Hành Trình Di Chuyển Mộ Từ TQ Về VN Của Lãnh Tụ Cuộc Khởi Nghĩa Bãi Sậy Nguyễn Thiện Thuật Thế Nào.mp4
Anh Đức
212 người theo dõi
2 thg 3, 2025
Thưa quý vị, hiện tại Duy đang ở long mộ của Nguyễn Thiện Thuật ở Làng Xuân Đào, xã Xuân Dục, thị xã Mỹ Hảo, tỉnh Hương Yên
cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 30 km.
Nơi đặt long mộ là quê hương của ông và cũng là nơi đặt bản doanh của cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy
gần với cây đề cổ thụ, mọng gác tiền tiêu của nghĩa quân Bãi Sậy năm xưa.
Nguyễn Thiện Thuật là lãnh tụ của khởi nghĩa Bãi Sậy,
một trong các cuộc khởi nghĩa của phong trào Cần Vường,
trở thành một trong những trung tâm chống pháp lớn nhất vào cuối thế kỷ thứ 19 ở Bắc Kỳ.
Quý vị và bạn có thể nhìn thấy ở đây đó là một khung cảnh mới được sửa chữa lại khang trang là một quần thể di tích.
Bên phía này đó là đền thờ của Nguyễn Thiện Thuật, còn phía này đó là mộ của Ngài, phía này đó là nhà văn hóa của khu vực thôn ở đây.
Với những giá trị và ý nghĩa lịch sử,
khu lưu niệm Nguyễn Thiện Thuật đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thế tha và Du lịch xếp hạng là di tích lịch sử cấp quốc gia vào ngày 27 tháng 10 năm 2020.
Trước khi quý vị xem tiếp, quý vị nhớ hộ kênh bằng cách nhấn like và chia sẻ video.
Đừng quên nhấn đăng ký kênh Youtube Hà Nội Phố để đón xem những video mới nhất.
Quý vị hãy bình luận ở phía dưới để giao lưu cùng Duy cũng như góp ý cho Duy những địa điểm, địa danh lịch sử mà quý vị muốn Duy tới khám phá trải nghiệm.
Cảm ơn quý vị.
Quý vị muốn mua đặc sản trà sạch Thái Nguyên, xin lê lệ số 0989-260-877.
Sản phẩm trà sạch Thái Nguyên được phân phối chính thức bởi Hà Nội Phố, nhận, giao hàng toàn quốc.
Từ sau khi vua Hảm Nghi bị bắt vào năm 1888 và lưu đầy ở châu Phi, phong trào Cần Vương suy yếu, sức mạnh của nghĩa quân Bãi Sạy cũng suy yếu dần.
Quân Pháp thiết lập được nhiều đồn quanh căn cứ Bãi Sạy, quyết tiện thuật giao quyền chỉ huy của khởi nghĩa Bãi Sạy cho em là Nguyễn Thiện Kế, rồi sang Trung Quốc mưu tính cuộc vận động mới.
Sự nghiệp chưa thành thì ông bất vì bệnh.
Ngày 26 tháng 5 năm 1926, tức ngày 15 tháng 4, âm lịch, thọ 82 tuổi, trên đường ông đi Khâm Châu và Nam Ninh.
Phần mộ của ông được đặt trên quả đồi thuộc hương Quan Kiều, ngoại vi thành phố Nam Ninh, tỉnh Quảng Tây Trung Quốc.
Trên đỉnh núi Vạn Hòa Cường, trên tấm bia đá có dòng chữ Việt Nam cố tướng quân Nguyễn công thiện thuật trì mộ.
Vào năm 1990, Việt Kiều ở Trung Quốc đã di chuyển phần mộ Nguyễn thiện thuật từ đồi hương Quan Kiều về đồi hương Đại Lĩnh, phía nam thành phố Nam Ninh.
Vào ngày 30 tháng 1 năm 2005, tỉnh Hương Yên đã phối hợp với địa phương và dòng họ của lãnh tụ khởi nghĩa Bãi Sạy Nguyễn thiện thuật,
đưa hải cốt của ông về An Táng tại quê hương Xuân Dục, huyện Mỹ Hào.
Nơi đặt lòng mộ là quê hương của ông và cũng là nơi đặt bản doanh của cuộc khởi nghĩa Bãi Sạy.
Cũng trong năm 2005, tỉnh Hương Yên đã xây dựng nhà bia tưởng niệm Nguyễn thiện thuật trong khu di tích lòng mộ của ông,
gần với cây đề cổ thụ, mọng gác tiền tiêu của nghĩa quân Bãi Sạy năm xưa, với diện tích 1.621 m2.
Gồm nhiều hạng mục, cổng, nhà tưởng niệm, nhà bia, phần mộ của tướng quân Nguyễn thiện thuật và bức tường phù điêu.
Đề khu lưu liệu tiếp tục là điểm đến, một địa điểm tâm linh hấp dẫn của du khách gần xa.
Ủy ban Nhân dân tỉnh Hương Yên đã phê duyệt chủ trương đầu tư xây dựng khu di tích Nguyễn thiện thuật,
dự án có diện tích 7.742 m2, gắn với khu vực nhà văn hóa thôn Xuân Nhân, xã Xuân Dục có diện tích 2.968 m2,
thành một trình thể có diện tích 10.710 m2, thống nhất về kiến trúc, hài hòa về không gian.
Dự án gồm các hạng mục công trình như hồ nước, bình phong, nghỉ mồn, nhà bia, nhà khách, nhà soạn lễ,
đền thơ, ám hóa vàng, miếu thờ, kế đề cổ thụ, cổng vào khu mộ, nhà bát rác, long mộ, phù điêu, đồi giả sơn,
sân vườn, tường rào và các mục hạ tầng kỹ thuật được đầu tư đồng bộ với tổng mức đầu tư trên 44 tỷ đồng.
Tượng tướng quân Nguyễn Tiện Thuật có chiều cao 2,12 m, trọng lượng 2,5 tấn,
trung đồng có chiều cao 1,4 m, trọng lượng 350 kg.
