Làng nghề nước mắm Nam Ô

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
177 Lượt xem video·25 thg 5, 2025
Nằm bên Vịnh Đà Nẵng, cách đèo Hải Vân khoảng 3 km về phía Nam
là ngôi làng cổ Nam Âu thuộc vườn Hòa Hiệp Nam, quận Liên Triệu, thành phố Đà Nẵng.
Nơi đây được thiên nhiên ban tặng phong cảnh hiếu tỉnh với cảnh đá siêu phong,
các bãi ngầm san hô, dừng cây miên sinh cùng với duy trì tiếp biến văn hóa trăm thiệt.
Trải qua bao biến thiên, chiến tranh và thời cuộc,
người dân đây đây vẫn nối nghiệp, giữ gìn và phát triển nghề nước mắm truyền thống của cha ông,
tạp nên là nghề nước mắm nổi tiếng Nam Âu.
Hằng năm, vào ngày 15 tháng 2 âm lịch,
bà con ngư dân làng biển Nam Âu lại lâm trọng tổ chức lễ hồn cầu ngư tại Nam Âu
nhằm tưởng nhớ đi ơn các vị thành hoàng tiền biển có công khai hoang lập ấp
và dành nghề làm nước mắm cho ngư dân.
Đồng thời, cầu an, cầu mùa đi biển, tôm cái đầy ghe
để làm nguyên điệu cung hứng cho nghề làm nước mắm nổi tiếng từ trước đến nay.
Bà con dân dân chúng tôi Nam Âu, giàu cực, dù khổ, dù giàu, dù có cũng hướng ứng,
nhớ được cái ông thù của mình đã sinh ra nghề biển, bên cạnh còn có ngành nghề nước mắm Nam Âu nữa.
Thương chuyển làng nghề làm nước mắm truyền thống Nam Âu
hình thành theo bước chân của những nưu dân người Việt vào cai hoang vùng đất này.
Nhờ vào nguồn hải sản phong phú, dầu cá tôm, có thể tự cấp, tự túc,
người dân Nam Âu đã hít tích trữ nguồn hải sản này
để dành trong các loại lưu, hạp, ăn dần qua các mùa mưa bão.
Dần dà, theo thời gian, họ phát hiện ra một loại nước dùng tiết ra từ cá tôm
có thể sử dụng trong các bữa ăn.
Trải qua thời gian và tích lĩa kinh nghiệm,
người làng Nam Âu đã biết chế biến do loại nước mắm thơm ngon, tuyệt hào
với danh sưng nước mắm Nam Âu, truyền lại cho đến ngày nay.
Khoảng cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20
là giai đoạn hương tịnh của làng nghề làm nước mắm Nam Âu.
Cả làng có khoảng 500 hồ, chiếm khoảng 1 phần 3 số hồ ở đây
chuyên sản xuất và vun bán nước mắm.
Ông Bủy Văn Phong và bà Phan Thị Ngọc Bích năm nay tuổi gần 70
là đời thứ tư của gia đình làm nghề nước mắm truyền thống.
Hiện gia đình ông và vẫn lưu giữ những chiếc trung sành, trung xi măng
để muối cá có tuổi đời gần cả trăm năm tuổi được cha mẹ trao chuyển lại.
Trong khi nhiều gia đình đã chuyển sang muối cá trong các thùng inox
hay thùng nhựa để tiệm di chuyển và có thể muối cá được số lượng lớn cùng một lúc
thì gia đình ông bà vẫn muối cá trong các loại trung như thế này.
Theo gia đình ông Phong và nhiều hồ gia đình có truyền thống làm mắm
nước mắm Nam Âu hoàn toàn được chế biến theo phương pháp thủ công truyền thống
với nguyên liệu chính đó là cá cơm than và muối
kết hợp với kỹ thuật gài nén và đánh quấy.
Nước mắm Nam Âu mang hương vị đặc trưng riêng có
không lẫn với mùi vị của nước mắm ở nơi khác
nhờ con cá cơm than được đánh bắt tại vùng biển Đà Nẵng vào tháng 3, tháng 4 âm lịch.
Cá cơm than là loại cá có một sợi màu đen chạy dọc theo hai bên thân.
Các cơm than được đánh bắt trong đêm phân loạn riêng
không để lẫn với các loại cá khác.
Cá được sửa sạch bằng nước biển.
Sáng hôm sau các cơm than được đưa vào bờ và vận chuyển đến quán cho các hộp muối cá.
Lúc này cá được đẻ ráo nước và tuyệt đối không sửa bằng nước ngọt
sẽ thư cá và thư mắm sau này.
Người dân làng cá Nam Âu cho biết
cá cơm than ở vùng biển Đà Nẵng có nguồn gốc từ Cà Mau.
Từ tháng Giêng đến tháng 3 âm lịch
từng lần cá cơm than ở Cà Mau xuôi theo dòng Hải Lưu đến Phan Thiết, Mũi Né
sang đầu tháng 3 âm lịch
thằng cá di chuyển đến vịnh Đà Nẵng và được bắt về để làm nước mắm.
