"Người Đàn Ông Này Đã Nuôi Sống Cả Thế Giới Như Thế Nào?
Fritz Haber - thiên tài hóa học từng giành giải Nobel năm 1918 là một trong những nhân vật gây tranh cãi nhất lịch sử. Ông đã mang đến phát minh vĩ đại giúp tạo ra “bánh mì từ không khí”, giải quyết nạn đói và nuôi sống hàng tỷ người. Thế nhưng, cũng chính Haber lại là “cha đẻ” của chiến tranh hóa học, trực tiếp dẫn đến cái chết đau đớn của hàng trăm nghìn binh lính trong Thế chiến I, và gián tiếp mở đường cho những thảm kịch nhân loại sau này.
Video này sẽ đưa bạn trở lại thế kỷ XIX, thời kỳ cả thế giới phát cuồng vì phân chim, hành trình tìm kiếm nguồn nitơ để nuôi sống dân số đang bùng nổ, cho đến khoảnh khắc Fritz Haber tìm ra quy trình Haber- Bosch, rồi biến nó thành thứ vũ khí hủy diệt khủng khiếp. Đây là câu chuyện về một thiên tài vừa được tôn vinh, vừa bị nguyền rủa, một minh chứng rằng khoa học chỉ thật sự mang lại tiến bộ khi nó đi cùng trách nhiệm và lòng nhân ái.
👍 CD Media - Khám Phá là nơi mở ra cánh cửa tri thức về những bí ẩn, câu chuyện kỳ thú và những hiện tượng chưa được giải đáp trong thế giới xung quanh chúng ta. Dựa trên việc tham khảo các nguồn thông tin phong phú và đa dạng, kênh kết nối những kiến thức và quan điểm khác nhau, giúp khán giả có được cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về những bí mật từ tự nhiên, khoa học, vũ trụ, con người,….
Đây là Fritz Haber, người danh giải Nobel Hóa Học năm 1918.
Ông mang đến thế giới một phát minh vĩ đại, giải quyết nạn đói và nuôi sống hàng tỷ con người.
Kỳ lạ thay, chào mọi ai chúc mừng Haber với thành tựu ấy.
Đồng nghiệp chỉ trích ông.
Báo chí lên bài tố cáo ông về tội ác mà họ cho rằng Haber phải chịu trách nhiệm.
Giải Nobel năm đó cũng trở thành một trong những giải thưởng chảnh cãi nhất lịch sử.
Rốt cuộc, điều gì đã xảy ra?
Giữa thế kỷ 19, có một thứ vật chất khiến cả phương Tây thèm khát.
Không phải vàng, cũng không phải dầu mỏ.
Mà đó là phân chim.
Loài chất thải chứa hàm lượng cao các chất nitr, phốt phát và ca ly.
Trong đó, nitr đóng vai trò thiết yếu trong sự tăng trưởng và phát triển của cây trồng.
Vì thế, phân chim được xem như nguồn phân bó tự nhiên, giúp gia tăng sản lượng lương thực vô cùng hiệu quả.
Trước khi người châu Âu đặt chân tới Nam Mỹ, cư dân bản địa đã khai thác nguồn tài nguyên này trong nhiều thế kỷ.
Năm 1609, một nhà sử gia ghi chép rằng,
ở Peru lúc bấy giờ không dùng loại phân bó nào khác ngoài phân chim biển.
Từ đó, nhiều điên mức, từ xa trông như những đỉnh núi phủ tuyết trắng.
Dưới sư trị vị của nhà Puyinca, mỗi làng được giao cho một hòn đảo.
Những cư dân trong làng dựa vào đó mà phân triêng nguồn phân bó tự nhiên cần thiết tùy theo nhu cầu.
Bất cứ ai dám trộm cắp hoặc cây tổn hại đến đàn chim trong mùa sinh sản đều bị sử tử.
Nhờ đó, việc sử dụng và khai thác phân chim được duy trì một cách bền vững.
Nhưng rồi, sự bền vững ấy cũng không thể chống lại những đế quốc hùng mạnh bên kia đại dương.
Trong những năm tháng đầu của thời kỳ khai phá thuộc địa, thực dân châu Âu không hề để mắt tới phân chim.