Qua gần hai năm thực hiện, khu lưu niệm đã được hoàn thành với các hạng mục công trình đồng bộ khăn tràng.
Vào ngày 29 tháng 3 năm 2023, tại thôn Xuân Nhân, xã Xuân Dục, thị xã Mỹ Hào, trọng thể tổ chức lễ đón
bằng xếp hạng di tích lịch sử quốc gia và khánh thành khu lưu niệm Nguyễn Tiện Thuật.
Căn cứ bãi sậy đại bản doanh ngày ấy của cuộc khởi nghĩa giờ đây đã là những làng mạc,
dụng vườn trù phú, khu dân cư đông đúc, hiện đại là những khu công nghiệp với nhiều công ty, nhà máy.
Xã Xuân Dục quê hương của tướng quân Nguyễn Tiện Thuật đã trở thành xã nông thôn mới,
dẫu đã đổi thay rất nhiều, song dấu tích của cuộc khởi nghĩa bãi sậy vẫn còn.
Kế đề của thụ, vọng gác tiền tiêu của nghĩa quân bãi sậy năm xưa này cao, to hơn,
vẫn xanh tốt, quanh nằm tỏa bóng mát, trở che khu di tích làng mộ tướng quân Nguyễn Tiện Thuật.
Cuộc khởi nghĩa bãi sậy đã có tiếng vàng lớn trong lịch sử chống thực dân Pháp của dân tộc ta vào nửa cuối thế kỷ thứ 19.
Theo một số nghiên cứu thì cuộc khởi nghĩa bãi sậy mở đầu từ năm 1885 và chấm dứt vào năm 1889,
nhưng thực ra cuộc khởi nghĩa ấy là cả một quá trình chống Pháp liên tục và lâu dài kể từ năm 1883 đến năm 1892 mới kết thúc.
Quá trình này có thể diễn biến qua ba giai đoạn như sau.
Giai đoạn thứ nhất từ năm 1883 tới năm 1885 do Đình ra Quế, tức Đồng Quế, lãnh đạo.
Giai đoạn thứ hai từ năm 1885 tới năm 1889 do Nguyễn Tiện Thuật, tức Tán Thuật, lãnh đạo.
Giai đoạn thứ ba từ năm 1889 tới năm 1892 dưới quyền chỉ huy của Nguyễn Thiện Kế, tức Hai Kế.
Dưới quyền của ba lãnh tụ chính nói trên, chỉ huy toàn bộ cuộc khởi nghĩa, còn có vô số những thủ lãnh nhỏ ở các địa phương.
Họ đã trực tiếp hoặc gián tiếp chịu sự lãnh đạo của các lãnh tụ chính và đã góp sức phát động nên một phong trào bãi sậy
chống Pháp rộng lớn trong nhiều phủ huyện ở tà ngạn sông Hồng.
Cuộc khởi nghĩa bãi sậy gồm có ba giai đoạn chính và trong đó giai đoạn thứ hai là quan trọng nhất,
cho nên địa bàn hoạt động của nghĩa quân cũng thay đổi theo từng giai đoạn.
Nói chung lại, hoạt động của nghĩa quân Đồng Quế mới chỉ phát triển được trong một số phủ huyện ở Nguyên.
Nhưng từ khi Nguyễn Thiện Thuật trực tiếp lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, tùy vẫn lấy bãi sậy làm căn cứ chính,
nghĩa quân đã mở rộng hoạt động ra hầu khắp ba tỉnh tà ngạn sông Hồng
và nhiều trận đánh cũng diễn ra trong vùng này như Lượng Điền, Bình Phú, Liêu Trung, Hoàng Trạch…
Quảng Bô, Mẫn Xá, Quan Đình, Quan Độ, Mễ Đào thuộc Băng Ninh, An Định, Đông Triều thuộc Hải Dương.
Ngoài ra, nghĩa quân còn hoạt động mạnh ở các huyện Thanh Trì, Thanh Hoài, các Phụ Ứng Hòa, Thường Tín thuộc Hà Đông
và có nhiều lần đã tiến sát đến Gia Lâm gần Hà Nội vào năm 1888.
Các con đường giao thông chính như Hà Nội-Hải Dương, Hải Phòng và Hà Nội-Hưng Yên-Thái Bình cũng bị nghĩa quân kiểm soát.
Các đoàn xe vận tải của Pháp đi trên hai con đường này luôn bị phục kích.
Nếu so sánh với giai đoạn khởi nghĩa trước của Đồng Quế thì nghĩa quân Nguyễn Tiện Thuật
đã có một địa bàn hoạt động khá rộng lớn ở nhiều phủ huyện,
bao gồm cả vùng Đông Bằng lẫn vùng rừng núi như Yên Bĩ, Mỹ Hào, Khói Châu, Ấn Thì, Kim Động…
Như vậy, Nguyễn Tiện Thuật đã có điều kiện thuận lợi để xây dựng và phát triển lực lượng nghĩa quân,
tranh thủ được sự ủng hộ mạnh mẽ của nhân dân, đã duy trì được cuộc khởi nghĩa lâu dài hơn
mặc dù trong giai đoạn này phong trào bãi sậy bị địch khủng bố rất áo liệt.
Nguyễn Tiện Thuật, tên khai sinh là Nguyễn Thuật, tự là Mạnh Hiếu, còn gọi là Tán Thuật,
sinh ngày 6 tháng 2 năm Giáp Thìn, tức ngày 23 tháng 3 năm 1844.
Tại làng Xuân Dục, huyện Đường Hào, nay là làng Xuân Đào, xã Xuân Dục, thị xã Mỹ Hào, tỉnh Hương Yên.
Theo gia phạ của dòng họ Nguyễn thì Nguyễn Tiện Thuật vốn là hậu ruệ đời thứ 30 của Nguyễn Trãi.
Cha ông là Nguyễn Tuy, hiệu Quảng Phường, đỗ tú tài năm 1842, làm nghề dạy học.
Mẹ ông họ Phạm, người làng Dị Sử, nay thuộc Phường Dị Sử, thị xã Mỹ Hào.
