra chữ riêng là cách để khẳng định. Chúng ta là người Việt, chúng ta có ngôn ngữ riêng, chữ viết riêng. Vậy chữ nôm được tạo ra như thế nào? Có ba phương pháp chính. Tôi sẽ giải thích đơn giản, không đi sâu vào ngôn ngữ học. Phương pháp thứ nhất là hội ý, nghĩa là ghép nghĩa. Người Việt ghép hai chữ Hán có nghĩa liên quan để tạo chữ mới. Phương pháp thứ hai là hình thanh, nghĩa là ghép âm và nghĩa. Người Việt ghép một chữ Hán chỉ âm với một chữ Hán, chỉ nghĩa. Phương pháp thứ ba là giả tá, nghĩa là mượn âm. Người Việt mượn chữ Hán có âm giống để ghi âm tiếng Việt. Như vậy chữ nôm là sự sáng tạo của người Việt. Họ đã kết hợp chữ Hán một cách khéo léo để tạo ra hệ thống chữ viết riêng. Phần ba, tại sao chữ nôm bị thất chuyển? Bây giờ chúng ta đến phần quan trọng và cũng là phần nhạy cảm nhất. Tại sao chữ nôm bị thất chuyển? Tại sao người Việt bỏ chữ nôm và chuyển sang dùng chữ quốc ngữ? Trước khi đi vào nội dung, tôi muốn nói rõ với bạn rằng đây là một chủ đề phức tạp. Chúng ta sẽ trình bày một cách khách quan, tôn trọng lịch sử tự nhiên, không phán xét đúng sai. Mỗi lựa chọn đều có lợi và có hại. Không có lựa chọn nào hoàn hảo tuyệt đối. Cuối thế kỷ 19, Pháp bắt đầu xâm chiếm Việt Nam. Lúc đó, chữ nôm vẫn còn được dùng phổ biến trong dân gian. Người dân vẫn đọc chuyện chữ nôm, viết hợp đồng bằng chữ nôm. Còn chữ quốc ngữ, tức là chữ Latin, đã được các nhà truyền giáo phát triển từ thế kỷ 17, nhưng chưa phổ biến. Khi Pháp thống trị Việt Nam, họ có chính sách thúc đẩy chữ quốc ngữ thay thế chữ Hán và chữ nôm. Tại sao họ làm vậy? Thứ nhất, giúp người Pháp dễ học tiếng Việt hơn. Vì chữ quốc ngữ dùng chữ cái Latin, người Pháp đã quen, họ có thể học tiếng Việt nhanh hơn. Thứ hai, cắt đứt mối liên hệ văn hóa Việt-Hán. Khi người Việt không còn đọc chữ Hán, chữ nôm, họ sẽ mất kết nối với văn hóa Trung Hoa, giảm ảnh hưởng của Trung Quốc. Thứ ba, phổ cập giáo dục dễ dàng hơn. Chữ quốc ngữ rất dễ học, chỉ 29 ký tử. Người Pháp muốn dạy chữ cho người Việt để phục vụ hành chính thuộc địa. Kết quả là, chữ quốc ngữ dần thay thế cả chữ Hán lẫn chữ nôm trong giáo dục. Từ đầu thế kỷ 20, trường học bắt đầu dạy chữ quốc ngữ thay vì chữ Hán, chữ nôm. Bây giờ, chúng ta hãy xem xét khách quan cả hai mặt của vấn đề này. Về ưu điểm của chữ quốc ngữ. Thứ nhất, rất dễ học. Chỉ 29 ký tử, so với hàng nghìn chữ Hán và nôm. Một người bình thường có thể học chữ quốc ngữ trong vài tháng. Thứ hai, dễ in ấn. Máy in chữ Latin có sẵn, rất phổ biến. In sách chữ quốc ngữ rẻ và nhanh hơn in sách chữ nôm. Thứ ba, dễ phổ cập. Nhờ chữ quốc ngữ, Việt Nam xóa mù chữ rất nhanh. Trong vài thập kỷ, phần lớn dân số đã biết đọc biết viết. Thứ tư, thực tế hơn. Chữ quốc ngữ giúp Việt Nam tiếp cận kiến thức hiện đại. Khoa học phương