KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH || TINH HOA LÀNG NGHỀ

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
183 Lượt xem video·4 thg 5, 2025
Từ cử đại nếu đi bằng cano cao tốc, du khách mất chưa tới 30 phút là có thể đặt chân đến Cửu Lao Chàm.
Người Cửu Lao vẫn lưu truyền một huyền thoại rằng
Ngày xưa ông khổng lồ Gánh Đá trên đường đi đã làm rơi xuống vùng biển này bẫy hòn tạo nên xứ đảo.
Nhưng các nhà địa chất thì cho biết
Cửu Lao Chàm là phần kéo dài về phía đông nam của khối núi Bạch Mã, Hải Vân, Sơn Trà.
Hình thành cách đây 230 triệu năm.
Trở thành cảnh quan điển hình của đảo núi đá Granis ven bờ ở Việt Nam.
Với điều kiện địa lý thuận lợi, Cửu Lao Chàm có hệ sinh thái động thực vật rất phong phú.
Riêng về thực vật, rừng Cửu Lao Chàm có mặt gần một phần hai tổng số họ của thực vật Việt Nam.
Năm 2009, Cửu Lao Chàm Hội An đã được công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.
Về lịch sử cư trú của con người tại Cửu Lao Chàm, kết quả khai cuộc khảo cổ học cho biết
Ít nhất trên 3.000 năm trước, người tiền sơ sử đã có mặt tại hòn đảo này.
Họ chính là những cư dân thuộc nền văn hóa tiền sao huỳnh nổi tiếng.
Dưới thời Vương quốc Trăm Ba, Cửu Lao Chàm là một tiền cảng
trên tuyến hàng hải quốc tế nhộn nhịp qua Biển Đông.
Đến khoảng thế kỷ 17, cùng với quá trình mở cõi về phương Nam,
cư dân Đại Việt bắt đầu khẩn hoang lập ấp ở Bãi Làng, Bãi Hương.
Qua hàng thế kỷ chung lưng đấu cực trên vùng Biển Đảo,
các thế hệ dân cư Cửu Lao Chàm đã tạo lập nên những giá trị văn hóa độc đáo,
quý giá, đặc trưng gắn liền với địa hình Biển Đảo,
trong đó có nghề truyền thống đăng phỏng ngô đồng.
Trong số các nghệ nhân đăng phỏng ngô đồng ở Cửu Lao Chàm hiện nay,
có một phụ nữ gần như cả đời gắn với nghề, đó là bà Nguyễn Thị Quỳ.
Từ khi còn là thiếu nữ, bà Quỳ đã biết đăng phỏng ngô đồng
và cho đến tận hôm nay, nó vẫn là kế sinh nhai của cả gia đình bà.
Cũng như bà Nguyễn Thị Quỳ, trước đây hầu hết phụ nữ ở Cửu Lao Chàm đều biết đăng phỏng ngô đồng.
Quy trình đăng phỏng ngô đồng gồm nhiều công đoạn, trước hết là lựa chọn nguyên liệu.
Người dân Cửu Lao Chàm qua nhiều đời gắn bó với nghệ truyền thống này
đã đúc kết được những kinh nghiệm quý trong việc chọn đúng những cây ngô đồng
sẽ cho ra loại sợi tốt nhất.
Đó là những cây có thân thẳng, chu vi khoảng 20cm đến 30cm,
bán kính khoảng 3-5cm, cao khoảng 2,5-3m.
Cây có mắt bị loại bỏ.
Cây tơ mà nếu như mà khi mà khai thác á,
thì nó bàn cầm tay á, thì ở trong phiến của nó từ 4 đến 5 lớp phiến.
Còn cái cây mà nó tái sinh á, mặc dù nó bàn cầm tay này không á,
thì nó cả 3 đến 4 lớp phiến thôi.
Cho nên nó thua, rồi cái lớp phiến của nó tái sinh nó cũng mảng hơn.