Gia đình ông có 6 người con, 2 gái, 4 trai.
Nguyễn Tiện Thuật là anh cả, trừ người em bất sớm, còn 3 anh em.
Em trai ông là Nguyễn Thiện Dương và Nguyễn Thiện Kế, sau này cùng đều tham gia cởi nghĩa bãi sậy do ông lãnh đạo.
Về gia đình riêng, Nguyễn Tiện Thuật có 2 vợ, 3 chính thất là Nguyễn Thị Tuần, 3 thứ là Trần Thị Thuần Tĩnh.
2 con trai ông là Nguyễn Tuyển Tri, Nguyễn Thạc Tri, tức Nguyễn Trọng Thường.
2 con gái, trong đó có 1 người là Nguyễn Thị Trúc.
Vốn thông minh, hiếu học, nền ngày tử rất sớm, tài văn võ của ông đã nổi tiếng khắp trong làng ngoài huyện, nằm canh ngõ năm 1870.
Nguyễn Thuật đậu thủ khoa tú tài, được bổ giúp việc quân tại Hải Dương.
Chính tại đây, tài năng quân sự của ông được bổ lộ.
Khi được giao đi dẹp giặc Tiên Viên, để biết tình hình quân địch, ông cho quân vào đồn trinh sát.
Khi trở ra, lính trinh sát của ông đụng quân tuần tiễu của giặc, 2 bên bắn nhau.
Quân của Nguyễn Thuật giết chết và bắt sống một số tên dồi rút.
Vì đã mất yếu tố bất ngờ, Nguyễn Thuật chuyển sang cách đánh khác.
Ông cho quân bao vây triệt đường tiếp lương của giặc rồi tổ chức mai phục.
Hết lương, giặc vào trợ cướp, bị quân mai phục của ông đổ ra đánh rồi thừa thắng tấn công vào đồn binh.
Tướng giặc bị giết, quân giặc tan.
Nguyễn Thuật được triều đình thưởng quân công bội tinh và được cử làm bang biện phủ kinh môn.
Vừa làm việc quan, vừa tự học.
Khoa thi Bính Tý, năm 1876.
Nguyễn Thuật dự kỳ thi hội ở trường thi Nam Định.
Đỗ thủ khoa, năm 1877.
Cường nhân Nguyễn Thuật được bổ làm chi phủ từ Sơn, thủ Bắc Ninh.
Ông làm quan thanh liềm, công minh, có tài cai trị, được nhân dân kính phục.
Vì trong triều cũng có một vị quan tên là Nguyễn Thuật, ông làm sớ xin nhà vua cho đệm chữ thiện.
Được vua âm thuận, ông cùng các em của mình cùng đệm chữ thiện vào tên họ.
Tháng 8 năm 1879, Nguyễn Thiện Thuật được thăng chức tán tương quân thứ.
Hai năm sau, ông được thăng làm sơn phòng tránh xứ, kiêm tán tương quân xứ Sơn Tây.
Vì vậy, đương thời gọi ông là Tán Thuật hoặc Tán Đông,
vì trước kia quê ông thuộc tỉnh Hải Dương và tỉnh này còn có tên là tỉnh Đông.
Năm quý mùi 5883, sau khi thực dân Pháp đánh chiếm Hải Dương,
ông được lệnh về Hải Dương chưa mộ thêm nghĩa quân để mưu khôi phục Hải Phòng.
Nhưng việc không thành, ông lại đem quân lên huyện Đàn Phượng để trợ chiến cho thống đốc Hoàng Tá Viềm.
Sau khi hòa nghị với Pháp, tựa Đức hạ lệnh cho các quân thứ ở Bắc Kỳ
lập tức triệt binh dũng lùi để tỏ điều tin với Đại Pháp, mặc cho giả pháp tự do hành động.
Nhưng Nguyễn Thiện Thuật đã kháng mệnh triều đình và trở về huyện Đông Triều thuộc Hải Dương xưa,
chiêu mộ nghĩa quân cùng với Lưu Vĩnh Phúc đánh Pháp.
Chính trong thời gian này, Nguyễn Thiện Thuật đã nhiều lần liên hệ mật thiết với Đinh Gia Quế,
lúc đó là lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy.
Có lần ông Thuật đã về làng Thọ Binh, tức quê Đồng Quế, giữ lễ tế cờ khởi nghĩa.
Về phần mình, Tán Thuật đã lãnh đạo nghĩa quân của ông hoạt động mạnh trong tỉnh Hải Dương và
ngày 12 tháng 11 năm 1883 lại tấn công tỉnh Lị này, bảo vệ địch nhưng vì lực lượng yếu phải rút lui.
Cuối năm 1883, sau khi hòa ước Hạp Màn được ký kết, Vua Tự Đức lại ra lệnh bãi binh ở Bắc Kỳ và đòi
các quan lại ở Bắc như Hoàng Tá Viêm, Trương Quang Đản, Ngô Tân Ninh, Lê Văn Hổ, Nguyễn Trư,
Lương Quỳ Chính, Nguyễn Thiện Thuật đều phải về kinh đợi chỉ. Một lần nữa, hậu Nguyễn chống lại lệnh của
nhà vua, mang quần lên Hưng Hóa cùng với Nguyễn Quang Bích giữ thành. Tháng 3 âm lịch năm giáp thân
1884, thành Hưng Hóa thất thủ, Châu Đinh lại bắt các quan lại, tướng lĩnh yêu nước đang chống Pháp ở
quân Thứ Sơn Tây và tỉnh Hưng Hóa phải về kinh. Hoàng Tá Viêm, Lương Tư Thứ và Ngô Tân Ninh đã lần lượt về kinh,
còn Nguyễn Quang Bích, Nguyễn Đình Nhuận, Nguyễn Văn Giáp và Nguyễn Thiện Thuật vẫn cương quyết ở lại chống Pháp.