Họ đang mãi mê với vàng bạc, hương liệu và các kim loại quý khác.
Chỉ đến khi người đàn ông này đặt chân đến Peru, mọi chuyện mới bắt đầu thay đổi.
Là một nhà địa lý học, Humboldt cực kỳ ấn tượng với chất lượng đất đài được bón bởi phân chim.
Năm 1804, ông mang mẫu phân về châu Âu rồi giao cho những nhà hóa học giỏi nhất nghiên cứu.
Lúc bấy giờ, châu Âu đang gặp phải một vấn đề nghiêm trọng.
Sau nhiều năm trồng trọt, cành tác, đất đài dân trở nên cạn cỗi.
Dân số ngày càng tăng nhanh, làm vấn đề lương thực trở nên cấp thiết.
Người ta bắt đầu tìm kiếm các loại phân bón khác nhau cho khai trồng.
Từ muôn cưa, nước tiểu, người đến sừng bò nguyên vụn.
Nhưng không có loại nào tỏ ra hiệu quả trên thực tế.
Lúc này, mẫu phân bón Humboldt mang về mới khiến tất cả phải kinh ngạc.
Nguồn nitro trong phân chim nhanh chóng cải thiện chất lượng đất, giúp sàn lượng lương thực tăng vượt trội.
Nó hiệu quả đến mức một số người còn lo lắng rằng
những vụ mồ bội thu do bị kích thích có thể làm cạn kiệt phân dinh dưỡng còn lại trong đất.
Nhưng nỗi lo này chẳng thấm vào đầu so với hạm muốn kiếm lời từ giới tư bản.
Thay vì vàng bạc, khoáng sản, nhưng đế quốc lại thi nhau tranh giành phân chim.
Chỉ trong 15 năm, nước Anh nhập về hơn 2 triệu tấn phân bón tự nhiên này.
Năm 1850, phân chim có giá lên tới 167 đô la một cần,
trong khi giá vàng chỉ khoảng 660 đô la một cần.
Vậy là cứ 4 cân phân chim sẽ đổi được 1 cân vàng.
Do giá trị quá lớn, kẻ gian thường pha thêm đất màu, bút đá, mùn cưa phân hủy để kiếm lợi.
Khu vực Nam Mỹ, nơi có những mỏ phân chim dồi dào bị sâu xẻ không thương tiếc.
Năm 1865, Tây Ban Nha gây chiến với Peru, Chile, Ecuador và Bolivia.
Mỹ cũng tham gia cuộc đua bằng cách ban hành một đạo luật cho phép công dân có quyền chiếm hữu những hòn đảo có phân chim,
miễn là nó không thuộc phạm vi tài phán của bất kỳ chính phủ nào.
Nhưng rồi, vấn đề vẫn không thực sự được giải quyết.
Do khai thác quá mức, các hòn đảo dần càng kiệt phân chim.
Peru thậm chí còn ban bổ lệnh cấm xuất khẩu màn hàng đặc biệt này.
Điều đó đặt ra một bài toán liên quan đến tồn vong của cả nhân loại.
Cuối thế kỷ 19, William Crokes, Chủ tịch Hiệp hội vì sự tiến bộ khoa học Anh đưa ra một cảnh báo.
Nước Anh và tất cả các quốc gia văn minh khác đang đứng trước nguy cơ chết đói vì không đủ thức ăn.
Đất trồng lúa mì của chúng ta hoàn toàn không đáp ứng được sức ép mà nó phải chịu được.
Nếu không tìm được nguồn phân bón dầu niter để cải thiện chất lượng đất, nạn đói là điều không thể tránh khỏi.
Trên thực tế, niter không hề hiếm. Nó chiếm tới 78% thành phần của không khí.
Thế nhưng niter lại tồn tại chủ yếu dưới dạng phân tử N2,
tức là 2 nguyên tử khóa chặt nhau bằng liên kết 3 bền vững.
Cây trồng không thể hấp thụ niter ở dạng này.
Chúng ta cần tách nó ra để niter liên kết với một chất khác,
tạo thành hợp chất dễ hấp thụ như NH3, tự ammoniak chẳng hạn.
Thông thường, sức mạnh của một liên kết hóa học được thể hiện qua năng lượng cần để phá vỡ nó.