Ưu điểm của nước mắm chế biến từ cá cơm than tháng 3
thường cho ra màu sắc đẹp
màu đỏ với màu ánh sáng và mùi vị đặc trưng hấp dẫn.
Ngoài vụ cá đánh bách vào tháng 3 âm lịch
bà con ngư dân nơi đây còn đánh bách cá cơm vào các tháng 6 đến tháng 8 âm lịch
để làm nước mắm trong mùa vụ thứ 2 trong năm.
Tháng 8 âm lịch là mùa cá cơm theo dòng Hải Lưu
từ phía Bắc chuyển vào vùng biển Đà Nẵng.
Lần này có cả 3 loại cá cơm lẫn lộn
là cá cơm than, cơm đỏ và cơm tùng được bắt đem về làm nước mắm.
Nước mắm cá tháng 8 ít mùi thơm và ngon bằng nước mắm cá cơm tháng 3.
Ngoài nguyên liệu đặc trưng là cá cơm than
thì việc chọn muối cũng rất quan trọng.
Người làng Nam Mô thường tin dùng các loại muối nổi tiếng
từ Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi
hay muối Cà Ná, tỉnh Ninh Thuận
vì các loại muối này có ưu điểm là hạp to, chắc nằm
có độ mặn cao, dân gian thường gọi là muối già.
Đối với cá cơm than tháng 3
tỷ lệ muối là 12 kg cá và 4 kg muối.
Trong khi đó, cá cơm tháng 8 tỷ lệ 10 kg cá với 4 kg muối.
Tất cả nguyên liệu trộn đều và ưu mù thời gian 12 tháng liên tục.
Quy trình làm nước mắm rất kỹ công.
Người dân ở làng nghè thường nói
chăm mắm như chăm con giải.
Vì thế, các khâu chăm sóc vệ sinh rất quan trọng.
Từ các tháng thứ 3, thứ 6 và tháng thứ 8
phải tiến hành thăm mắm
kết hợp với việc quấy đào mắm để mắm chín đều.
Nếu các khu mắm để trong nhà
cần giới nhiệt độ từ 30 đến 40 độ để cá chín đều.
Nếu mắm để ngoài trời
thì phải khơi mắm ban ngày, ban đêm ủ lại
để mắm lên men, chín đều, đẹp.
Tuyệt đối, không để nước mưa rơi vào hố mắm
sẽ hư mắm.
Từ tháng thứ 9 trở đi
không khuấy đào nữa
các khâu chăm sóc này sẽ quyết định đến
chất lượng và màu sắc của nước mắm.
Cá muối đủ 12 tháng
sẽ được đánh khuấy lần cuối
và tiến hành lọc để lấy nước mắm.
Người làng Nam Võ Hô
gần lấy mắm sau khi lọc đổ vào các chuông
để nắp nạp, để giữ nguồn ngay nước.
Đây gọi là dai vàng củ hương
để nước mắm bay bớt vị muối và mùi gắt
để cho ra hương vị thơm đặc trưng của nước mắm Nam Võ Hô.
Vì nguồn nguyên liệu cá cơm
đánh bắt ở vùng biển Đà Nẵng
cộng với thời tiết đặc trưng của miền biển
4 mùa gió dệt
và quy trình chăm mắm kỳ công
nên sản phẩm của làng nghề nước mắm Nam Võ Hô
không lắn được với nước mắm ở các địa phương khác
từ màu sắc đến vị mặn, ngọt, thanh của nước mắm.