Sau Nguyễn Thiện Thuật và một số quan lại như Tuần Phủ Lã, Xuân Hoài, Ngự xử Phạm Huy Quảng, v.v. lại hiệp
đồng với quân Thanh đánh Pháp ở cầu Quán Âm thuộc Lạng Sơn. Tháng 3 năm 1885, quân Pháp huy động tổng
lực đánh phá Lạng Sơn, Nguyễn Thiện Thuật và các cánh quân khác thế yếu phải rút vào rừng. Bị quân Pháp
truy kích gắt gào, Nguyễn Thiện Thuật giao cho Nguyễn Thiện Kế, Nguyễn Thiện Dương trở về Bắc Ninh,
Hải Dương, Quảng Yên tập hợp lực lượng. Cử Đề Vinh ở lại Lạng Sơn giữ mối liên lạc với ông,
còn ông tạm lánh sang Lòng Châu thuộc Trung Quốc. Tháng 7 năm 1885, vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần Vương,
Nguyễn Thiện Thuật trở về nước, liên lạc với các lực lượng lãnh đạo của khởi nghĩa chống Pháp. Vua Hàm Nghi phong
cho ông là Bắc Kỳ Hiệp Thống Quân Vụ Đại Thần Gia Trấn Trung Tướng Quân. Đền Nhân Dân còn gọi ông
là Quan Hiệp Thống. Lúc này, ông nhận được tin Đinh Gia Quế lâm bệnh nặng và căn cứ bãi sậy bị quân Pháp
và quân Nam Triều do Hoàng Cao Khải chỉ huy liên tục đánh phá. Ông liên mời cử nhân Ngô Quang Huy ở xã
An Lạc, Tổng Thái Lạc, huyện Văn Giàng và cử nhân Nguyễn Hiễu Đức ở Làng Mễ Xá, huyện Ân Thì,
tỉnh Hương Yên đến Bàn Bạc. Ba vị thống nhất khôi phục phong trào khởi nghĩa bãi sậy và phát triển lực
lượng mới. Các tướng lĩnh tài giỏi theo về Ngày Mùa Đông. Dưới quyền của Nguyễn Thiện Thuật có các tướng lĩnh
chử huy, các đội nghĩa quân hoạt động phối hợp trên nhiều địa bản khác nhau như Nguyễn Thiện Kế và Nguyễn Thiện
Giang ở vùng Mỹ Hào, Phan Văn Khoát, Ba Điều ở vùng Vĩnh Bảo, Đốc Tít, Tuần Anh ở vùng Hai Sông,
thuộc Kinh Bồn. Với tầm nhìn chiến lược của một nhà quân sự, Nguyễn Thiện Thuật đã tiếp tục mở rộng
khu căn cứ bãi sậy ra khắp các phủ, huyện của tỉnh Hương Yên và Hải Dương, bao gồm Khói Châu, Văn Lâm,
Văn Giàng, Mỹ Hào, Yên Mỹ, v.v. Nghĩa quân bãi sậy của Nguyễn Thiện Thuật đã áp dụng chiến thuật du kích dựa
vào sự ủng hộ của nhân dân lúc ẩn lúc hiện đánh úp đồn trại Pháp trên đường Hà Nội-Hương Yên-Hải Dương,
hay dựa địa thế xình lầy, lau sậy um tùm, dễ tiến thoái của căn cứ để chống Pháp càng quét vào bãi sậy.
Ngoài ra, ông còn phái các đội vũ trang tuyên truyền đi dán các bảng tuyên cáo ở khắp các thôn xóm,
kêu gọi quan chức Việt Nam theo Pháp lập công trở về với hạng ngũ kháng chiến.
Phong trào Cần Vương trên vùng đất bãi sậy nhanh chóng phát triển về mọi mặt,
trở thành một trong những trung tâm chống Pháp lớn nhất vào cuối thế kỷ thứ 19 ở Bắc Kỳ.
Cuộc khởi nghĩa bãi sậy bùng nộ vào tháng 9 năm 1885. Từ căn cứ bãi sậy,
Nghị quân đẩy mạnh hoạt động ra vùng đồng bằng, vượt sông Hồng sang đánh phá các huyện thanh trì,
Thường Tín, Phú Xuyên, Ứng Hòa và khống chế những tuyến giao thông chính đường số 5 Hà Nội-È Phòng,
đường số 1 đoạn Hà Nội-Nam Định, đường Hà Nội-Bắc Ninh và các tuyến đường thủy trên sông Thái Bình,
Sông Đuống, Sông Hồng, v.v. Đêm ngày 28 dạng ngày 29 tháng 9 năm 1885, Nguyễn Thiện Thuật
trực tiếp chỉ huy Nghị quân tấn công chiếm lại thành Hải Dương rồi tỏa ra đóng giữ các làng xung quanh,
nhưng do lực lượng quá yếu nên sau đó Nghị quân phải rút lui.
Tháng 10 năm 1885, Thống đốc Rousseau de Cauchy giao cho Thiếu tướng Francois de Lerieux,
Trung tá Đòn Nờ cùng Hoàng Cóc Khải mở cuộc tấn công càn quét lớn vào căn cứ bãi sậy.
Được tin, Nguyễn Thiện Thuật lệnh cho các tướng bí mật tấn công vào các đồ địch,
chặn đường hàng không của chúng. Sau đó, ông nhử địch vào sâu căn cứ nơi đặt trận địa mai phục.
Khi quân Pháp biết bị mắc lừa định rút lui thì quân bãi sậy nổ súng và dùng đoàn đào,
mã tấu đánh ráp lá cà, nhiều quân Pháp bị giết. Tướng Lerieux chạy thoát.
Tại căn cứ Hai Sông vào tháng 11 năm 1885, trong suốt hai tuần, Nghị quân đã phải chống trả
Pháp quyết liệt với một binh đoàn lớn do Phan Con và Paurer chỉ huy.
Ngoài hoạt động chống càn quét, Nghị quân còn tổ chức nhiều trận tập kích hiệu quả.
Vào ngày 26 tháng 6 năm 1886, Nghị quân tấn công một đồn Pháp ở Cầu Đuống.
