Đan võng ngô đồng

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
34 Lượt xem video·4 thg 5, 2025
Đan võng ngô đồng, ngóng trồng đi biển, đó là câu ca quen thuộc với những người phụ nữ làng trài ở Cù Lao Chàm,
một xã đảo tiền tiêu, nơi đầu sóng ngọn gió của tỉnh Quảng Nam.
Hình ảnh những người mẹ, người vợ hàng ngày ôm con đan võng ngô đồng, ngóng trờ trồng biển biệt từ biển đông trở về,
một thời đã từng rất phổ biến với người dân trên đảo.
Hình ảnh đó cũng phản ánh một nghề độc đáo mà chỉ riêng vùng đảo này mới có,
nghề dan võng ngô đồng.
Cù Lao Chàm không chỉ được biết đến bởi biển cả đầy ắp cá tôm,
mà vùng đất này còn có hệ thống thực vật trên cạn rất phong phú.
Có những loại cây trên đảo khá độc đáo, đáng quý, thậm chí trở thành cây di sản.
Một loại cây riêng có, gắn bó với đời sống của người dân vùng đảo này chính là cây ngô đồng.
Khác với loại cây ngô đồng vàng nhạt hay tím hồng được bắt gặp ở kinh thành Huế,
cây ngô đồng ở Cù Lao Chàm là ngô đồng đỏ.
Tên gọi này xuất phát từ màu hoa đỏ thường nở rộ vào tháng 7, tháng 8 hàng năm.
Người dân Cù Lao Chàm ví loại cây ngô đồng như chính những người ngư dân can trường giữa biển khơi,
bởi loài cây này rất rắn giỏi, mọc ở tận rừng sâu trên đảo.
Đến người già nhất đảo cũng không nhớ từ bao giờ cây ngô đồng đã trở thành nguyên liệu dùng để đan võng.
Chỉ có một điều chắc chắn rằng, để có được những cây đủ tiêu chuẩn cũng không hề dễ dàng.
Bà Ngô Thị Lê biết cách lên rừng tìm cây ngô đồng cho mẹ từ ngày còn con gái.
Bà hiểu rõ cây nào mới có thể dùng để tết nêm những chiếc võng đẹp.
Mình chuẩn cây bằng cái cầm tay mình nè.
Mình nó xuông lên, không có cái mắt nào hết.
Vậy mình làm được.
Cây con mới lên, cây non mới lên.
Bây giờ làm không được.
Cởi bằng cái cầm tay mình đi.
Cởi lên một xíu.
Mua cởi 2 năm đó.
Đây núi nó đó.
Cái đường mà...
Cái chỗ ngoài mồm nó cây mà nó...
Gò mà nó không sao nó có.
Còn cái gò mà nó cao quá là nó rớt lá.
Nó không xuống cái...
Cái trái này dưới gò, dưới đá, dưới lá.
Là không lây được.
Tưởng gò nhiều nãy là không lây.
Cần ràng ràng.
Những cây ngô đồng khoảng vài năm tuổi,
thân mọc dài, xuôn, thẳng, không có nhiều mắt,
nhiều nhánh sẽ được lựa chọn.
Để đủ nguyên liệu cho một cái võng,
người đi rừng như bà Lê đôi khi phải mất cả ngày trời
lặn lộn từ sờ núi phía Tây đến sờ núi phía Đông của đảo.
Ở độ cao từ 50 đến 500 mét mới có thể thu gom đủ.
Phần lá, phần ngọt bị chặt bỏ chỉ lấy phần thân giữa.
Toàn bộ phần thân này được mang đi đập,
lấy lớp vỏ, ngâm vào nước suối hơn 10 ngày
để cho lớp vỏ cứng đó được mềm mục,
nhả dần ra để lộ sợi sơ.
Cái nắng của miền nhiệt đới
sẽ giúp cho sơ vỏ cây ngô đồng kho chỉ trong 1 đến 2 ngày phơi.
Khoay xong rồi cái mình đem vô,
cái mình tiếc ra, cái mình xé nhỏ.
Dày như vầng này đây, cái mình làm.
Cái lớp lụa trang là nó có cây,
có lụa trang là nó bỏ.
Là mình bỏ đi mà có cây không có.
Khi đó công đoạn chuẩn bị nguyên liệu đã được hoàn thành,
các bà, các mẹ bắt tay vào đàn võng.
Bà Lê Thị Kề học nghề đàn võng này từ mẹ chồng mình.
Mấy chục năm làm công việc này,
bà hiểu sự nhọc nhằn để tạo ra một sản phẩm ưng ý.
Một người thợ lành nghề đàn một chiếc võng
mất hai đến ba tháng.
Công đoạn đầu tiên,
tết tay cầm cũng chính là công đoạn khó nhất.
Các bà cố dài cái đào này này, trắng to này này.
Các bà cố dài, đây là bóng gom.
Các bà gắp phần hai đây, các bà lồm cái đào.
Sau đó các bà bỏ với tỉa ra.
Đó, bỏ với tỉa ra cái con đó.
Các bà bỏ với lồm.
Nhưng mà lồm bằng thay cái tay không.
Với cái bánh này thôi chứ không có cái gì hết.
Cái đào đó là mình tỉa ra.
