Tại sao diện tích bề mặt của hình cầu bằng 4𝜋𝑅² | Cách giải thích tuyệt vời trên 3blue1brown

Toán Thú Vị
29 người theo dõi
90 Lượt xem video·7 thg 7, 2025
Chúng ta biết công thức tính diện tích của mặt hình cầu là 4 PR bình.
Một điều liên quan thú vị là nó là bội của diện tích của một hình tròn có cùng bắn kính.
Tại sao lại là như vậy?
Tác giả sẽ chia sẻ cách hiểu thực sự thú vị về điều này, với hai cách chứng minh.
Điều đầu tiên là đến từ một tác phẩm kinh điển,
một trong những viên ngọc quý của hình học là axi-met.
Cách thứ hai là của riêng tác giả.
Đó là liên quan đến đường thẳng giữa bề mặt hình cầu và bóng của nó.
Và cuối cùng, tác giả chia sẻ lý do tại sao mối quan hệ vừa rồi không chỉ dành riêng cho hình cầu,
mà thay vào đó là bất kỳ một ví dụ cụ thể ba triều nổi nào.
Hãy bắt đầu với một hình như một con mắt ở đây.
Ý tưởng tiếp cận đầu tiên là chỉ ra rằng diện tích bề mặt của hình cầu
bằng diện tích của hình trụ có cùng bắn kính và chiều cao với hình cầu đó.
Chính xác là một hình trụ không có mặt trên và mặt dưới.
Khi đã có được điều đó, bạn có thể mở nó ra để hiểu nó đơn giản là một hình chữ nhật.
Chiều rộng của hình chữ nhật này chính là chu vi của hình trụ, nên nó bằng 2PR.
Và chiều cao là chiều cao của hình cầu, tức là gấp 2 lần bắn kính.
Và điều này đã cho chúng ta công thức 4PR bình.
Thật thú vị khi thấy 4 đường tròn có bắn kính R thực sự có thể phù hợp với hình này như thế nào.
Ý tưởng là sẽ mở mỗi vòng tròn này thành một hình tam giác mà không thay đổi diện tích của nó.
Sau đó ghép chúng vào một hình trụ đã dỗi phẳng.
Chúng ta sẽ đề cập đến vấn đề đó ngay sau đây.
Trước tiên có một câu hỏi đang tiềm ẩn là tại sao cỏ cầu lại liên quan đến hình trụ theo cách này.
Ý tưởng là tính gần đúng diện tích của hình cầu với nhiều hình chữ nhật nhỏ bao phủ ló,
và chỉ ra cách bạn chiếu những hình chữ nhật này trực tiếp lên hình trụ,
như thể tạo bởi những bóng đèn nằm trên trục Z hướng song song với mặt phẳng XY.
Hình chiếu của mỗi hình chữ nhật lên hình trụ khá ngạc nhiên,
cuối cùng lại có cùng diện tích với hình chữ nhật ban đầu.
Nhưng tại sao lại là như vậy?
Có hai hiệu ứng bù trừ đang diễn ra ở đây.
Đối với một trong những hình chữ nhật này,
hay gọi cạnh dọc theo các đường vĩ độ là chiều rộng,
và cạnh dọc theo các đường kinh độ là chiều cao.
Một mặt, khi hình chữ nhật được chiếu ra ngoài, chiều rộng của nó sẽ tăng lên.
Đối với những hình chữ nhật hướng về các cực,
chiều dài đó được tăng lên khá nhiều,
vì chúng được chiếu trên một khoảng cách xa hơn.
Nhưng đối với những hình ở gần xích đạo hơn,
quá trình này có thể gần như không làm thay đổi gì.
Mặt khác, vì những hình chữ nhật này đã nghiêng so với trục dép,
nên trong quá trình chiếu này, chiều cao của mỗi hình chữ nhật sẽ bị thu nhỏ lại.
Bạn hãy tưởng tượng đến việc cầm một vật phẳng nào đó và nhìn vào bóng của nó.
Khi bạn thay đổi trạng thái, bóng của nó sẽ thay đổi ở một số góc.
Nên nhìn xem, những hình chữ nhật ở gần bắc cực rất nghiêng.
Lên theo cách này, chiều cao của chúng sẽ bị giảm đi rất nhiều.
Còn đối với những hình ở gần xích đạo hơn,
nó gần song song với trục Z hơn, hiệu ứng sẽ không làm thay đổi nhiều.