Tháng 9 năm 1886, Nghị quân chặn đánh binh đoàn Bazinet và tấn công đồng
bần Yên Phú, đẩy mạnh các hoạt động ra biển phụ cận Hà Nội Mân Ninh.
Vào ngày 12 tháng 2 năm 1887, một trận đánh lớn đã diễn ra ở vùng kè sặt Hải Dương.
Từ cuối năm 1888 đến đầu năm 1889, Nghị quân còn tổ chức đánh thắng quân Pháp nhiều trận,
như các trận ở Lương Tài, Bắc Ninh, Dương Hòa, ở Hương Yên.
Vào ngày 9 tháng 2 năm 1888, em trai Nguyễn Thiện Thuật là Nguyễn Thiện Dương bị tử trận
trong cuộc đụng độ với quân Pháp do viên đội Philippe chỉ huy. Được tin em chết,
ngày điểm đó Nguyễn Thiện Thuật lệnh cho Tuẩn Văn để tính, tấn công đồn ganh và đồn bần
Yên Nhân để trả thù, giết chết 21 tiên địch. Vào ngày 11 tháng 11 năm 1888,
Hoàng Cóc Khải cùng giám binh này chỉ huy đồn Mỹ Hào đưa lính về gạt lúa ở Liêu Trung,
tổng Liêu Xá, muốn buộc dân hết lương phải ra đầu thú, xa rời quân bãi sậy.
Nguyễn Thiện Thuật được tin lệnh cho các tướng Nguyễn Thiện Kế, Nguyễn Văn Xung, Vũ Văn Đồng,
đem 800 quân trong đó có 40 tay súng giả dạng phu gặt để phục kích. Quân bãi sậy nổ súng
giết chết 31 tiên địch, trong đó có giám binh này, bang tá Nguyễn Hữu Hào. Hoàng Cóc Khải trốn
thoát về Mỹ Hào rồi nhờ giáo dân kè sặt đưa đường chạy về Hải Dương.
Trong tháng 6 năm 1889, quân Pháp và quân Hoàng Cóc Khải mở nhiều chiến dịch lớn tấn công
vào các căn cứ của Nghĩa quân ở Hương Yên, Hải Dương, Bắc Ninh, Phúc Yên, Lục Ngạn. Nghĩa quân
đánh bạn nhiều cuộc tấn công của địch gây cho chúng tổn thất nặng nề, sau Nghĩa quân cũng bị tiêu
hào lực lượng. Một số thủ lĩnh xuất sắc hy sinh, trong đó có Hồng Lô, Tự Khanh Tán Lý, quân vụ Ngô Quang Huy.
Cũng thời gian này, thống sứ Bắc Kỳ là Brì Rơ ra xác lệnh thành lập binh đoàn cảnh sát do Hoàng
Cóc Khải khi đó được đồng khánh thăng chức không sai Bắc Kỳ làm tư lệnh trưởng Muller,
với danh nghĩa ủy viên chính phủ. Binh đoàn có cả tòa án quân sự để
xét xử những vụ án phản loạn. Binh đoàn có 1.000 dân vệ, 500 lính cơ do các cai đội Pháp chỉ huy.
Việc gian Hoàng Cóc Khải mượn danh đồng khánh dụ dỗ mùa chuộc Nguyễn Tiện Thuật ra hàng và hứa
khôi phục chức tước. Ông đã viết vào tờ sớ dụ này bốn chữ, bất khẳng thụ chỉ, tức không chịu nhận chỉ.
Từ tháng 6 đến tháng 8 năm 1889, quân Pháp đem bốn đạo quân lớn đánh phá căn cứ Hai Sông
ở Tử Nguyên, tỉnh Quảng Yên, sau các vệ phòng. Đốc tít cầm cự được từ ngày 8 tháng 6 năm
1889 đến ngày 12 tháng 8 năm 1889 thì phải giải tán nghịa quân rồi ra hàng. Pháp đầy ông đi,
ăn giờ đi. Vào ngày 17 tháng 9 năm 1889, đội văn đưa 200 cuồn, 100 súng bắn nhanh lên Yên Thế,
phối hợp với đề nắm, đánh Pháp. Cuối tháng 10 năm 1889, đội văn bị ốm nặng rồi lọt
vào tay bọn công giáo phản động. Chúng bắt ông nộp cho Pháp. Vào ngày 17 tháng 11 năm 1889,
chúng xử chém ông ở Hà Nội. Lưu Kỳ cũng bị quân Pháp đánh bật khỏi lục ngạn. Quân Pháp tập trung
ba binh đoàn do thiếu tướng Lô Điều, trung tá Gonder, Hoàng Cóc Khải, chỉ huy có công binh, pháo binh,
hạm tàu yểm trợ tấn công căn cứ Bãi Sạy. Nguyễn Thiện Thuật đang ốm vẫn cung cấp thướng chỉ huy
nghĩa quân đánh bật nhiều đợt tấn công của quân Pháp. Tên quản LR bị giết chết, quản Albert
bị trọng thường. Quân Pháp tháo chạy, quân ta thử thắng truy kích. Nhưng quân Pháp lại được tăng viện,
đánh mạnh về phía sau khiến nghĩa quân bị kẹp giữa hai luồng đạn, phải mở đường máu rút quân.
Sau nghĩa quân cũng bị tổn thất nặng nề. Kẻ địch càng thắt chặt vòng vây, tăng cường truy
quét và khủng bố nhân dân trong vùng nhằm cắt đứt mối liên hệ giữa nghĩa quân và nhân dân.
Trước tình hình khó khăn đó, giữa năm 1889, Nguyễn Thiện Thuật giao lại quyền chỉ huy cho em và
các tướng lĩnh. Ông cùng một số tướng lĩnh khác vượt vòng vây đến căn cứ Hai Sông. Tại đây,
độc tít đã tổ chức đưa Nguyễn Thiện Thuật lánh sang Trung Quốc tìm gặp tôn thất thuyết,
mưu tính một cuộc vận động mới. Sông tình thế đã khác trước, việc không thành. Ông đành ở lại nhà tướng
cờ đen Lưu Vĩnh Phúc. Sau ông giao binh quyền cho người tướng thân cận nhất là Nguyễn Thiện Kế,
tức Hai Kế. Nơi ông ở cũng là nơi các nhà yêu nước Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Nguyễn Thượng Hiền,
Nguyễn Hàm, Mai Lão Bàng v.v. đồng du sang Nhật dưng chân và lập hội Duy Tân, hội học tại đó.