Chẳng hạn, muốn tách đôi nguyên tử clor cần 2,5 eV,
carbon cần 3,8 eV, oxy cần 5,1 eV.
Nhưng phá vỡ cam niter cần tới 9,8 eV.
Trong tự nhiên, chỉ có 2 hiện tượng đủ sức làm điều này.
Đầu tiên là tía set.
Với sống năng lượng cực mạnh, set có thể xé N2 thành các nguyên tử dương lẻ.
Sau đó các nguyên tử lập tức kết hợp với oxy, tạo thành niter monoxid, tức NO.
NO sau đó tiếp tục bị oxy hóa trong khí quyển trở thành NO2.
NO2 hòa tan vào nước mưa rồi rơi xuống.
Sau cùng, nó ngâm xuống đất, tạo ra ionitrap,
giúp cây có thể hấp thụ được.
Nhưng trên trại đất, không phải ở đâu cũng có set.
Chúng ta không thể trông đợi vào cách này.
Cách thứ 2 là nhờ hoạt động của một số loài vi khuẩn đặc biệt trong đất.
Chúng sống cầu sinh trong rễ cây và có khả năng chuyển hóa niter thành ammonia.
Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa diễn ra rất chậm.
Vậy nên phương án liên quan tới các vi khuẩn đặc biệt cũng bất khả thí.
Giới khoa học buộc phải có một giải pháp khác.
Năm 1811, nhà khoa học người Đức
thực hiện thử nghiệm trộn niter và heat grow nhằm tạo ra ammonia.
Trong điều kiện bình thường, cách này không hiệu quả.
Nhưng ông không bỏ cuộc.
Ông tiếp tục thử nghiệm bằng cách đưa bình trường hỗn hợp xuống độ sâu khoảng 300 mét
với hy vọng dùng áp suất nước biển để kích thích phản ứng.
Kết quả vẫn chẳng có gì thay đổi.
Trong suốt thế kỷ tiếp theo,
nhiều nhà khoa học đã nỗ lực cải tiến phương pháp này
bằng đủ loại thiết bị và kỹ thuật hiện đại hơn.
Tuy nhiên, tất cả đều đi đến ngõ cụt.
Trong khi đó, vấn đề lương thực ngày càng trở nên nghiêm trọng,
đặc biệt là tại Đức.
Hơn thế nữa, quốc gia này lại không có hệ thống thuộc địa
để khai thác tài nguyên cần thiết như nhiều cường quốc châu Âu khác.
Trước nhu cầu ngày càng lớn,
các nhà khoa học Đức cũng tích cực tham gia
nghiên cứu một loại phân bón hiệu quả cho cây trồng.
Năm 1895, hai nhà khoa học Adolf Frank và Nikolai Karol
thành công trong việc tạo ra Cansi Sianua.
Hợp chất này sau khi bóng xuống đất
có thể thủy phân thành NH3, cung cấp niter cho cây trồng.
Chỉ 10 năm sau, quy trình Frank-Karol
được sửng dụng vào sản xuất công nghiệp.
Và đến năm 1918,
35 cơ sở đã sản xuất được 325.000 tấn niter mỗi năm.
Tuy nhiên, quy trình này có một điểm yếu trí mạng.
Nó tiêu thụ một lượng điện năng khổng lồ để hoạt động
và cũng đòi hỏi rất nhiều nhân công duy trì vận hành.
Nếu áp dụng trên quy mô lớn,
thay vì thiếu lương thực,
con người lại phải đối mặt với bài toán thiếu năng lượng.
Rõ ràng, đây chứ không phải là lời dạy tối ưu
cho bài toán tìm kiếm niter.
Vậy, đâu mới là lối đi
để con người thoát khỏi một tai họa đáng cần kể?
Người đàn ông này sẽ giúp chúng ta có được câu trả lời.
Herbert sinh ra trong một gia đình do Thái
tại Breslau, thuộc Ba Lang ngày nay.
Bị ảnh hưởng từ công việc nhập khẩu thuốc nhuộm
và bột màu của cha,
ông bắt đầu nuôi dưỡng niềm say mê với những hóa chất.
Lần lên, Herbert theo học
tại nhiều trường đại học danh tiếng của Đức.