Tây dễ dàng hơn. Nhưng khi bỏ chữ nôm, chúng ta cũng mất đi một số thứ. Thứ nhất, mất kết nối với di sản. Thế hệ trẻ không còn đọc được sách cổ, bia đá, văn học chữ nôm. Chuyện kiểu gốc, lục vân tiên gốc, họ không đọc được. Phải dựa vào bản dịch chữ quốc ngữ. Thứ hai, mất sự đa dạng. Chữ nôm phản ánh cách tư duy, sáng tạo của Tổ tiên. Nó là một phần văn hóa độc đáo của Việt Nam. Khi bỏ nó, chúng ta mất đi một phần bản sắc. Thứ ba, mất ngữ nghĩa sâu. Nhiều từ Hán Việt khi viết bằng chữ quốc ngữ, người ta không hiểu nguồn gốc. Ví dụ, từ hiểu thảo, nếu viết bằng chữ nôm, Vậy kết luận gì? Đây là quá trình lịch sử tự nhiên, không ai đúng sai tuyệt đối. Chữ quốc ngữ giúp Việt Nam phát triển nhanh về giáo dục, xóa mù chữ, tiếp cận khoa học hiện đại. Nhưng đồng thời, chúng ta cũng mất đi một phần di sản văn hóa. Chúng ta không nên phán xét, pháp xóa bỏ văn hóa Việt, mà nên nhìn nhận đây là sự lựa chọn có lợi và có hại. Quan trọng là chúng ta phải biết mình đã mất gì để có thể bảo tồn và gìn giữ. Phần 4 Di sản văn học chữ nôm và so sánh Đông Trước khi kết thúc, chúng ta hãy nói qua về di sản văn học chữ nôm và so sánh với các nước Đông Á khác. Di sản văn học chữ nôm của Việt Nam rất phong phú. Tác phẩm nổi tiếng nhất là Chuyện Kiều của Nguyễn Du. Đây là kỳ tác văn học Việt Nam được viết hoàn toàn bằng chữ nôm. Câu này ai cũng biết, nhưng ít ai biết nó được viết bằng chữ nôm. Còn có lục vân tiên của Nguyễn Đình Chiều. Chuyện thơ nổi tiếng này cũng viết bằng chữ nôm. Và Quốc âm thi tập, tập thơ nôm đầu tiên của Việt Nam từ thế kỷ 15. Ca giao, tục ngữ Việt Nam phần lớn được ghi lại bằng chữ nôm. Công trà như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Câu này cũng có bản chữ nôm. Như vậy, chữ nôm không chỉ là công cụ viết chữ, mà là linh hồn của văn học Việt Nam. Bây giờ, chúng ta hãy so sánh với các nước Đông Á khác. Nhật Bản có chữ kanji, đó là chữ hán mượn từ Trung Quốc. Nhưng họ cũng có hiragana và katakana, chữ riêng do người Nhật sáng tạo. Hiện tại người Nhật vẫn dùng cả 3 loại chữ. Kanji dùng cho từ hán Nhật, hiragana dùng cho ngữ Pháp, katakana dùng cho từ ngoại lai. Phức tạp nhưng họ giữ được di sản văn hóa. Hàn Quốc có chữ hán và hangul. Hangul là chữ riêng do vua Sê-rong sáng tạo năm 1443. Đây là một hệ thống chữ viết khoa học dễ học. Hiện tại, người Hàn chủ yếu chỉ dùng hangul, bỏ chữ hán. Kết quả là họ xóa mù chữ thành công, giáo dục phát triển nhanh. Nhưng họ cũng mất kết nối với văn hóa hán cổ. Thế hệ trẻ Hàn Quốc không đọc được sách cổ viết bằng chữ hán. Việt Nam có chữ hán và chữ nôn. Giờ chúng ta bỏ cả hai, chỉ dùng chữ quốc ngữ. Đây là chữ Latin, không liên quan gì đến hán. Kết quả là chúng ta dễ học nhất, phổ cập giáo dục nhanh nhất. Nhưng chúng ta cũng mất