Suốt cuộc đời còn lại ở Trung Quốc, Nguyễn Thiện Thuật thường xuyên liên lạc với tôn thất
thuyết và một số chiến hữu, trong đó có Nguyễn Trọng Thường. Khi Nguyễn Trọng Thường bị bắt đẩy đi
con đảo, ông lại cùng kỳ ngoại hầu Cường Để và Phan Bội Châu sang Đông Kinh thành lập Việt Nam Duy
Tân Phục Quốc hội, với mục đích tìm cách giải phóng dân tộc, mở mang dân trí, tạo điều kiện
đưa học sinh Việt Nam ra hải ngoại du học. Tháng 2-2008, Nguyễn Thiện Thuật cùng với Phan Bội Châu,
Nguyễn Hàm, in và phát hành chương trình hội Duy Tân và cuốn Việt Nam vòng quốc sự do Phan Bội Châu
sáng tác gửi về nước. Ông còn cử nhiều người thân tín khác liên lạc về nước thu nạp các chiến hữu,
tổ chức Việt Nam cách mạng quang phục quân, để giải phóng đất nước.
Đến năm 1926, sau một thời gian chống Pháp, ông bị bệnh ung thư, mất. Ở thành phố Nam Ninh,
Trung Quốc, được Chủ tướng Ủy thác Trọng Trách, Nguyễn Thiện Kế đã cố gắng tập hợp số thủ lãnh
và nghĩa quân còn lại để duy trì cuộc khởi nghĩa bãi sệnh. Cuộc khởi nghĩa lại bước tiếp sang giai
đoạn thứ ba. Nguyễn Thiện Kế là em ruột thứ hai của Tán Thuật, nên người ta còn gọi ông là Hai Kế.
Ngay từ năm 1883, khi ông Thuật đứng lên chống Pháp ở huyện Đông Triều, thuộc Hải Dương Xưa,
Hai Kế đã cùng với người em ruột thứ tư là Lãnh Giang sát cánh chiến đấu bên Anh.
Năm 1885, khi Tán Thuật trực tiếp lãnh đạo nghĩa quân bãi sệnh, Hai Kế và Lãnh Giang lại tham gia khởi
nghĩa. Hai ông là những tướng giỏi của nghĩa quân. Khi Tán Thuật sang Trung Quốc lần thứ hai,
thì Hai Kế đã thay anh lãnh đạo của khởi nghĩa. Lúc này, mặc dù lực lượng không còn được mạnh
mẽ như giai đoạn trước, nghĩa quân vẫn hoạt động ở khắp nơi, gây cho địch nhiều tổn thất.
Nhưng đến năm 1892, cuộc khởi nghĩa bị thất bại. Lúc ấy, tuy lực lượng nghĩa quân hầu như bị tiêu
diệt hẳn, các thủ lĩnh xuất sắc lần lượt bị bắt, giết, song Hai Kế vẫn ở lại trong nước để tìm
cách xây dựng lại phong trào và thi thoảng sang Trung Quốc liên hệ với Nguyễn Thiện Thuật.
Nhưng đáng tiếc kể từ năm 1892 trở đi, phong trào bãi sệ không còn khôi phục được nữa.
Khi có phong trào đông dù, Hai Kế lại là người dẫn dắp nhiều người yêu nước suốt giường.
Rồi đến năm 1913, xảy ra vụ ném liệu đạn ở Thái Bình, giết chết tên Tuần Phủ Nguyễn Duy Hàn.
Vào ngày 13 tháng 4 năm 1913 và ở Hà Nội giết chết làm bị thương một số sĩ quan viên
chức Pháp vào ngày 26 tháng 4 năm 1913, thì Hội đồng Đề Binh Pháp họp ở Hà Nội vào ngày 5
tháng 9 năm 1913 biên kết án đầy trung thân vắng mặt Hai Kế vì chúng ghi ông có tham gia vào hai
vụ miều sát này. Đến tháng 3 năm 1914, ông bị bắt ở Bắc Giang đầy ra con đảo.
Khi bị bắt, Hai Kế định tự sát theo gương ông Thủ Hòa Nguyễn Cao nhưng nhờ có người cứu nên
không chết. Ở con đảo, anh em Tù thường gọi ông là Cụ Thất vì ông đã hơn 70 tuổi.
Đến năm ông ngoài 80 tuổi, Hai Kế mới được trở về làng. Tuy bọn quản tây và chân tay ở địa
phương luôn tìm mọi cách dò xét dọ nạt, rụ rỗ, mua chuộc nhưng Hai Kế vẫn tỏ rõ thái độ bất khuất
và ông thường nói với con cháu rằng nếu còn có sức khỏe, ông còn tiếp tục đánh Pháp đến cùng.
Sau, ông chết ngay trên mảnh đất quê hương ông.
Trong 10 năm khởi nghĩa, đã có hai lần mặc dù có nhiều thủ lãnh của phong trào bị chết,
bị bắt, ra hàng hoặc bỏ sang nước ngoài nhưng cuộc khởi nghĩa bãi xậy vẫn không bị thiêu diệt. Trái
lại, nó còn được duy trì và phát triển lên. Được như vậy là vì quần chúng,
nông dân vẫn quyết tâm chống Pháp đến cùng, vẫn hăng hái đứng lên khởi nghĩa.