Sau khi bảo vệ luận án tiến sĩ,
ông tiếp tục nghiên cứu
và nhanh chóng khẳng định tài năng khoa học hiếm có của mình.
Năm 1894,
Herbert được bổ nhiệm làm trợ lý
Bộ Môn Công Nghệ Hóa Học và Nhân Liệu
của Môn Trường Kỹ thuật ở Đức.
Rồi ông nhanh chóng thăng tiến
và trở thành giáo sư chính thức.
Công trình đầu tiên của Herbert
là nghiên cứu về hóa học vật lý của ngọn lửa
và quá trình cháy.
Sau này, nó trở thành cơ sở quan trọng
để giải thích nguyên lý tỉnh chế dầu mỏ.
Năm 1904,
Herbert nhận được một yêu cầu
từ Viện Hóa Học Công nghiệp ở Việt Nam.
Nghiên cứu tòa hợp amonimac
Về mặt lý thuyết,
phản ứng này hoàn toàn khả thí.
Nhưng khi tiến hành thí nghiệm trong thực tế,
mọi nỗ lực đều dẫn tới thất bại.
Một năm sau,
trong lúc bề tắc,
Herbert tình cờ đọc được một công trình nghiên cứu
từ năm 1884
của William Ramsey.
Trong đó, Ramsey thử trộn khí niter
và khí hydro rồi nung nóng.
Thật bất ngờ,
phản ứng có xảy ra.
Nhưng quá trình chỉ tạo ra
một lượng rất nhỏ amonimac
sau đó gần như dừng ảnh.
Phần lớn khí niter và hydro ban đầu
vẫn giữ nguyên, không biệt đôi.
Hiện tượng này được gọi là
trạng thái cân bằng.
Herbert nảy ra một ý tưởng.
Nếu tìm được phương pháp phá vỡ thể cân bằng ấy,
thì liệu có thể tạo ra nhiều amonimac hơn hay không?
Ông cùng trợ lý
lập tức bắt tay vào nghiên cứu.
Dữ liệu thu được cho thấy
ở 927 độ C,
tỷ lệ amonimac trong hỗn hợp cân bằng
đạt 0,024 phần trăm
và ở 1020 độ C
đạt 0,012 phần trăm.
Tuy còn hạn chế về kết quả,
nhưng thí nghiệm chứng minh rằng
ở nhiệt độ thấp hơn,
tỷ lệ amonimac được tạo ra
sẽ cao hơn so với nhiệt độ thẳng.
Nhưng để biến lý thuyết này
thành sản xuất thực kế, cần 2 điều kiện.
Đầu tiên là phân khí
chưa phản ứng phải được thù hồi và dùng lại.
Bên cạnh đó phải tìm ra
một chất xúc tắc đủ mạnh để túc đẩy phản ứng.
Vì nhiệt độ thấp,
phản ứng xảy ra chậm đến mức gần như không thể nhìn thấy.
Đáng buồn thay,
cả 2 điều kiện đều quá sức với công nghệ thời bấy giờ.
Cùng lúc,
Herbert nghiên cứu cách tạo ra amonimac.
Walter Nuss,
một nhà khoa học nổi tiếng khác cũng đang phát triển định lý nhật.
Ông cần các phản ứng hóa học phù hợp
để minh họa cho lý thuyết của mình.
Khi đọc nghiên cứu của Herbert,
ông nghĩ đây là một phép thử tốt.
Nhưng những gì mà Herbert công bố
lại mâu thuẫn với suy đoán của Nuss.
Vì thế, ông tự làm thí nghiệm
nhưng là về áp suất từ 30 đến 75 amonifer.
Sau khi có được kết quả,
Nuss lập tức cho rằng
Herbert đã sai trong cách đo
tối nhiên tiến hành thí nghiệm.
Trong bài giảng tưởng niệm Herbert
của nhà học Giuseppe Edward Curtis
năm 1939 viết rằng
Herbert coi đây là một đòn ráng thẳng vào danh dự của mình.
Ngay lập tức,
ông cùng với công sự tiến hành một loạt thí nghiệm mới.
Lần này, ông đẩy áp suất lên
30 amonifer để loại bỏ mọi nghi ngờ
về dữ liệu ban đầu.