Hóa ra, hai hiệu ứng kéo dài chiều rộng và giảm chiều cao này sẽ triệt tiêu lẫn nhau một cách hoàn hảo.
Nếu nhìn vào hình rũi thẳng này, bạn có đồng ý rằng đây là một cách lý luận hay không?
Và mẫu chốt ở đây là việc chỉ ra ný do tại sao hai hiệu ứng này lại triệt tiêu lẫn nhau.
Ta sẽ cắt đi một nửa hình cầu để chúng ta có thể nhìn rõ hơn.
Đối với bất kỳ cách giải quyết vấn đề toán học nào,
hãy đặt tên cho mọi thứ.
Vì vậy, giả sử bán kính của hình cầu này là R.
Và đối với một hình chữ nhật cụ thể,
hãy gọi khoảng cách giữa hình chữ nhật đó và trục Z là D.
Bạn có thể đắn đo rằng khoảng cách D hơi mơ hồ.
Nó tùy thuộc vào điểm bạn nghĩ trong hình chữ nhật đó.
Nhưng đối với những hình chữ nhật càng ngày càng nhỏ hơn,
sự đắn đo đó sẽ trở lên không đáng kể.
Khi càng ngày càng nhỏ hơn,
thì phép tính gần đúng với các hình chữ nhật sẽ tiến gần đến diện tích bề mặt thực hơn.
Do vậy, ta hãy giả sử D là khoảng cách từ đáy hình chữ nhật.
Để khi nghĩ về một hình chiếu này ra hình trụ,
chúng ta sẽ có được hai tam giác giống nhau.
Cái đầu tiên có đáy là đáy của hình chữ nhật trên hình cầu,
và có một đỉnh có cùng độ cao và nằm trên trục Z,
cách một khoảng D.
Hình tam giác thứ hai là phiên bản phóng to của hình này,
được chia tỷ lệ sao cho vừa đủ chạm tới hình trụ.
Nghĩa là cạnh dài của ló bây giờ có chiều dài là R.
Vì vậy, ta có tỷ lệ các đáy của chúng,
tức là chiều rộng của hình chữ nhật bị kéo dài ra một tỷ lệ là R phần D.
Còn chiều cao thì sao?
Nó được thu nhỏ lại như thế nào?
Hãy cắt đôi hình cầu để có cái nhìn rõ ràng hơn.
Chúng ta có thể dựa vào mặt cắt hai chiều này.
Để nghĩ về hình chiếu,
chúng ta hãy tạo một tam giác vương nhỏ như thế này,
trong đó chiều cao của hình chữ nhật trên hình cầu của chúng ta là cạnh huyền.
Và hình chiếu là...
Một mẹo ghi nhớ là...
Bất kỳ cái gì tiếp tuyến với hình tròn đều vua góc với bán kính được vẽ tại tiếp điểm đó.
Điều này sẽ giúp ích rất lớn với chúng ta.
Trong trường hợp của chúng ta,
khi vẽ đường hướng tâm đó,
cùng với khoảng cách D,
chúng ta có một tam giác vương khác.
Và trong hình học,
khi điều chỉnh các tham số của một thiết lập,
hãy tưởng tượng các hình dạng liên quan thay đổi như thế nào.
Điều này giúp ta đưa ra dự đoán về mối quan hệ có thể có.
Trong trường hợp này,
bạn có thể dự đoán rằng
hai hình tam giác này đồng dạng với nhau,
vì chúng dường như thay đổi đồng thời với nhau.
Và điều này thực sự đúng.
Nhưng ta hãy xem cách chứng minh nó.
Hãy xem liệu bạn có thể biện minh cho điều này cho chính mình hay không.
Gọi góc này là alpha
và góc kia là beta.
Vì đây là tam giác vương,
nên chúng ta biết rằng
alpha cộng beta cộng 90 độ sẽ bằng 180 độ.
Bây giờ,
hãy phong to hình tam giác nhỏ của chúng ta
và xem liệu chúng ta có thể hình dung ra các góc của nó hay không.
Đây là góc 90 độ,
xuất phát từ việc bán kính vườn góc với tiếp tuyến
và khi nó kết hợp với góc beta này
cùng với góc nhỏ này
nó sẽ tạo thành một đường thẳng.
Vậy góc nhỏ kia phải là góc alpha
và điều này cho phép chúng ta điền thêm một vài giá trị.