kết nối với di sản văn hóa nhiều nhất. Mỗi nước có lựa chọn riêng. Nhật Bản giữ cả chữ hán, phức tạp nhưng giữ được di sản. Hàn Quốc bỏ chữ hán, đơn giản hơn nhưng mất một phần di sản. Việt Nam bỏ cả chữ hán lẫn chữ nôn. Dễ nhất nhưng mất nhiều nhất. Không có lựa chọn nào hoàn hảo tuyệt đối. Vậy có nên hồi sinh chữ nôn không? Phe ủng hộ hồi sinh cho rằng chữ nôn là bản sắc văn hóa, cần gìn giữ, giúp thế hệ trẻ hiểu sâu hơn về văn học cổ. Nhiều nước vẫn dạy chữ cổ trong trường học như Nhật, Trung, Hàn. Phe phản đối hồi sinh cho rằng không thực tế, tốn nhiều nguồn lực. Chữ quốc ngữ đã ăn sâu vào đời sống, không thể thay đổi. Nên ưu tiên nguồn lực cho giáo dục hiện đại hơn. Kết luận cân bằng là gì? Không nhất thiết phải hồi sinh toàn bộ chữ nôn. Nhưng chúng ta nên bảo tồn, nghiên cứu, số hóa để lưu giữ di sản. Có thể dạy chữ nôn như môn tự chọn trong trường học để ai quan tâm thì học. Giới trẻ nên biết về chữ nôn. Dù không nhất thiết phải biết đọc viết, hiện nay chữ nôn thỉnh thoảng xuất hiện trong phim cổ trang Việt Nam. Một số cảnh viết thư, viết bia đá có chữ nôn. Trò chơi điện tử về lịch sử Việt Nam cũng đôi khi có chữ nôn trang trí. Đây là cách gián tiếp giúp giới trẻ biết đến chữ nôn. Vậy là chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu về chữ nôn, chữ Việt bị lãng quên. Giờ thì tóm lại những điểm chính nhé. Thứ nhất, nhiều người tưởng chữ hán là chữ cổ Việt Nam. Nhưng thực ra, chữ nôn mới là chữ Việt. Chữ nôn do người Việt tự sáng tạo. Thứ hai, chữ nôn phản ánh sự sáng tạo, độc lập văn hóa của dân tộc Việt. Chúng ta không chỉ mượn văn hóa hán, mà còn tạo ra chữ riêng. Thứ ba, chữ nôn bị thay thế bởi chữ quốc ngữ. Chữ quốc ngữ có lợi về giáo dục, xóa mù chữ. Nhưng chúng ta cũng mất đi di sản văn hóa. Thứ tư, so với Nhật Bản và Hàn Quốc, Việt Nam là nước mất kết nối với di sản nhiều nhất. Nhật giữ Kanji, Hàn bỏ chữ hán nhưng giữ Hangul. Việt Nam bỏ cả chữ hán lẫn chữ nôn. Thứ năm, không nhất thiết phải hồi sinh toàn bộ chữ nôn, nhưng nên bảo tồn, nghiên cứu, dạy cho thế hệ trẻ biết đến. Bây giờ, tôi muốn để lại cho bạn vài câu hỏi suy ngẫm. Liệu nếu Việt Nam không bị thực dân Pháp, chữ nôn có còn được dùng đến ngày nay không? Hay liệu có một thời điểm nào đó, người Việt vẫn sẽ chuyển sang chữ dễ học hơn? Chúng ta đã đánh đổi gì để có được sự tiện lợi của chữ quốc ngữ có đáng không? Và bạn có muốn con cháu mình biết đọc chữ nôn không? Hay bạn nghĩ rằng đó là quá khứ, không cần thiết nữa? Nếu bạn thấy video này thú vị, hãy like và đăng ký kênh để theo dõi những câu chuyện văn hóa Việt sâu sắc khác. Bạn có biết về chữ nôn trước khi xem video này không? Để lại bình luận chia sẻ nhé! Video tiếp theo chúng ta sẽ nói về một chủ đề cũng rất thú vị. Hẹn gặp lại các bạn!