Cuối cùng, công trình công bố năm 1908
đã chứng minh kết quả trong thử nghiệm trước đó
của Herbert là hoàn toàn chính xác.
Herbert cũng đã thử nghiệm
nhiều loại chất số tác khác nhau.
Ông tìm ra Uranium, Osmium
và sắt đã qua xử lý đặc biệt
cho hiệu suất cao nhất.
Vậy là, một hệ thống thử nghiệm
quy mô nhỏ ra đời.
Nó có thể sản xuất vài trăm milliliters
ammoniac lỏng mỗi giờ,
tiêu hoa năng lượng ít hơn nhiều
so với quy trình.
Tháng 7 năm 1909,
tiến sĩ Karl Bosch, đại diện của tập đoàn hóa chất
BASF, đã đến quan sát
dây chuyển của Herbert.
Ông nhanh chóng nhận ra tiềm năng khổng lồ của nó.
Bosch tin rằng
quy trình này hoàn toàn có thể được cải tiến thêm.
Nó nhanh chóng được chuyển
đến trung tâm nghiên cứu của BASF
tại Ludwig 7.
Tại đây, Bosch
tiếp tục tập trung giải quyết những vấn đề xung quanh
như chế tạo thép chịu áp,
thiết kế hệ thông nén,
làm mát và kiểm soát xúc tác
ở quy mô lớn.
Một năm sau, BASF được cấp bằng
sáng chế cho một quy trình sản xuất mang tên
Herbert Bosch.
Quy trình hoạt động là áp suất 175
atmosphere, nhiệt độ 550 độ C
trên chất xúc tác osmi
và urani.
Năm 1911, một nhà máy sản xuất
được khởi công từ Eau Pau
gần Ludwig 7.
Đến tháng 9 năm 1913,
nó chính thức đi vào hoạt động.
Sản lượng Ammoniac nhanh chóng
đạt 7.000 tấn mỗi năm.
Ít lâu sau, một nhà máy quy mô
lớn khác được xây dựng tại Leona,
khu vực miền Trung nước Đức.
Cục suất ban đầu của nó là 33.000 tấn
mỗi năm. Nhưng đến cuối
thế chiến thứ nhất, con số này đã tăng vọt
lên 146.000 tấn.
Bài toán làm đau đầu cả thế giới
chính thức có lời giải.
Phát minh này đã đưa danh tiếng của Herbert
vàng xá khắp thế giới.
Ông được thăng chức, trở thành
giám đốc sáng lập viện Kaiser Wilhelm
về khoa học vật lý ở Berlin.
Năm 1994,
khi Viện Hạn Lâm Phổ dự kiến thành lập
một trung tâm dành riêng cho các học giả hàng đầu,
Herbert được đề cử vào vị trí lãnh đạo.
Phân đàn tổng hợp
giúp sản lượng lương thực trên cùng diện tích
đất tăng gấp 4 lần.
Theo ước tính của Niên tảng Nghi cứu
Dữ liệu Toàn cầu, phân đàn sản xuất
bằng phương pháp Herbert Boss đã mang lại
sự sống cho hàng tỷ người.
Nhưng vì sao một phát minh vĩ đại như vậy
lại bị tẩy chay ở giải Nobel
năm 1918?
Tất cả bắt nguồn từ những gì xảy ra
trong thế triền Thời Nhất.
Năm 1914, Herbert
cùng 92 nhà khoa học, học giả
và giới văn nghệ sĩ nổi tiếng của nước Đức
cùng ký tên vào tuyên ngôn 93.
Tài liệu này công khai ủng hộ
cuộc chiến chống Anh, Pháp và Nga.
Bằng vốn hiểu biết sâu rộng,
Herbert chuyển nguồn nitrat
từ nông nghiệp sáng chế tạo thuốc nổ
truy nitrat glycerin.
Các nhà máy Ammoniac
trên khắp nước Đức vẫn hành không ngừng nghỉ.
Theo các nhà sư học, kho vũ khí
của quốc gia này sẽ cạn kiệt trong vòng 2 năm
nếu không nhiều phát minh của Herbert.
Trên lý thuyết,
Cổng ước Howard năm 1899
cấm sử dụng đạn chứa hóa chất.
Nhưng trên thực tế, ngay sau khi
chiến tranh nổ ra, cả Đức, Pháp
và Anh đều thử nghiệm vũ khí hóa học.