Cho thấy rằng tam giác nhỏ này cũng có các góc alpha, beta và 90 độ
nên nó thực sự đồng dạng với tam giác lớn.
Hãy nhớ rằng
điều chúng ta muốn biết là chiều cao của hình chữ nhật trên mặt cầu bị giảm đi bao nhiêu
khi chúng ta chiếu nó ra hình trụ.
Và đó là tỷ lệ của cạnh huyền nhỏ này với cạnh bên phải.
Tương ứng với tam giác lớn,
tỷ số của hai cạnh đó lại là r chia cho d.
Vì vậy,
thực sự khi hình chữ nhật này được chiếu ra bên ngoài,
hiệu ứng kéo dài chiều rộng sẽ bị loại bỏ hoàn toàn
bởi chiều cao đó được thu lại do độ nghiêng.
Một nước ý nhỏ thú vị là bạn có thể cảm nhận thấy rằng
có vẻ như hình chữ nhật được chiếu xoay 90 độ so với hình gốc.
Điều này nói chung không đúng chút nào,
nhưng ở đây là do một sự trùng hợp ngẫu nhiên.
Cách tác giả tham số hóa hình cầu dẫn đến hình chữ nhật
trong đó tỷ lệ giữa chiều rộng và chiều cao bắt đầu bằng d và r.
Vì vậy, đối với trường hợp cụ thể này,
việc thay đổi tỷ lệ chiều rộng theo r phần d
và thay đổi tỷ lệ chiều cao theo d trên r
thực sự có tác dụng xoay 90 độ.
Và điều này dẫn đến một cách khá kỳ lạ
để tạo ra hiệu ứng cho mối quan hệ.
Trong đó, thay vì chiếu từng phần hình chữ nhật như thể tạo bóng,
bạn có thể xoay từng phần trong số chúng 90 độ,
sau đó sắp xếp lại tất cả để chúng tạo thành hình trụ.
Bây giờ, nếu bạn thực sự suy nghĩ chín chắn,
bạn có thể vẫn chưa hiểu rõ khi điều này cho chúng ta biết
diện tích bề mặt của hình cầu là bao nhiêu,
bởi vì tất cả những hình chữ nhật nhỏ này
chỉ gần đúng với diện tích có liên quan.
Và ý tưởng là phép tính gần đúng này
càng ngày càng gần hơn với giá trị thực
do các thành phần ngày càng nhỏ hơn.
Vì đối với bất kỳ bề mặt cụ thể nào,
các hình chữ nhật trên bề mặt đều có cùng diện tích
với hình trụ tương ứng.
Bất kể giá trị nào trong hai chuỗi sắp xỉ này
đều phải thực sự giống nhau.
Khi bạn thực sự hiểu chính ý sâu sắc
về ý nghĩa của diện tích bề mặt,
những loại phép tính gần đúng như hình chữ nhật này
không chỉ hỗ trợ trong cách giải quyết vấn đề của chúng ta,
mà cuối cùng chúng còn đóng vai trò
như một cách để xác định
một cách chặt chẽ ý tưởng về diện tích
của các bề mặt khác.
Việc lập luận hình học cuộn ràng như thế này
vốn không cần kiến thức lên tảng về giải tích.
Có thể là một cách tuyệt vời
để phát triển mọi thứ cho những bạn
chưa học tới giải tích,
để họ có sẵn những ý tưởng cốt nõi trong đầu
trước khi nhìn thấy các định nghĩa mới.
Nếu bạn muốn thấy mối liên hệ trực tiếp
với bốn vòng tròn này,
một cách hay để làm điều đó
là tách các vòng tròn đó ra thành các hình tam giác.
Ý tưởng cơ bản là
liên kết các vòng tròn đồng tâm rất nhỏ
của hình tròn với các lát cắt ngang
của hình tam giác này.
Bởi vì chu vi của mỗi vòng như vậy
tăng tuyệt tính tỷ lệ với bán kính
luôn bằng 2P nhân với bán kính,
nên khi bạn mở tất cả chúng ra
và xếp chúng lại thẳng hàng như thế này,
hai đầu của chúng tạo thành một đường thẳng
chứ không phải bất kỳ một đường cong nào.
Điều này mang lại cho chúng ta
một tam giác con đáy là 2PR
và chiều cao là R.
Và bốn vòng tròn khi được biến đổi này
hoàn toàn phù hợp với hình chữ nhật của chúng ta.
