ĐÀO DUY TỪ - "Gia Cát Lượng" trời Nam

Xưa và Nay
1.3K người theo dõi
#suviet #daoduytu #đào_duy_từ #lũy_thầy
#su8 #dangtrong #chuanguyen #su7vietnam
Đào Duy Từ (1572–1634) là nhà quân sự, nhà thơ và nhà văn hóa, danh thần thời Chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Chỉ vỏn vẹn 8 năm phò Chúa Sãi từ 1627 đến 1634 nhưng Đào Duy Từ đã khắc hoạ hình ảnh đặc dị một người thầy của Chúa Sãi, một kiệt tướng, một chính trị gia, một chiến lược gia, một kiến trúc gia, một kỹ thuật gia, một nghệ sư tài hoa, một học giả, cũng như là người góp phần quan trọng định hình được nhà nước, địa lý và bản sắc Đàng Trong. Nhà Nguyễn công nhận ông là đệ nhất khai quốc công thần và thờ ông ở Thái miếu.
#Gmail: [email protected]
Lịch sử Việt Nam có một nhân vật được ghi như là gia khách lường, đó là Đạo Duy Tử.
Dù chỉ phục vụ châu Nguyễn ở đằng trong có 8 năm, nhưng Đạo Duy Tử đã bày mưu, yên kế, đặt nền mong vững chắc cho cơ nghiệp các châu Nguyễn tồn tại được tới gần 200 năm.
Sự sách ký chép về ông rất là ít, nhưng bù lại xung quanh cuộc đời ông tồn tại rất nhiều giai thoại thú vị.
Hôm nay chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về cuộc đời của Lọc Khê, Đạo Duy Tử.
Nghề ca hát được xem là nghề hà đẳng trong xã hội thời xưa.
Sướng ca bị xem là vô loài, không thuộc thành phần nào trong sĩ, nông, công, thương.
Họ bị xã hội xem rẻ và con cháu họ hầu như không có cơ hội tiến thân trong được công danh.
Lê Thanh Tông, vị vua được mình danh là một trong những minh quân trong sử Việt năm 1462 có ra chỉ thị.
Nhờ phường trèo con hát và những kẻ phản nghịch, quỳ quan, có tiếng xấu, bản thân và con cháu đều không được đi thi.
Nếu mang sách hay mượn người làm hồ thì trí tội theo luật.
Năm 1593, sau khi đánh bãi nhà Mạc thu phục được Thăng Long, chuốt định cho tổ chức Khi Hương.
Năm đó có một bài văn được cho là hay nhất trưởng thi ở Thanh Hóa nhưng vẫn bị đánh trượt.
Thi sinh bị lột mũ áo đổi về vì phát hiện là con của một kẻ hát rong.
Thi sinh đó chính là Đạo Di Tử.
Đạo Di Tử quê ở xã Hoa Trai, huyện Ngọc Sơn, phủ kính gia Thanh Hóa.
Cha ông là một kếp hát nổi danh ở trong vùng.
Mẹ ông bà Vũ Kim Chi cũng bị say mê tiếng hát của cha ông mà đến đôi vợ chồng.
Năm 1572, Đạo Di Tử ra đời.
Cuộc sống gia đình đầm ấm, yên vui nhưng hạnh phúc không được bao lâu khi Đạo Di Tử 5 tuổi, cha ông qua đời.
Đạo Di Tử lớn lên được mẹ cho đi học.
Người trong phường hát xưa học chứ chỉ cốt để ghi chép lại và hát cho đúng những lời ca điệu hát.
Nhưng không ngờ Đạo Di Tử rất thông minh, học như ăn chứ.
Học hết chứ của thầy đồ làng, ông lại xin mẹ cho học thầy giỏi hơn.
Người mẹ chỉ biết nhìn con, ngầm ngồi.
Đến kỷ thi hương để cho con được đi thi.
Bà Kim Chi liều đem lế vật đến rút lót cho xã Trường Làng Hoa Trai.