Vì mình thay dao cho mình tỉa ra.
Mà chẳng thiếu lấy nó chứ không, chẳng tục.
Những người mà mới hạc là lồm là không tục.
Ví dụ như làm là không tục.
Coi như cái giảng bật không.
Còn mình thì mình lồm hồi nó lớn vậy.
Cái này là mình lồm bố đỗ nữa.
Nếu hai đồ võng này không chắc chắn,
thì thân võng có đẹp đến bao nhiêu,
chiếc võng cũng không thể bền được.
Bí quyết để có một chiếc võng đẹp
là người đàn phải chắc tay,
đo chính xác để các mắt trên thân võng chặt,
đều, đẹp.
Chứ không có lồm như mà mình đốt lưới.
Như hồi trước họ lồm bằng dây đi lông đó.
Là họ đồn bằng cái cử.
Họ lấy cái cử miếng tay đây này.
Chứ họ đón cái cử đây này.
Chứ chẳng bàn căng cái gì hết.
Nhưng mà bây giờ khi mình lồm rì á,
là mình lồm mình tự mình đo,
mình lồm cho nó căng thôi chứ không có cái cử.
Nhưng mà cái đó là phải có gút,
còn nào là nó cắn.
Còn cái này là nào,
nó bàn thẻn chẳng có cắn hết.
Cái gì mình cũng phải lấy cái tay mình đo
đón cho đàng hoàng.
Nếu như mà đây này,
ví dụ như một gân rây đây,
gân rây đây, là cái nở gân
khi mình xuống dưới này,
mình cũng lồm như đó thôi.
Võng ngô đồng chắc chắn
vừa là nhờ chất liệu,
nhưng quan trọng hơn là nhờ những người thợ
có cách khéo léo trong việc xe dây,
nối dây, làm sao vừa chặt,
vừa khéo, không bị lộ,
bị sơ ở mối nối.
Còn xe dây thì ví dụ như từ từ
nếu như mình xa cái chỗ muốn nhỏ
thì mình thêm vô.
Thêm vô là mình không có,
tiếng là mình nấu nhưng mà không có nấu,
mình tiếp vô, nhưng mình chặn cái chỗ đó cho thật chặt.
Máy ngoạn,
cái đầu mình đo vô là không bao giờ
nó thuốc hết.
Còn nấu thì ví dụ như
hai cái ca có chừng đài đây,
mà làm ra bà làm về được.
Bà phải nấu, nhưng mà cái nấu
của bà là tiếp, chứ không phải nấu.
Ví dụ như đây nè,
đây,
bà nói đây nè,
ví dụ như đây, bà tiếp vô này,
tiếp vô này, bà nấm cái tay cho này nè,
đó, bà thở ra,
không bao giờ hết.
Đó, cho nên là
không có cái hút.
Nhưng mà phải lùm cho nó bàng,
chắc còn muối tàu, muối nhỏ là cũng
cho nên là cái giảng
cũng đầy là rớt đó.
Căng, phăng, bàng, thẻ.
Ngày trước, khi chưa có võng
làm công nghiệp từ chất liệu sợi tổng hợp,
nhà nào trên đảo
cũng có một chiếc võng ngô đồng.
Ngày nay thì loại võng này
được khách du lịch yêu thích
nhờ những ưu điểm của loại vật liệu từ thiên nhiên.
Nó rút một hâu trộn,
phăng rồi nó rút cho nó,
mà nằm nó mốt, nó không có đám người.
Nói chung là giữ gì
như ví dụ nhấn nhớt mình đem ra mình dẹp.
Rồi mình dẹp, mình phai,
đồng quần nó khô rồi mình đem vô.
Mình đừng để nó mưa,
mình đừng để nó mưa, mà đừng để nó né.
Chỉ để nó nằm ở trong rụt mốt,
ở trong hiên nhà rồi sau đó
nó bày vô. Nhưng mà cái đó là
cái đó là
là
là cái từ gọi như là
khóa hạc.
Nó không thích nán,
nào cái đó là nán. Còn cái này nào
nó mốt.
Cái này này nó thiệt thôi để cho.
Họ biết
mùa nổ thì dãn đây chứ còn nó bình thường.
Nhưng mình nghe nó
6-8 tỷ thôi.
Không giống ai.
Những người thợ này tin rằng
cái tình của trời đất,
sóng gió của biển khơi
đã làm những cây ngô đồng trên đảo
trở nên rắn giỏi, dẻo dai hơn.
Đó là lý do mà những
chiếc võng của họ vẫn bền đẹp
cùng thời gian.
Giờ thì số người biết ăn võng ngô đồng
ở Cú Lao Chàm chỉ còn đếm
trên đầu ngón tay.
Cũng không có nhiều người trẻ muốn theo học nghề
mà họ cho là phải ngồi cong
cả lương này.
Xã hội hiện đại khiến cho những chiếc
võng công nghiệp tiện lợi chiếm ưu thế hơn.
Nhưng không vì thế mà
giá trị của những chiếc võng này bị co nhẹ
bởi nó chớn ứng không chỉ
thời gian, công sức từ bàn tay
tài hoa của người thợ
mà còn mang một câu chuyện văn hóa
đã từ lâu đời của vùng đất này.