Sau khi đốn lượng cây đủ nhiều,
người ta chọn một mỏm đá ở xung quanh để đập những thân ngô đồng vừa chặt.
Tiếp đó tước vỏ ngô đồng.
Một thân cây như vậy tước được khoảng 3-4 mảng vỏ.
Vỏ ngô đồng sau khi tước xong được ngâm tại các khe suối,
như khe ruộng chùa, khe ông thơ, khe sóng mới.
Vỏ cây ngô đồng ngâm nước từ 10 đến 15 ngày thì mềm ra,
người ta trao, gỡ cho lớp vỏ, lớp nhớt trôi đi.
Còn lại lớp vỏ bên trong có màu trắng đục, gọi là manh đồng.
Hiện nay, một số người ngâm vỏ ngô đồng trong các bồn bằng nhựa,
dùng ống dẫn nước vào bồn để cho nước không tù động
nhằm đảm bảo chất lượng manh đồng được tốt.
Vỏ ngô đồng được trao, giặt rất nhiều lần.
Thời gian giặt có khi cả một buổi sáng.
Tiếp đến, tước bảng vỏ lớn thành từng bảng nhỏ,
có bảng rộng khoảng một cm.
Công đoạn này được gọi là kịch manh đồng.
Sau đó người ta đem phơi nắng cho khô.
Manh đồng sau khi phơi có màu trắng sữa tự nhiên rất đẹp,
mà không cần phải qua công đoạn nhuộm sợi.
Manh đồng sau khi phơi nắng có thể dùng để đan võng.
Nếu chưa đan, manh đồng sẽ được cuốn thành bó để dành dùng dân.
Manh đồng khô có thể cất dưỡng nhiều năm để dùng.
Thỉnh thoảng cần phơi qua nắng nhẹ để tránh bị ấm mốc.
Tuy nhiên, manh đồng sẽ ngã sang màu vàng theo thời gian,
nên người đan võng thường không để lâu.
Khi đã chuẩn bị đủ lượng manh đồng,
người ta bắt đầu tiến hành đan võng.
Đầu tiên, nghệ nhân tước nhỏ sợi ngô đồng cho đều,
để khi đan được đều và đẹp,
rồi sắp sẵn bên cạnh để tiện sử dụng.
Tiếp đến là cố dây, hay còn gọi là xe sợi.
Nghệ nhân sẽ lấy số sợi ngô đồng nhất định.
Một tay giữ phần đầu sợi ngô đồng,
một tay xoắn phần thân sợi ngô đồng
sau cho chúng xoắn lại với nhau tạo thành sợi ngô đồng lớn hơn.
Chiếc võng ngô đồng có bền chắc, đều và đẹp hay không
trước hết phụ thuộc vào kỹ thuật xe sợi này.
Thì mình lồn cho nó sang cái dây này.
Rồi cái dãn nó đẹp.
Còn nó lay là nó không đẹp.
Nó sang cái dây này, nó cứng cái dãn là nó đẹp mà nó chát nữa.
Xe sợi xong, người ta bắt đầu tề đầu võng.
Đây là công đoàn hình thành diện mạo một chất võng tương lai.
Đầu võng được bệnh thành 12 dây đôi.
Sau đó, nghệ nhân sẽ cố một đoàn dây có kích thước
từ 0,5 đến 0,7 cm.
Quấn tròn quanh đầu võng.
Khi quấn, nghệ nhân sẽ lấy đầu dây,
vắt và luồn vào giữa 12 dây đôi ngô đồng.
Đã được gặp lại.
Khi mình dắn cái bộ dây này, là chụp cho khó lắm.
Cái núi này, can ra đây.
Rồi quấn cái dây nó vô trong cái chân này.
Rồi mới riết này.
Riết cái này cho nó chạp.
Rồi mới quấn đây.
Rồi lấy cái trà đậm tiêu nữa.
Hay là cũng đó vậy, cho cứng.
Phải đặt vô này.
Can vô đây, phải đặt vô đây này.