Theo một nghĩa nào đó,
đây là một phiên bản bao bọc của bề mặt hình cầu.
Điều đó khá thỏa mãn,
nhưng tuy nhiên bạn có thể tự hỏi
nếu có cách nào để liên hệ trực tiếp
cỏ cầu này với một vòng tròn
có cùng bán kính hay không,
thay vì đi qua bước trung gian
ở một hình trụ như thế này.
Ta tiếp tục có một cách chứng minh khác.
Tác giả khẳng định rằng
cách tốt nhất để thực sự học toán
là tự giải quyết vấn đề chứ không phải là từ những bài học.
Nghe thực sự khó khăn
khi không phải ai cũng làm được điều đó.
Nên tác giả sẽ thử điều gì đó
đặc biệt một chút ở đây
và trình bày chứng minh dưới dạng một chuỗi bài tập
được hướng dẫn chặt chẽ.
Ở cấp độ cao, cách tiếp cận sẽ là
cắt cỏ cầu thành nhiều vòng mỏng song song
với mặt phẳng xy,
và so sánh diện tích của các vòng này
với diện tích bóng của chúng trên mặt phẳng xy.
Chẳng hạn, tất cả bóng
của các vòng từ bán cầu Bắc
tạo thành một vòng tròn có cùng bán kính
với hình cầu.
Ý tưởng chính là sẽ thể hiện sự tương tác
giữa các vòng bóng này
và mỗi vòng cách đều nhau trên hình cầu.
Nhiều bạn có thể dự đoán được
sự so sánh đó diễn ra như thế nào hay không?
Hãy gắn nhãn cho từng vòng này
dựa trên góc thê ta,
góc giữa đường thẳng từ tâm quả cầu
đến vòng đó và trục Z.
Vì vậy thê ta giao động từ 0 ở cực Bắc
cho đến 180 độ ở cực Lam,
nghĩa là từ 0 cho đến Pi Zadian.
Hãy gọi sự thay đổi góc
từ vòng này sang vòng tiếp theo là
d thê ta, có nghĩa là độ dày
của các vòng đó sẽ là bán kính
r nhân với d thê ta.
Bây giờ, câu hỏi đầu tiên là
chu vi của vòng này là bao nhiêu
tính theo r và thê ta?
Khi bạn đã có kết quả đó,
hãy nhân kết quả với độ dày
r nhân d thê ta để có được giá trị
gần đúng cho diện tích của vòng đó.
Giá trị gần đúng sẽ ngày càng tốt hơn
khi bạn cắt quả cầu ngày càng mịn hơn.
Ta đến với câu hỏi thứ 2.
Diện tích bóng của 1 trong
các vòng này trên mặt phẳng xy
được biểu thị theo r, thê ta
và d thê ta như thế nào?
Đối với điều này, có thể sẽ
hữu ích nếu các bạn nghĩ về
tam giác vuông nhỏ bé mà chúng ta đã đề cập trước đó.
Câu hỏi thứ 3,
và đây thực sự là trọng tâm của vấn đề.
Bóng của mỗi vòng này có diện tích
chính xác bằng một nửa diện tích
của một trong những vòng trên quả cầu.
Nó không phải là một góc thê ta
thẳng phía trên nó, mà là một góc khác.
Câu hỏi đặt ra đó là vòng nào?
Bạn có thể muốn tham khảo
một công thức tính đượng giác cho cái này.
Tiếp theo là câu hỏi thứ 4.
Có sự tương ứng giữa tất cả
các bóng từ bán cầu Bắc
tạo thành một vòng tròn có ban kính r,
và sự tương ứng đó là gì?
Và đối với câu hỏi số 5,
tại sao điều này ngu ý rằng diện tích của hình tròn
chính xác bằng một phần tư diện tích bề mặt
của hình cầu, đặc biệt khi chúng ta xem
xét các vòng ngày càng mỏng hơn?
Vẫn là cách đề cập và cách giải quyết
một vấn đề cực kỳ trực quan, dễ hiểu
và lôi cuốn. Hy vọng video này
mang lại điều thú vị cho các bạn trong việc học toán.
Và các bạn có thể xem
video góc ở phía dưới phần mô tả.
Cảm ơn các bạn đã theo dõi.
Hãy để lại những chia sẻ phía dưới
và đăng ký kênh để cập nhật các video hấp dẫn.