Xã Trường Hoa Trai lâu nay vẫn ngầm nghe bà,
nay lợi dụng cơ hội ép bà hứa nếu việc rút lót sẽ trở về lạc lẽ của ông ta.
Vì con, bà Kim Chi nhắm mắt gợt đầu.
Cuối cùng, với tên là Vũ Di Tử con nhà lương dân,
Đạo Di Tử khi đó 21 tuổi vào thi hương và đấu Á Nguyên.
Xã Trường Hoa Trai thấy vậy mừng rơ đến đòi bà Kim Chi thực hiện lời hứa.
Bà lần lữa tìm cách chối khéo để tính kế thoát khỏi ông ta.
Thấy vậy, xã Trường tức tối đem truyền gian dối để đi thi của Đạo Di Tử bẩm báo lên trên.
Đạo Di Tử bấy giờ vừa thi xong kỷ thi hội trên Kinh Thành.
Quyền thi của ông theo khảo khoan là đáng được trúng cách liền bị vị bỏ.
Đạo Di Tử bị bắt giam ít lâu rồi đuổi về quê.
Ở quê nhà nghe tin con bị bắt,
bà Kim Chi vô cùng tuyệt vọng nhưng thân cô thế cô không biết trông cẩy vào đâu.
Vì vậy, khi nhân đực trắc bắt liên quan ta xét về tội man trá cho con vì thi, bà đã thắt cổ tử vấn.
Trên đường về, Đạo Di Tử biết tin của mẹ.
Vừa đau buồn về truyền hỏng thi nay lại tin mẹ mất, ông Lâm Bình nặng nằm lại tại nhà trò.
Một hôm, có người lạ đến tìm gặp ông.
Sau bài câu hỏi thăm sức khỏe, nhân thấy trên tường có treo bức tranh
Tam phố Thảo Lư, người kia mới đọc hai câu thơ.
Bó ngựa sườn non, núi chập trùng, cầu hiền lằn lội biết bao công.
Đạo Di Tử ứng tiếp, đem câu Phỏ Hán ra giỏ ý, lấy nghĩa tôn lưu để ướm lòng.
Người đó chính là Đoan Quốc Công Nguyễn Hoàng.
Khi đó, Nguyễn Hoàng theo lệnh ra bắt đánh dẹp tàn dư nhà Mạc,
rồi bị chúa Trịnh Tùng bắt lưu lại không cho về thuần hóa.
Tình cờ, Nguyễn Hoàng xem được bài thi của Đạo Di Tử biết là cải hiện tại,
nên trước khi lẻn tốn về thuần hóa, Nguyễn Hoàng đã cất công tìm gặp Đạo Di Tử.
Khi rời đi, Nguyễn Hoàng nói
Lao Phu về trước, xin đắp sắn đàn bai tướng đời tiên sinh.
Năm nay, Lao Phu đã hơn 70 tuổi, nếu có thất lọc,
cũng xin ri ngôn để cho con cháu đón tiên sinh về giải bảo.
Những năm tiếp theo sau đó, cuộc đời Đạo Di Tử là một ẩn số,
bởi không có sử sách nào ghi chép lại.
Có người nói ông bị bắt đi lính vì phạm tội gian lần thi cử.
Có người thì cho rằng ông bị phấn trí nên ở ẩn, sống bằng nghề giải học.
Cho đến khi lớn tuổi, để không ký hoài đời mình, Đạo Di Tử quyết định vào nam.
Và đó là những năm tháng rực rỡ nhất trong cuộc đời ông.
Theo tình thế Đại Việt khi đó, Vua Lê đã không còn quyền hành.
Chúa Tình tuy danh nghĩa là Bề Tôi nhưng nắm hết binh quyền Đông Tiểu.
Ở thuần hóa, quan tấn thủ là Nguyễn Hoàng cũng âm thầm xây dựng thế lực riêng.