Rồi mới chung cái này với cái đen này.
Đen này.
Lấy mũ dài này đen này.
Đen chung cái hồng ngũ này.
Hồng ngũ rồi mới chung cái này đó.
Mình phân biệt này.
Đây.
Đây, chung cái con tròn này.
Xong phần tề đầu võng là công đoạn tỉa con tràng.
Từ phần đầu võng với 24 sợi dây ngô đồng đơn,
nghệ nhân tiến hành ra con tràng.
Ở phần này tổng số sợi ngô đồng luôn luôn là số chẳng.
Nghệ nhân bệnh xoắn từng sợi ngô đồng theo kiểu bệnh dây cừng.
Chúng được bệnh chặt lại cho đến khi có đủ độ dài cần thiết.
Lúc bấy giờ các nghệ nhân sẽ tiến hành công đoạn đăng.
Phần này người ta phải thêm sợi ngô đồng vào.
Tăng đường kính sợi dây khoảng 9 đến 10 mm.
Để tăng sức bền, đổi chiều lực cho võng.
Nghệ nhân chia 24 sợi ngô đồng thành 12 phần bằng nhau,
rồi bền lại như tết tóc.
Trong đó có 2 phần được gọi là phần bìa và 10 con tràng.
Tỉa con tràng xong, người thở đi vào đang thân võng.
Người ta quen phân biệt võng mắt 3, võng mắt 4 hay võng 6.
Đó là cách tính theo số sợi dây ngô đồng nhỏ trên mắt võng.
Loại võng mắt 4, mắt 6 đẹp hơn và nằm êm hơn võng mắt 3.
Nhưng tốn rất nhiều công lao động, giá bán cũng đắt hơn.
Tuy nhiên, đây là 2 loại võng thường được khách hàng ưa thích.
Đông dẫn xá này là phỏi kỳ cao hơn dẫn 4.
Dẫn 4 là nó nhỏ hơn.
Dẫn xá này là nó chát, nó nhiều dây.
Dẫn xá dây là có dẫn 4, có 4 dây.
Dẫn xá này phỏi chát hơn dẫn đó, cho nên đắt thiền hơn dẫn 4.
Nằm êm hơn, em mới làm hay.
Dẫn to này, làm em mới làm hay.
Cho nên chừa mua dẫn xá nhiều hơn dẫn 4.
Một chất võng 4 hay võng 6 đều có 10 mắt trên một hàng ngàn.
Mỗi hàng được gọi là một diến.
Cứ như thế, một chất võng có 17 mặt diến.
Các nghệ nhân đan võng ở cửu lâu tràm khá thành thạo,
khéo léo trong việc tạo những mắt võng rất đều.
Và đây là yếu tố quan trọng, quyết định vẽ đẹp của chất võng.
Sông hành với đan mắt võng là đan bìa.
Phần đan bìa võng này khó,
nhưng cũng là yếu tố tạo nên vẽ đẹp riêng có của chất võng ngô đồng cửu lâu tràm.
Đồng thời, cố định chất võng được chắc chắn.
Mỗi chất võng có 2 bìa võng được bền rất cầu kỳ,
chạy suốt chiều dài của thân võng.
Cái bìa thì mình để riêng ra.
Khi mình lùn cái mẹt sang ra, mình lùn cái bìa.
Lùn cái bìa rồi, khi mà xuống được một chiếc đây này,
Khi thân võng đã được bền đủ chiều dài cần thiết,
người ta bền đầu võng thứ 2.
Quy trình làm các phần của đầu võng thứ 2 ngược lại hoàn toàn với đầu võng thứ nhất.
Trước khi bền phần cuối võng, người thợ phải gập đôi chiếc võng lại
để đo chiều dài các phần ở 2 đầu võng sao cho bằng nhau
để võng không bị lệt, vừa đảm bảo tính thẩm mỹ, vừa để chiếc võng được cân đối.
Khép lại quy trình đăng võng ngô đồng là bền đuôi võng.
