Làng dựng nhà cổ Phù Yên

Làng Phố Yên, xã Trường Yên, huyện Trương Mỹ, thành phố Hà Nội. Nước tiếng xa gần với những người thợ khéo tay chuyên làm các đồ mỹ nghệ tinh xào trong nghề mộc. Trong đó, nghề làm nhà cổ được hình thành cách đấy ít lâu, là một hướng đi mới để địa phương này phát triển kinh tế từ nghề mộc truyền thống của làng. Quê hương tôi là quên làm mộc truyền thống. Thế nên hình thành của làng nghề thực ra nó cũng rất là từ xưa, từ rất nhiều thế hệ để lại trong làng quê chúng tôi để có một nghề truyền thống, nghề làm dựng những nhà truyền thống, ngôi nhà bác bộ. Đầu tiên là về cơ cấu gỗ, xong rồi trạm khắc, rồi những mực thước cho nó hài hòa, từng đường nét phù điêu trạm khắc để cho nó mềm mại. Đấy là đặc thù riêng của thôn Phố Yên là nó có những nét được rất nhiều nơi hoa chuộng. Những sườn gỗ ở Phố Yên là nơi hoàn thành các cấu kiện cần thiết để dựng một ngôi nhà cổ. Sẽ có hai nhóm thợ trong mỗi sườn đảm nhận một công việc theo chuyên môn của từng người, đó là nhóm thợ ngang và nhóm thợ hoa văn. Nhóm thợ ngang có nhiệm vụ tạo văn sản phẩm mang hình dáng thô sơ như cột nhà, bộ vị kéo chắc chắn bằng các dụng cụ như cưa, cát, đục, bào. Sau đó xác định vị trí lỗ đục liên kết với xà và các cấu kiện gỗ khác để đục lỗ. Lỗ được đục gọi là lỗ mộc. Người thợ hoa văn là những người tạo ra những sản phẩm mang tính thẩm mỹ cao. Họ chuyên đục các họa tiết trên các câu đầu, những bức phủ điêu. Để có được những họa tiết tinh xào, những người thợ đã gắn bó gần 50 năm trong nề như ông Nguyễn Trí Điệt sẽ vẽ họa tiết của các cấu kiện trước khi đục hay chẳng khác. Bức vẽ họa tiết giúp cho người thợ đục chính xác hoa văn theo kích thước tổng thể của ngôi nhà. Để mà mình muốn ra được cái sản phẩm như thế này thì đầu tiên là mình phải săn đóng. Vào cái khuồn khổ của nó rồi thì bắt đầu mình phải họa tiết. Thì tùy theo nhà mà gỗ to thì mình phải vẽ to, vẽ dài. Nhà mà bé thì mình phải vẽ ngắn, vẽ nhỏ lại. Nó có lê lối thì mình phải nhớ hết trong đâu thôi. Cánh tôi thì cứ lấy bút ra là vẽ thôi. Đầu tiên là mình đưa một cái đường lượt chính của nó ở giữa Xong rồi bắt đầu mình vẽ ra thành một cái lá để cho mình đục. Và vẽ xong thì là mình bắt đầu mình họa tiết đục. Sau khi đã dựng hình hoa văn trên cấu kiện, người thợ chạm khác sẽ làm nổi hình ảnh của hoa văn bằng các kỹ thuật chạm khác như chạm nổi, chạm thủng, chạm lọc, chạm chìm bằng cách đục, gọn, tỉa trị tiết. Dưới bàn tay khéo léo của người thợ Phù Yên, những hoa tiết chạm khác tinh xào dần hiện trên những khu cổ. Những bức cố niên người ta gọi là đục thông mai, cúc trúc chẳng hạn. Thế nó là thuốc tư quý thôi. Hoặc là có những bức tranh như là lá vòng trù đục tư linh. Ví dụ như là Long Ly, Quy Phường. Thế nó là hang tư linh. Trong một cái nhà thì nó đục nhiều mẫu lắm. Mà tất cả nó đều mình nhớ ở trong đâu hết rồi. Nói chung là đi đến đâu là mình làm đến đấy thôi. Chứ không có phải in, không phải mẫu mực gì cả. Để hình thành khung của ngôi nhà gỗ truyền thống, đầu tiên những người thợ phải dựng hết các cột trong bổ khung xương của ngôi nhà. Bởi cột là kết cốc cứng chịu nén của ngôi nhà. Thường có ba loại cột là cột cái, cột con và cột yên. Cột cái là cột chính của nhà, đặt ở giữa để tạo chiều sâu cho rằn giữa. Cột con là những cột phụ nằm ở hai