Khi Nguyễn Hoàng qua đời, ông giao quyền hành lại cho người con thứ là Nguyễn Phúc Nguyên và dàn sò con.
Nếu bắt tiến được thì tốt nhất, bằng không giữ vững đất thuần Hoàng và mở mang mở cõi về phía Nam.
Từ đó, hai thế lực khác cứ hình thành và ngập trong đối nhau.
Phía Bắc Hoàng mình trở ra gọi là Đảng Ngoài, phía Nam còn mình trở vào gọi là Đảng Trong.
Bua Lê vì quyền hành chẳng còn nên không thể làm được gì.
Năm 1625, Đạo Di Tử lúc này đã 53 tuổi.
Một hôm, ông nói với người bạn của mình là Lê Thị Hiến rằng
Tôi nghe chung Nguyễn hùng thứ đất thuần Hoàng, làm nhiều việc nhân đức lại có lòng yêu kẻ sĩ, trọng người hiền.
Nếu ta theo vào giúp thì chẳng khác gì, trương lương về Hán, ngũ viên sang ngô.
Có thể làm tỏ rằng thanh danh ta không nên nối phảnh nát cùng cây cỏ, buồn phí một đời.
Lê Thị Hiến không cục quan điểm nhưng cũng không ngăn cản bản mệnh.
Ít lâu sau, Đạo Di Tử tìm đường trốn vào Đảng Trong.
Lê Thị Hiến tìm cách giúp đỡ cho Đạo Di Tử đi tốt lọt.
Khi tới Đảng Trong, Đạo Di Tử ở lại Vũ Sương, Quảng Bình một tháng.
Tìm cơ hội ra mắt Chúa Nguyễn Phúc Nguyên nhưng không gặp.
Lúc đó tiền cũng hết, lại nghe khám lý Quy Nhơn là thân tín của Châu Nguyễn nên ông tìm đường vào Quy Nhơn.
Thời gian đầu, ông đi chăn trâu tại nhà một người tên là Trúc Trịnh Long.
Một dịp khi chăn trâu về, ông thấy một nhóm nho sĩ đang đảm luận kinh sự.
Đạo Di Tử tham gia tanh luận.
Trúc Trịnh Long thấy Đạo Di Tử ứng đối lưu loát, đã bác cổ lại thông kim.
Biết là người tài, bèn giới thiệu Đạo Di Tử cho khám lý Trần Đức Hòa.
Trần Đức Hòa cho gọi Đạo Di Tử đến nói chuyện.
Thấy mọi chuyện ông đều thông hiểu, điền giữ ông lại và gã con gái cho ông.
Trong thời gian này, Đạo Di Tử viết bài Ngoạ Long Cương Ván.
Hai năm sau, trong một dịp ra Phủ Chúa, Trần Đức Hòa có giới thiệu với Châu Nguyễn Phúc Nguyên về Đạo Di Tử.
Trần Đức Hòa lấy trong tay áo ra một thờ giấy, tỉnh đến Châu Nguyễn và nói rằng
Ở nhà thần có một tiên huấn đạo nhân lúc nhạc rối làm bài Ngoạ Long Cương Ván.
Thần là kẻ quê mùa nông càn, thấy bài văn từ điều thanh nhã,
lời lẽ giúp nước cứu đời có ý vị sâu đường, xin Chúa Thượng ngó xem hai giờ ra sao.
Chúa Nguyễn cầm bài văn lên xem, thấy quả là có tải vén mây ré mù,
đồ thật dẹp loạn lập tỷ mới bảo Trần Đức Hòa mời người ấy mong sớm gặp mặt.
Mấy hôm sau, Đạo Di Tử vào ra mắt Chúa Nguyễn Phúc Nguyên.
Ban đầu, để thử người sắp được tiến dẫn, Chúa Nguyễn mặc áo trắng,
đi hia xanh, tay cầm long trường, vai khoác túi vài ra cửa đứng chờ.