Đuôi võng được bền từ đầu võng thứ 2.
Thực ra đây là phần sợi ngô đồng đang còn thừa,
được bền lại theo kiểu bền đuôi xam.
Cốt để giữ cho các mối đàn không bị sổ ra.
Võng được chắc chắn.
Sau đó, người thợ cầm bấm chỉ ra khắp chiếc võng.
Chỗ nào có sợi ngô đồng bị tua rua ra,
thì cắt đi để chiếc võng được sạch và mịn.
Nhìn chung, nghề đăng võng ngô đồng khá vất vả.
Người thợ cần phải có đức tính nhẫn đại, chịu khó.
Với ông Mai Văn Bàng,
chiếc võng ngô đồng là vật dụng gắn bó suốt một thời thơ trẻ,
cho đến khi tuổi đã cao.
Quái gắn trong chiếc võng biết bao kỷ niệm đầm sâu.
Theo ông, điều kỳ lạ của chiếc võng ngô đồng là ở chỗ.
Càng dùng lâu, chiếc võng càng hiện lộ những tính chất quý giá.
Võng ngô đồng này hay lắm.
Mặc dù mới đầu là nó cứng, nằm thì nó cứng.
Nhưng mọi người không biết là nó cứng quá, nằm thời gian là nó mềm.
Nhưng độ cứng của nó, võng ngô đồng có rất nhiều tác dụng sơ lược.
Lại là có 2 tác dụng chính.
Một là khi mình nằm,
những đường kinh lạc, đường huyệt đạo trên rưng của mình mất xa.
Nó làm cho mình thông đường huyệt đạo.
Cái hai nữa là võng ngô đồng có nhiệm vụ hút mùa hôi của phong thấp.
Ngồi mình nằm mùa hè là nó mát.
Bởi vì nó khác như cái võng nylon.
Nó không có nắng.
Mùa đông thì nó ấm.
Mà mùa hè thì nó mất.
Hai nữa đó.
Đang võng ngô đồng là một nghề rất vất vả.
Đòi hỏi người nghệ nhân phải kiên trì, tỉ mỉ, khéo léo
và phải chịu khó trong tất cả các công đoạn
để làm ra được một chiếc võng ngô đồng.
Nếu đang chuyên cần, mất khoảng hơn 1 tháng rưỡi.
Còn làm tranh thủ lúc rành rỗi phải từ 2 đến 3 tháng.
Giá bán một chiếc võng ngô đồng hiện khoảng 6 đến 7 triệu đồng.
Thu nhập không cao.
Nhưng hiện nay vẫn có từ 7 đến 8 nghệ nhân
gắn bó với nghề đang võng ngô đồng.
Trong số đó, chị Huỳnh Thị Úc là người có tuổi nghề trẻ nhất.
Thấy bà Tiến bà Kỳ đi với đoan.
Vừa tôi đi lồn về nhà hồn, vừa vào nhà Kỳ nói với bà.
Bà mới đào là rất khóc.
Cố gắng không sao, mình học, mình kiếm cái nghề.
Cái nghề tiền thấm có hồi xưa chứ,
ông bà mình để lại.
Mình cố gắng học thành một cái nghề đấy.
Cả 10 năm đi rồi.
Rồi tôi đi lồn, giờ lồn nhà hồn.
Giờ rảnh là giờ mình đoan.
Để thúc đẩy du lịch Cửu Lao Chàm,
nhiều sản phẩm du lịch mới đã và đang được triển khai.
Tại chương trình Đêm Cửu Lao,
tổ chức vào cuối tuần.
Du khách sẽ có dịp trải nghiệm
các trò chơi dân gian, ẩm thực,
xem trình diễn nghề đăng phỏng ngô đồng
để hiểu thêm về một nghề truyền thống đặc sắc
của đất Cửu Lao.