Nguyễn Tiện Tuột còn là nhà thơ. Ông đền lại nhiều tác phẩm như Cảm tác, Đề đền Yên mồ,
Đề đền Trần Hương Đạo, Vịnh Bảnh trôi, Á tế Á ca, Người bạn trong nước, v.v. Hậu thế đặc
biệt nhắc đến bài Điếu Nguyễn Tri Phương Tử Tiết như một nỗi niềm tuyên ngôn thể hiện khí tiết nhân
sinh quan của ông. Thiên đường hữu lộ thăng quân tử, đế khuyết vô do kiến lão thành. Dịch nghĩa,
trên trời có lối đưa người quân tử lên, cửa vua không còn được thấy bậc lão thành nữa.
Cũng như các cuộc khởi nghĩa chống Pháp xảy ra cuối thế kỷ thứ 19, phong trào Bãi Sậy đã
tranh thủ được sự tham gia hết sức đông đảo của quần chúng, nông dân nghèo khổ, nhất là trong
những năm 1885-1889 khi cuộc khởi nghĩa phát triển khá mạnh mẽ, sâu rộng ở ba tỉnh vùng Tàng
Nạn-Sông Hồng. Thực vậy, thời ấy hầu như bất cứ làng nào trong tỉnh Hương Yên cũng có rất đông
người tham gia nghị quân Bãi Sậy và thậm chí ở nhiều làng tất cả những người đàn ông khỏe mạnh
đều trở thành nghị quân. Ngoài ra còn có một số phụ nữ cũng tham gia khởi nghĩa, trong đó có một
số người đã lập được nhiều thành tích chiến đấu xuất sắc mà đến nay nhân dân địa phương thường
chuyên tụng hoặc chính bọn sĩ quan Pháp phải thừa nhận như các bà, Đốc Quy, Lãnh Túc, Cai Sinh, v.v.
Bên cạnh đội quân nông dân chủ lực trên, nghị quân Bãi Sậy còn thu hút được cả một số sĩ phu,
tổng lý, kỳ hào và địa chủ yêu nước nữa như các ông cử nhân Ngô Quang Huy, Nguyễn Hiệu Đức,
Tránh Tổng Nguyễn Đình Tiêm, địa chủ Sái Văn Vện, v.v. Về số lượng nghị quân Bãi Sậy là bao
nhiều hiện nay chưa biết rõ cụ thể, nhưng có một điều chắc chắn rằng số nghị quân ấy rất đông,
hầu như ở các phủ huyện của Bắc Ninh, Thượng Yên và Hải Dương đều có. Ví như Đốc Sung,
Đốc Quy và Đội Văn, mỗi người thường xuyên có 300 nghị quân, Đốc Khoát có 500 nghị quân,
Đốc Tích có 800, v.v. Lại có nhiều trận, số nghị quân trực tiếp tham gia đánh địch cũng khá đông đảo,
ví dụ ở Thanh Trì 600 người, Quảng Bố 500 người, Liêu Trung 800 người, Hoàng Trách 700 người, v.v.
Có những trận chạm súng giữa hàng trăm nghị quân với địch trên đường đi hoặc trong làng xóm thì xảy ra luôn.
Thời đó, nghị quân Bãi Sậy thường sống phân tán trong nhân dân, làng xóm, chứ không tập trung ở các công
sự, pháo đài, thành lũy, cổ định nên càng không thể phân biệt được nghị quân với nhân dân.
Thực ra, nghị quân cũng chỉ là những người nông dân nghèo khổ sống ở ngay nơi quê hương mà thôi. Họ
đều phải sản xuất lương thực để nuôi sống bản thân và gia đình. Khi cần đi đánh nơi nào hoặc
chống địch đến cản quét, đốt phá làng xóm, nghị quân mới tập trung lại theo lệnh của các thủ lĩnh,
chỉ huy. Sau khi hoàn thành xong nhiệm vụ, họ lại phân tán sống lẫn trong nhân dân,
hoặc nói đúng hơn họ lại trở thành người nông dân bình thường. Chủ trương, động là quân, tĩnh là dân,
là một chủ trương rất tài giỏi của nghị quân, xuất phát từ hoàn cảnh thực tế chiến đấu của phong trào.
Vào thời ấy, trong nhiều cuộc khởi nghĩa chống Pháp, nghị quân thường được chia thành từng cơ,
từng quân thứ có hàng mấy trăm người, chén lại nghị quân bãi sậy chỉ bao gồm từng toán nhỏ từ 15,
20, 25, 30, hoặc 50 người là nhiều nhất. Thí dụ mỗi toán nghị quân của Đốc Dung,
Lãnh Điển có 50 người, còn mỗi toán của Đề Ban lại chỉ có 30 người. Với một tổ chức gọn nhẹ nói trên,
nghị quân đã có thể dễ dàng đánh địch và hoạt động được trong nhân dân ở một vùng đồng bằng chỉ toàn là
lào sậy. Chẳng hạn khi nhân dân cho biết tiên hoàng cao khải và nay đem quân tới gặt ở cánh đồng
làng Liêu Trung, huyện Yên Mỹ, Hưng Yên, Nguyễn Thiện Thuật đã nhanh chóng tập trung được các toán
nghị quân ở Đốc Dung, Lãnh Tháu, Đề Ban, Hai Kế, Ngô Quang Hùy, Đề Tính, v.v. ở trong tỉnh Hưng Yên
tới ngay Liêu Trung. Rồi sau khi đánh thắng địch, 800 nghị quân ấy lại rút đi nơi khác và mãi tới
ngày 24 tháng 11 năm 1888, tức là 13 ngày sau, trong một cuộc truy kích, 500 lính của đại tá
Sơ-Vi-Rơ mới gặp một vài toán nghị quân nhỏ ở tỉnh Hải Dương. Nhưng kết quả là sau một trận
giao chiến dữ dội, Sơ-Vi-Rơ chỉ bắt được mấy người và thu được một vài khẩu súng vứt dưới ao trong
các trận đánh đồn De La Focke năm 1886, đồn Bình Phú vào ngày 6 tháng 4 năm 1889, v.v. Chỉ với 50
người mà nghị quân cũng thắng. Đặc biệt là trong năm 1889, khi bị quân Hoàng Cao Khải không ngừng
truy kích thì những toán nghị quân nhỏ của Đốc Xung, Đề Ban, Lãnh Điển, Lãnh Bảy, v.v. đã dễ dàng
di chuyển được nay làng này, mai làng khác và không ở đâu lâu quá một ngày đêm. Nhờ đó lực lượng
nghị quân vẫn được duy trì để có thể tiếp tục đánh địch lâu dài. Vị phục của nghị quân cũng không
giống nhau. Theo lời thuật lại của các phụ lão ở Nghiền thì nghị quân ai có gì mặc nấy và thông
thường là quần áo nâu sồng của nông dân ta. Ở nơi này, nơi khác, có cụ còn nói thêm một vài
chi tiết nữa, như khi ra trận nghị quân buộc một miếng vải đỏ hoặc thắt một cái thắt lưng
màu đỏ để dễ nhận nhau. Hoặc nghị quân mặc một cái áo giáp bằng giấy bản mồi rất dày,
chân đi hải sảo, đầu chít khăn đầu diều bằng vải đỏ. Nhưng về đại thể, y phục của
nghị quân chỉ là những thứ quần áo của nông dân ta thời ấy.