Thấy vậy, Đạo Di Tử không chịu đến chào vì cho rằng
đây là tư thế của vương thường lúc sắp đi dạo chơi cùng bọn cung nữ,
không phải nghi lễ tiếp khách đãi hiền.
Nguyễn Phúc Nguyễn biết ý, bẻn trở vào trong phụ, sửa sang lại áo mũ, lên ngồi ở cong đường,
rồi sai nổi dám lấy áo mũ quan văn, đem ra ban cho Đạo Di Tử vào xành đường Bá Yết.
Sau khi nói chuyện hồi lâu, Chúa Nguyễn vui mừng nói
Ta đợi thầy đã lâu, sao thầy đến muộn thế?
Nguyễn Chúa Nguyễn đã nghe chuyện cha mình là Nguyễn Hoàng khi bị lưu lại ở đằng ngoài,
từng để ý đến Đạo Di Tử, nay được Tần Đức Hòa bảo lánh,
lại được tiếp tao đổi vào độc ngọa Long Cương Ván của Đạo Di Tử,
nên cà mừng như bắt được vàng, phong ngay Đạo Di Tử làm nhà úy nổi táng,
tức lọc khê hầu, đông coi mọi việc quân cơ, quốc chính.
Năm 1627, chốt trình là tỉnh Tráng lấy cớ Đảng Trong không chịu nộp thuế cho vua Lê,
nên đem quân vào đánh, bắt cho Nguyễn phải thần phục.
Hai bên đối đầu dữ dội trên chiến trường Nhật Lê – Quảng Bình,
cuối cùng tướng chỉ huy bên quân Nguyễn là Nguyễn Hữu Dật,
phao tin ở miền Bắc, trình ra và trình nhạc,
âm mưu làm phàn, chốt trình Tráng nghi ngờ, phải rút quân về.
Trong khi đó, Đạo Di Tử theo dõi toàn bộ diễn biến của cuộc chiến,
đã nhận ra vị thế trọng yếu, chiến lược của vùng sông Nhật Lê,
không chỉ ở cuộc chiến lần thứ nhất này mà chắc chắn còn ở các lần đánh sau nữa,
cho nên đã đi tới một quyết định trọng đại.
Chọn vùng Nhật Lê, xây dựng một hệ thống công sự phòng thủ,
giang thành lý, kiên cố và linh đồng hạt lời hài,
bảo đảm cho sự nghiệp giữ đất của Sứ Đẩng Trong.
Vậy là, theo tàu bày của Đạo Di Tử, vào năm 1630,
Chúa Nguyễn Phúc Nguyên đã xuân lệnh huy động tối đa lực lượng quân dân Sứ Đẩng Trong xây dựng lý Trường Dục.
Lý này lấy sông Nhật Lê làm hào, đắp nồi mà trải dài 9 km,
cao 3 m, dài 6 m, từ chân núi Trường Dục ở phía Tây ra đến phá hạc hại ở Mạng Đông.
Đến năm sau, tất cả năm 1631, Đạo Di Tử lấy tàu xin Chúa Nguyễn Phúc Nguyên cho xây đắp một chiến lý nữa, kỹ công hơn,
tung hứng cùng lý Trường Dục mà giữ chắc lấy đất. Đó là lý Nhật Lê, nhưng được quen gọi hơn là lý Thầy.
Lý Thầy được mô tả trong sự cứu như sau,
cao 1 trường 3 thước, mặt ngoài ốc vô liêm, mặt trong đắp đất làm năm bực để voi ngựa có thể đi lại được.
Chiều dài của lý là 3.000 trường, cứ cách mỗi trường lại đặt một khẩu súng quá sơn,
cách 3 hoặc 5 trường lập một pháo đài đặt một khẩu súng nồng lớn.
Đo đạc di tích còn lại đến nay thì thấy lý Thầy có chiều dài 18 km,
tức là dài gấp đôi lý Trường Dục, bắt đầu từ núi Đâu Mâu ở phía Tây,
chạy ra khờ biển Nhật Lê ở phía Đông, vòng ngược lại lên Mạng Đông Bắc mà chốt lại ở Làng Đông Hải.