Vì vậy, cuối năm 1914,
khi chiến sự leo thang,
ông đề xuất một hướng tấn công khác.
Herbert tin rằng
Đức cần một loại vũ khí hủy diệt hàng loạt,
rẻ và có thể phá vỡ
thời bế tắc ở mặt trận phía Tây.
Và câu trả lời là
khí đậu. Thọ đầu một số
tương lĩnh phản đối cho rằng thứ này
không thể giết hàng nghìn người chỉ trong chút mắt.
Herbert đáp,
điều đó hoàn toàn khả thi
và hàng trăm nghìn binh sĩ của chúng ta
sẽ trở về nhà nếu chiến tranh kết thúc sớm hơn.
Vậy là một phát minh
mà người ta ca ngợi là bánh mì từ không khí
giờ biến thành bom
từ không khí.
Đầu năm 1915, cơ đội thành lập
hai đơn vị hóa học chuyên dụng.
Dưới sự hướng dẫn của Herbert,
lính học cách triển khai thùng khí chlor,
phosgene và khí mô tả.
Họ cứ được huấn luyện sơ cứu
nếu chẳng may hít phải khí độc này.
6 giờ chiều ngày 22 tháng 4
năm 1915, vũ khí hóa học
của Herbert chính thức được mang ra chiến trường.
Quân đức đồng loạt mở
168 tấn khí chlor
từ hơn 5.000 bịch chứa.
Một giải không khí màu vàng nhạt gần
2 km, trầm rái bay
về phía phòng tuyến của lính quân Anh,
Pháp và Algeria
ở Ypres, miền Tây nước Mỹ.
Ngay lập tức, khí độc đi vào cơ thể
những người lính. Họ ho sạc sụa
rồi vật vã vì ngạt thở.
Một lính tiếp vận Canada
thoát chết trong càng tấn.
Khi đẩy xe chở nồi súp và bánh mì tới
chiến hào, Anh cảm thấy cô họng bỏng
rát, mắt cây xe đều
u đặc. Anh bỏ xe chạy
về căn cứ để báo cáo tình hình.
Tôi không biết đó là gì.
Nó khiến phổi tôi như bốc cháy,
cô họng như bị xé tỏa.
Nếu ở lại thêm một hoặc
hai phút nữa, chắc tôi đã chết vì
không thừa nổi. Tám giờ tối
khi lớp mây vàng tàn hết,
cả ba sĩ cùng một nhóm lính tiến
vào khu chiến trường. Trước mắt họ
là những xác chết nằm là liệt.
Làn ra mỗi thi thể sám đen,
miệng há rộng, khuôn mặt
đầy đau đớn. Cây của quanh nó
như bị thiêu rụi, chim tróc
chết đầy trên đất.
Gần 6.000 binh sĩ ở phòng tuyến Ypres
không ngờ ai súng sót.
Bác sĩ quân y, Alain Cousteau,
người Pháp, ghi vào nhật ký.
Đây là vụ tấn công khí độc
đầu tiên do quân Đức tiến hành trong Thế chiến thứ nhất.
Nạn nhân chết vì ngạt
và đó là cái chết vô hình.
Sau tháng lợi ở Ypres,
niềm tin của chính phủ Đức dành cho Huế bờ Tạng Vọt.
Ông tiếp tục lãnh đạo
viện nghiên cứu, tập trung vào
vũ khí hóa học, mặt nạo phòng độc
và thuốc chứa sầu.
Đến năm 1917, cơ sở này có 1.500
nhân viên, trong đó 150
là nhà khoa học.
Người ta vì nó như một dự án mà hát đèn thù nhỏ
nhưng dành cho khí độc.
Tháng 8 cùng năm thì
4th Gen được triển khai ở mặt trận phía Tây.
Chỉ trong 40 phút,
nó giết 1.500 binh sĩ đồng minh.
Đạo trả, các nước đồng minh
lo vào cuộc đua chế tạo khí độc đối phó
với quân Đức.
Đến năm 1918, Thế chiến thứ nhất khép lại.
Hơn 100.000 lính
của cả 2 phè đã chết vì clo,
4th Gen và khí mù tạt.