Và đã 3 năm nay,
cứ vào giữa tháng 7,
khi hoa ngô đồng đỏ nở rực trở
trên những cánh rừng tại Hòn Lao,
cũng là lúc diễn ra lễ hội Cửu Lao Chàm,
mùa hoa ngô đồng đỏ.
Trong nhiều nội dung hấp dẫn của lễ hội,
có tour tham quan vườn hoa ngô đồng
tại Bãi Xếp,
trường lãm tranh ảnh hoa ngô đồng,
xem nghề nhân đăng phỏng ngô đồng.
Năm 2015,
Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam
đã công nhận 3 cá thể ngô đồng đỏ
cổ thụ tại Bãi Làng
là cây di sản Việt Nam.
Trong khuôn khổ lễ hội
Bùa hoa ngô đồng đỏ
năm 2022,
ủy ba nhân dân xã Tân Hiệp
đã khai trương tuyến đường ngô đồng đỏ
dài khoảng 350 mét
chạy qua thôn Bãi Làng.
Giờ đây,
bùa hoa ngô đồng
đã trở thành dịp hẹn hò
của nhiều du khách gần xa
để thưởng ngoạn vẻ đẹp
của loài hoa đặc trân xứ đảo.
Đăng phỏng ngô đồng
là nghề truyền thống từng hiện diện
ở nhiều địa phương,
nhưng đến nay hầu như đã thất truyền.
Trong bối cảnh đó,
việc cư dân cụ Lao Chàm
hiện vẫn lưu giữ khá tốt
nghề đăng phỏng ngô đồng
là thành tựu rất đáng trân trọng.
Bởi những giá trị quý giá,
tháng 2 năm 2024,
nghề đăng phỏng ngô đồng
đã được công nhận
là di sản văn hóa
phi vật thể cấp quốc gia.
Người dân cụ Lao Chàm
rất vui xứng tự hào
vì những nỗ lực
giữ di sản của họ đã được ghi nhận.
Chính quyền xã đảo Tân Hiệp
và ngành chức năng của thành phố Hội An
đang đề ra nhiều giải pháp
để bảo tồn phát huy
bền vững nghề thủ công quý giá này.
Vấn đề thứ 2 là
chúng ta sẽ tập trung truyền nghề
cho các thế hệ trẻ.
Khi chúng ta truyền nghề
để tạo đào tạo nhanh một thế hệ mới
thì các em sẽ duy trì
và bảo tồn nghề này.
Và một vấn đề thứ 3 là
chúng ta tập trung văn hóa hình ảnh văn hóa ngô đồng
đến với du khách bạn bè Trang và nước.
Để từ đó,
khi khách đến thăm quan du lịch
và giá trị của báo ngô đồng
người ta sẽ mua những sản phẩm này về làm hoa
và năng cao được
khi các cụ của chúng ta
những người sản xuất sẽ có thêm thu nhập
từ việc bán những sản phẩm này
thì người ta sẽ yêu thích nghề hơn
và gán báo với nghề.
Trên vùng biển đảo của Lao Chàm
những cánh rừng được bảo vệ tốt
đang ngày thêm sân tươi.
Mỗi đồ hẹ về
những quần thể ngô đồng trên đảo
lại nở hoa rợt rỡ
những cây non lại tiếp tục mọc lên
nối màu xanh tươi mát
dài theo nhịp bước thời gian.
Và ngày ngày
trên vùng biển đảo tiền tiêu này
những nghệ nhân vẫn miệt mài
tết những sợi ngô đồng ống ả
thành những chất vỏng êm ái
mang vẻ đẹp của những tác phẩm nghệ thuật thực thụ.
Với những kỹ năng kinh nghiệm
được nghệ nhân tích lũy qua nhiều thế hệ
nghệ đăng vỏng ngô đồng
là một nét văn hóa đặc sắc
của Cầu Lao Chàm.
Nghệ truyền thống quý giá này thêm một lần nữa khẳng định
Hội An quả là đất trăm nghề
và các di sản văn hóa phi vật thể ấy
luôn được nâng điêu,
giữ gìn và trao truyền.