Hai trên lý Trường Dục và lý Thầy hợp lại thành một ô phòng thủ,
phối hợp với việc thả xích sắt chắn ngang các cửa biển Nhật Lê,
tức là cửa Đồng Hới và Minh Linh, tức là cửa Tùng,
trên thực tế đã che kiến đỉa đầu phía Bắc của sứ đằng trong, chăn ký hướng xâm nhập từ đằng ngoài vào.
Một rùng đềm chạy từ mặt trước lý ra phía Bắc tới bờ Nam Sông Danh cũng được đào di tử,
chỉ ra cho Trung Yên thiết lập, thành bãi chiến trường để hỗ trợ hệ thống phòng lý phát thủy hiệu quả,
chống đỡ hướng tấn công từ bờ Bắc Sông Danh sang.
Có một giai thoại kể rằng,
Chúa Trịnh Tráng sau lần tấn công vào đằng trong thất bại đã vô cùng hầm hợp,
bèn cử đoàn sứ già mang sắc lệnh vô lê vào phòng cho Chúa Nguyễn Phúc Nguyên làm thai phó tức quần công
và lệnh cho Chúa Nguyễn về Thăng Long lách giảm.
Nguyễn Phúc Nguyên không chịu nhưng bệ ngoài chưa biết xử trí ra sao,
bèn hồi hộp triều thần hỏi mưu kế, đào di tử tâu.
Đây là họ trịnh, giảm hành vô lê mà như ta,
nhận sắc mà không phải canh bái mình, tức là khí quân.
Nếu không nhận sắc, át họ đồng binh gây chiến tranh ở biên giới.
Hiện nay ta thành quách cho củng khố, quân sĩ chưa liên tập,
địch kéo đến làm sao mà chống đỡ.
Chỉ bằng 2 nhận sắc phong khiến họ không nghi ngờ,
ta có thời gian để tổ chức việc phòng thủ với cõi ngoài biên,
rồi sau đó dùng kế tạ sắc cũng chưa muộn.
Chúa Nguyễn Phúc Nguyên nghe theo,
3 năm sau khi chiến lý phòng thủ đã xây xong,
bây giờ đào di tử mới bản với chúa Nguyễn
sai thờ làm một chiếc mâm đồng có 2 đáy,
bỏ sắc vô lê phong kèm với một tờ giấy vào giữa rồi hạn kín lại.
Tiên mâm cho bài nhiều lễ vật hậu hính,
rồi cử lại văn khuông làm sứ giả,
mang ra thăng long, tạ ơn vô lê và chúa tình.
Nhớ có chuẩn bị trước khi ra kênh đổi ý kiến chúa tình,
lại văn khuông ứng đối rất đôi chày,
chúa tình hầu đái cho phép văn khuông
cùng phái đoạn sứ giả đi thăm kinh thành để chờ chúa giải bảo.
Trên đường đi lại văn khuông lén bờ cẩm nang của đào di tử trao cho tử trước,
đọc xong văn khuông cùng cả phái đoạn lẹn trốn về đằng trong.
Thấy phái đoạn sứ giả đột ngột trốn về,
chúa tình tráng sinh nghi, bền châu người đập vỡ mâm lế,
lại thấy tử sắc phong phía trước và một tờ giấy viết 4 câu thơ chưa hán như sau.
Mâu nhi vô dịch, mịch phi kiến tích, ai lạc tâm trường, lực lai tương địch.
Còn triều đình khi đó không ai hiểu ý nghĩa của bài thơ,
cuối cùng chúa tình tráng phải cho mời một nhà nho thông thái vào yên bác tới giải nghĩa.
Khi đọc xong, nhà nho giải thích rằng
Mâu nhi vô dịch nghĩa là chữ mâu không có dấu phẩy là chữ dư,
mịch phi kiến tích nghĩa là chữ mịch bỏ bớt chữ kiến còn lại chữ bất.