bên và ngắn hơn cột cái, để tạo ra độ dốc của mái nhà. Cột yên nằm ở phía trước khung nhà, ngắn hơn cột con nối với cột cái để tạo hình yên nhà. Xà là các thanh nằm ngang liên kết các cột với nhau, thường đặt ở đỉnh các cột. Kèo trồng hay còn gọi là kẻ truyền được đặt theo phương chéo liên kết các cột để tạo thành hình mái nhà. Câu đầu là dầm ngang chính đặt trên cùng, khóa đầu trên của các cột cái. Sau khi đã hoàn thành, tất cả các câu kiện được vận chuyển đến nơi dựng nhà trước một ngày. Các câu kiện đều được đánh những ký hiệu thể hiện vị trí của chúng trên khung nhà. Công việc lúc này của những người thợ là dựng khung và lóc dáp các câu kiện theo vị trí đã tính toán ban đầu. Khi các câu kiện này được gắn với nhau bởi các mộng mà không cần đến đinh, sẽ hình thành một khung nhà cổ truyền vững chắc. Đó chính là tinh hoa của nghề dựng nhà cổ ở Việt Nam nói chung. Tuy nhiên, ở làng Phụ Yên cũng có những quy tắc riêng biệt. Lóc dáp các kẹo, các xà, các hoành, rồi cái bộ khung xương của nó, xong rồi hoành cái nóc, xong rồi nóc hoành. Cái bí quyết riêng của làng thì nói chung là cột sáng cân. Nói chung là từ trên xuống dưới phải tính trường từ hạ tiếp. Đấy là cái đặc nhất, đặc thù riêng của thôn Phụ Yên là nó có những cái nhất được rất nhiều nơi hoa chuộng. Ở Phụ Yên, trước và sau khi dựng xong ngôi nhà, người thợ cả bắt buộc phải dùng xào tre để kiểm tra độ chính xác của ngôi nhà. Xào tre là tên gọi được người dân ở làng Phụ Yên sử dụng. Trên thực tế, đó là tên gọi khác của cây thước tầm trong kiến trúc Việt Nam. Cây thước tầm được coi là bản thiết kế của người thợ mộc dân gian khi dựng lên các công trình kiến trúc gỗ cổ truyền từ xa xưa. Ông Nguyễn Trọng Cầm, một thợ cả có tiếng trong làng, đang truyền lại cho thế hệ sau kiến thức của bản vẽ dân gian. Những các trường dạy ra thì có bản vẽ, bản thiết kế. Nhưng chúng tôi làm cái nghề truyền thống này thì tất cả bản vẽ và thiết kế của một ngôi nhà nó nằm trên một cái xào tre. Hàng nghìn chi tiết của một ngôi nhà đều nằm trên cái xào tre ấy. Sau khi hoàn thành ngôi nhà cổ, những người thợ ở Phụ Yên sẽ cất những bản thiết kế đó ở cột xa chính của mỗi ngôi nhà. Chỉ cần giữ bản thiết kế đó thì những người thợ khác có thể sửa chữa mà vẫn giữ nguyên kiến trúc của ngôi nhà. Ngôi nhà cổ này được thiết kế và thi công từ chính bàn tay của những người thợ Phụ Yên. Điểm nhấn của ngôi nhà này nằm ở gian giữa. Đây là vị trí quan trọng nhất trong ngôi nhà truyền thống của người Việt bởi đó là gian thờ tự tổ tiên. Ở những ngôi nhà như thế này thì nó vừa là mang tính chất vừa là ở nhưng cũng vừa là thở cúng. Mình quay lại rồi mình xây dựng bằng này. Vừa với tâm liệm là làm trên đất quê trá đất tổ. Vừa là cái tính chất là khôi phục lại cái truyền thống cũ. Những công trình nhà cổ truyền thống của người thợ Phụ Yên luôn mang đến cho chủ nhà cảm giác hoài niệm về quá khứ. Một tinh thần thư thái an nhiên khi được sống trong một không gian thuần Việt. Để làm được điều đó, những người thợ Phụ Yên đã dày công siêu tầm rất nhiều những mẫu nhà hay những mẫu vật dụng gắn liền với các giá trị truyền thống. Trong những năm qua, khách hàng từ khắp nơi đều tìm đến làng Phụ Yên để đặt làm nhà cổ như một cách để bảo lưu và giữ gìn nét đẹp phân hóa, nét tinh hoa của dân tộc.