Khi Đức đầu hàng,
Huế bờ suy sụp hoàn toàn.
Toàn bộ tài sản từ băng xăng chế Ammoniac
bị cuốn sạch bởi siêu lão phát.
Ông tìm cách rút đất nước trả nợ
chiến tranh bằng việc trưng cất
vàng từ nước biển.
Nhưng, dự án
đã nhanh chóng thất bại.
Năm 1933, Đức Quốc xã Linh
nắm quyền, ban hành luật,
buộc mọi công chức do Thái,
kể cả các nhà khoa học, phải nghỉ việc.
Huế bờ sinh ra trong gia đình do Thái,
nhưng đã rửa tội,
cải sang đạo tiên lệnh.
Nhờ từng phục vụ trong chiến tranh,
ông được miễn trực.
Dù vậy, Huế bờ vẫn từ chức để đứng về phía
các đồng nhập bị đàn áp.
Ông quyết định rời nước Đức vĩnh viễn.
Trước khi đi,
ông tìm mọi cách lo công việc mới cho nhân viên
do Thái của mình.
Huế bờ rời tới bây giờ, Thụy Sĩ,
rồi sang Rehoboth, Palestine thuộc Anh,
theo lời mời của một số nhà khoa học
và học giả.
Tuy nhiên, trên đường đi, ông đã qua đời
vì suy tin.
Vậy, chúng ta nên nhìn Fritz Huế bờ như thế nào?
Nhờ ông,
vấn đề khủng hoảng lương thực của hàng tỷ người được giải quyết.
Nhưng, cốt trình Huế bờ,
dù trực tiếp hay gián tiếp,
đã gây ra cái chết cho hơn 20 triệu người
trong Thế truyền thứ nhất,
Cách mạng Nga, Thế truyền thứ hai
và Thảm họ Holocaust.
Trong mắt người Anh và Pháp
suốt nhiều thế hệ,
ông là kẻ quái dị đáng gây sợ.
Vậy thực tế thì sao?
Quấn tiêu sư kẻ chủ Mule,
sư trỗi dậy và sụp đổ
của Fritz Huế bờ,
của Daniel Charles,
phát hoạ một chân dung quen thuộc hờn.
Huế bờ có những phần chất đáng quý,
ấm áp, hào phóng,
cười mở, yêu tiếng cười
và trung thành với bạn bè.
Ông từng giúp Einstein
vượt qua vụ ly hôn đầu tiên.
Hay kết bạn với những bộ óc kiệt xuất
như James Frank,
người sau này đạt Nobel
và Liz Maynard,
nhà khoa học gia góc phân mở ra con đường phân hành hạt nhân.
Nhưng cuộc đời của Huế bờ
luôn bị ám ảnh bởi bóng đen
do phát minh của mình gây ra.
Vợ đầu của ông,
một nhà khoa học tài năng,
đã tự sát ngay sau khi ông trở về
từ chiến thắng ở Ypres.
Con trai 12 tuổi của họ, Herman,
là người đầu tiên phát hiện mẹ mình trong cơn hấp hối.
31 năm sau,
Herman cũng tự kết liễu đời mình
sau khi vợ qua đời
vì bệnh bách cầu.
Con gái đầu của ông cũng chọn cái chết tương tự.
Huế bờ tái hôn,
nhưng cũng kết thúc trong đổ vỡ.
Ngay cả những phát minh tưởng như vô hoại của ông
cũng dẫn đến thảm họa.
Trong khi nghiên cứu khí độc,
ông tình cờ tạo ra một loại thuốc trừ sâu
cho hydrogen cyanide.
25 năm sau,
chính hợp chất ấy trở thành giết lương bệnh.
Thứ vũ khí vô hình đã giết hàng triệu
người gió thái.
Con tráu của các chị em gái Huế bờ
cũng nằm trong số nạn nhân ấy.
Cuộc đời của ông
là lời canh tình về hậu quả khủng khiếp
của tham vọng mù quáng,
cái tôi phình to và chủ nghĩa yêu nước bị bóp méo.
Khoa học chỉ thật sự phục vụ
con người khi nó được dẫn dắt
bởi trách nhiệm và lòng nhân ái.
Nếu không, mỗi bước tiến công nghệ
có thể trở thành một bước lùi
của phần mình.