Ai lạc tâm trường nghĩa là chữ ai để mất chữ tâm thì thành chữ thủ.
Lực lai tương địch nghĩa là chữ lực đối địch với chữ lai là chữ sắc.
Vậy gộp cả 4 chữ mới sẽ thành câu.
Dư bất thủ sắc nghĩa là ta không nhận sắc.
Khi nghe xong, chúa tình tráng tức giận vội thét lính đuổi bắt lại Văn Khuông,
nhưng lúc đó Văn Khuông cùng cả phái đoàn đã cao trải xa bay rồi.
Lý trường Dục và Lý Nhật Lế hay gọi chung là Lý Thầy,
những hiệu quả tác chiến phòng thủ của nó ở sứ đẳng trong trong loài chốt trình ở sứ đẳng ngoài
đã được phát huy tối đa trong lần chiến tranh thứ hai vào năm 1633
và trong các lần chiến tranh sau đó nữa như ở lần thứ tư năm 1648
thể cả lần thứ bảy năm 1672.
Lý đã bị phá với đến 30 trường nhưng ngay trong đêm quân Trung Yến lại cố sức phá lại,
khiến trong suốt 45 năm của cuộc chiến tỉnh Nguyễn Văn Tranh
không lần nào quân tỉnh có thể vượt qua Lý mà vào sứ đẳng trong được.
Không chỉ dừng lại ở việc xây dựng Lý Thầy mà cả một hệ thống những công sức và trí tuỳ
đã được Đạo Di Tử công hiến cho sự nghiệp sứ đất sứ đẳng trong.
Tài năng của một chính khách láo liền đã khiến Đạo Di Tử vừa mềm dèo,
khéo léo lại thiên quyết và mạnh mẽ giúp Trung Yến ứng xử,
đối phó với các chính sách áp chế của chốt trình ở đẳng ngoài.
Đến khi xảy ra cuộc tỉnh Nguyễn Văn Tranh tàn khốc,
thì tuy không thân trinh chỉ huy các trận đánh, nhưng Đạo Di Tử vẫn là một nhà quân sự đài tài
khi đưa ra những quyết sách chiến lược, tổ chức và xây dựng lực lượng chiến đấu cả chế tạo vũ khí.
Đặc biệt là viết bầu binh thư nổi tiếng, hỗ trướng khu cư,
không chỉ có tác dụng lớn về cả thực tiến và lý luận quân sự đối với đương thời ở sứ đẳng trong,
mà còn lâu dài về sau trên bình triển toàn đất nước.
Một sự nghiệp đổ sổ như thế mà lại chỉ có 8 năm để thực hiện.
Tháng 10 năm 1634, Đạo Di Tử lâm bệnh nặng.
Chú Nguyễn Phúc Nguyên đích thân đến thăm viếng, Đạo Di Tử khóc rồi thưa.
Thần gặp được thanh minh, chưa bao đáp được mảy may, nay bệnh đến thế này còn biết nói chi nữa.
Rồi Đạo Di Tử qua đời, cường thò 63 tuổi.
Chú Nguyễn tiếc thương khôn nguôi, không làm,
hiệp mưu đọng đức công thần, đặc tiến kiên tử,
vinh lọc đại phu, cho đưa về mai táng và lập đền thờ phùng tại làng Tùng Châu,
xã Hoài Phú, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bệnh Đình.
Sự ra đời sau, nhận xét về Đạo Di Tử.
Nhân dân nhiều thế hệ đã không có ý gì chế trách ông không trung thành với vô lê chuốt tình.
Cũng không một ai nghĩ rằng ông đã giúp Chú Nguyễn vì lý do cát cứ chia cắt giang sơn.
Tất cả đều quý ông ở một điểm.
Ông là một tài năng kiên suất và là một vị quan có nhân cách hiếm có của lịch sử nước nhà.