Năm chục năm qua
ông Trần Ngọc Vinh
chủ tịch hội làng nghề mắm truyền thống Nam Võ Hô cho biết
nghề nước mắm Nam Võ Hô
cũng trải qua rất nhiều thăng trầm
có lúc tưởng tưởng như thất vực thời gian dài
sau giải phóng
cả làng chuyển sang làm pháo
thay cho làm nước mắm
mãi đến năm 1995
khi nghề pháo bị cấm
bà con mới quay lại với nghề
từ chỗ chỉ có 50 hộ
đến năm 2015
tăng lên 110 hộ
và nhãn hiệu nước mắm Nam Võ Hô
đã được đăng ký thương hiệu
với Cục Sở Hiến Trí Tuệ
để bảo đảm sức sản xuất cho làng nghề
tại Việt Nam và nhiều nước trên thế giới
Tuy nhiên
chưa kịp vui mừng
với sự hương thịnh của làng nghề
thì năm 2016
thành phố Đà Nẵng có chủ trương quy hoạch
di rời làng Nam Âu
để nhường chỗ cho dự án du lịch
3 năm qua
sau bao lần thay đổi, điều chỉnh
dự án vẫn rang rở
ngộn ngang đất đá
những bức tường rào
được dựng lên
che chắn cả một bãi biển
xinh đẹp trước đây
khung cảnh tấp nập
chuyên trở nguyên liệu cá cơm
làm mắm
giò không còn
ngay cả đế hội cầu ngư
của làng
cũng thư thớt bóng người đi lễ
chiếu nguyên liệu
tuyên công lao động
khoảng 50 hồ
đã bỏ nghề làm mắm
làng nghề
lại đứng trước một cách chức mới
hiện nay là đa số người dân
đi hết 50%
làng nghề làm mắm cũng đi hết 50%
trao đổi ý kiến với chúng tôi
về dự thảo tiêu chuẩn quốc gia
về quy phạm
thực hành sản xuất nước mắm
do cuộc chế biến
và phát triển thị trường nông sản
bộ nông nghiệp
và phát triển nông thôn
soạn thảo
với các yêu cầu kiểm soát
các loại thuốc thú y
thuốc bảo vệ thực vật
thuốc kháng sinh
trong nguồn nguyên liệu
và trong thành phẩm nước mắm
người làm nước mắm Nam Âu
cho rằng
việc xây dựng các tiêu chuẩn quốc gia
cho việc sản xuất nước mắm
là cần thiết
để cảnh báo nguy cơ
các sản phẩm kém chất lượng
và độc hại
quyến thích người sản xuất
trú trọng việc bảo đảm chất lượng
và an toàn thực phẩm
Tuy nhiên
với người làm nước mắm truyền thống
như là Nam Âu
nguyên liệu chỉ là cá
và muối tự nhiên
thì việc kiểm tra chất lượng
nguồn nguyên liệu
theo các tiêu chuẩn khoa học
là rất khó khăn
và người làm mắm
không thể tự thân làm được
Ngoài ra
một vài tiêu chuẩn trong sự thảo
chỉ phù hợp với quy trình
sản xuất nước mắm công nghiệp
không phù hợp
với nghề nước mắm truyền thống
Nước mắm mà làm từ cái biển
thì không thể có
như lượng thuốc bùi và thuốc vật
Cái thứ hai nữa
mà đã làm mắm truyền thống
thì lượng muối nó tương đối nhiều
thì anh không thể mà dùng
trong cái nước vật mà dùng
màu sáng
thì không thể nào
điều kiện không cho phép
nó sẽ bị oxy hóa
bởi lượng muối quá lớn
Ủng hộ mắm công nghiệp
thì mà làm độ sáng là tương đối được
Ủng hộ mắm truyền thống
Nhờ thương hiệu nước mắm Nam Ô
đã có tiếng
và sản xuất
theo phương pháp lọc nhì
kinh thiết thuần chất cá cơm than
hương vị thơm ngon hảo hạng
có hàm đường đẳng cao
từ 30 độ đến 40 độ
và không sử dụng
bất kỳ loại hóa chất nào
nên hàng năm
sản lượng nước mắm của làng
luôn suy chỉ từ 120 nghìn
đến 150 nghìn lit
Hộ gia đình sản xuất nhiều
có thể lên đến
20 nghìn lit mỗi năm
Đời sống của người làm mắm Nam Ô
cũng khá hồn định
Người làm nước mắm Nam Ô
luôn biết chân quý nghề
giữ thương hiệu
và cần cụ
chỉ có làm nghề
Vì thế
ai cũng tự tin
trước sự cạnh tranh khốc liệt
trong thị trường sản xuất
nước mắm truyền thống
và nước mắm công nghiệp
Hiện nay
Sở Văn hóa
và Thể thao thành phố
đang phối hợp
với chính quyền địa phương
và hội làng nghề mắm
truyền thống Nam Ô
làm hồ sơ
để xin chứng nhận
làng mắm Nam Ô
là di sản văn hóa
phi vật thể quốc gia
Vì thế
áp lực bảo tồn
và phát triển
làng nghề truyền thống
di sản cha ông để lại
là bài toán khó
nhưng
đã được chính quyền địa phương
và người dân làng nghề
tính đến
trong trạng đường phát triển
mới của làng nghề
Nước mắm Nam Ô
thì muối ở tại nhà
và tương lai
thì phải có quy hạch
một cái mạnh đắc
để cho
những cái hộ sản xuất đó
để
làm nước mắm Nam Ô
tại đó
và đồng thời
là kết hợp
với du lịch
Hiện nay
làng nghề truyền thống
nước mắm Nam Ô
vẫn bảo lưu
và gìn giữ
những kinh nghiệp dân gian
những bí quyết
về kỹ thuật
làm nước mắm của mình
Vì thế
nước mắm Nam Ô
có vị ngọt
và thơm thơm
đặc trưng
Ngày nay
với lợi thế
về thành quan
kiên nhiên lý tưởng
cùng các di trị văn hóa
như
đền thở
và liễu hành
mộ biển chân công chúa
lăn thở
đi thiền biển
thượng thư
tạc vục
trần thất trung
và liên kết
phát triển du lịch làng nghề
cánh biếc đi phù hợp
để góp phần thông tin
bảo tồn
và giúp đỡ