Trong một bài viết đăng trên báo xuất bản ở Hà Nội vào năm 1889, một tác giả người Pháp cũng nói
rằng nghị quân đề tính, đốc cập, ăn mặc như người nông dân bình thường. Còn Pinowarski thì nói
trong một trận đánh ở làng Đức Nhuận thuộc huyện Khuấy Châu Hương Yên, bọn Pháp chỉ phân biệt
được người chỉ huy tên là Sậy với nghị quân ông ở chỗ Sậy chít khăn xanh và thắt thắt lưng màu đỏ.
Để trang bị vũ khí, nghị quân đã áp dụng nhiều biện pháp tích cực như tự sản xuất lấy,
cướp súng đạn của địch hoặc mua lại của bọn ngụy binh, của nghị quân Liêu Kỳ từ biên giới Trung
Việt trở sang và của thương gia Tây Phương ở Hải Phòng. Vì thế bên cạnh những thứ vũ khí thô sơ là
chủ yếu, nghị quân đã có thêm khá nhiều súng đạn kiểu mới, ví dụ như đốc khoác, quý và ba giang có
tới 700 nghị quân và 400-500 súng. Đốc xung cũng có 200-300 nghị quân với hàng trăm súng.
Nghị quân đốc tích thì đông hơn với 800 người và 500 súng. Ngoài ra trong một số trận đánh,
nghị quân đã không những hơn hẳn địch về số lượng người mà cả về vũ khí nữa như ở trận đánh
Áo Bờ vào ngày 6 tháng 10 năm 1887. Đội văn có 300 người với 120 súng.
Trận đánh huyện Thanh Trì vào ngày 8 tháng 7 năm 1888 có 600 nghị quân với 300 súng.
Trận đánh Hoàng Cao Khải với Lào Y Lây vào ngày 11 tháng 11 năm 1888,
nghị quân Nguyễn Thiện Thuật lên tới 800 người được vũ trang bằng 400 súng, v.v.
Tóm lại, cuộc khởi nghĩa bãi xệ đã bao gồm được đông đảo quần chúng nông dân nghèo khổ,
kể cả một số phụ nữ ở hầu khắp các tỉnh, phù huyện tả ngạn sông Hồng tham gia nghị quân.
Nó lại thu hút được nhiều người trong giai cấp phong kiến, cũng trực tiếp đứng trong hàng ngũ chiến
đấu hoặc thiết thực ủng hộ phong trào, cho nên cuộc khởi nghĩa càng có tính chất nhân dân rộng rãi.
Địa bàn hoạt động của nghị quân
Vào những năm 1883-1885, khi Đình Gia Quế đang lãnh đạo cuộc khởi nghĩa,
thì căn cứ địa chính của nghị quân là ở vùng bãi xệ với khu vực trung tâm của nó là Tam Thiên Mẫu,
nằm trong huyện Khói Châu, Hương Yên. Đồng Quế đã xây dựng ở làng Thọ Bình,
quê hương ông. Một cái đồn chu vi rộng khoảng 5 bẫu, có từng gạch vây quanh và một số nhà kho,
trường tập bắn, tập luyện võ nghệ. Đồn xây dựng không kiên cố lắm và thực sự nó chỉ là
nơi làm việc của Đồng Quế, nơi hội họp của các thủ lĩnh trong vùng, nơi tập luyện và đồn chú
của một số nghị quân. Xung quanh đồn có đào nhiều hầm hố và giao thông hào tỏa rộng ra khắp các nơi
để giúp nghị quân có thể ẩn ấp, vận động mỗi khi tấn công, hoặc phòng ngự, bảo vệ căn cứ điện.
Còn đại bộ phận lực lượng nghị quân vẫn đóng ở khắp các làng trong vùng bãi sậy,
kể cả những nơi sát tỉnh lị hoặc đồn bố địch. Tuy lấy khu Tàm Thiền Mẫu làm căn cứ chính,
nhưng nghị quân đã hoạt động lan rộng ra nhiều phù huyện ở Hương Yên như Văn Lâm, Bàn Giàng, Yên Bỉ,
Khoái Châu, Ấn Thị, v.v. Nghị quân còn khống chế được cả con đường số 5, Hà Nội-Hải Dương-Hài Phòng.
Lúc ấy, mặc dù đã chiếm được tỉnh Hương Yên, Pháp mới chỉ làm chủ được tỉnh thế ở một số nơi,
còn đại bộ phận vùng nông thôn rộng lớn vẫn do nghị quân kiểm soát, thu thuế má, chư mộ nghị quân,
quyên góp lương thực. Ví dụ như về thuế ruộng, có nơi nhân dân nộp mỗi mẫu một hậu thóc,
có nơi là ba phường. Đến cuối năm 1889, khi cuộc khởi nghĩa bước vào thời kỳ thoái trào và Nguyễn
Thiện Kế lên thay tán thuật chỉ huy phong trào, thì nghị quân cũng phải thu hẹp địa bàn hoạt động.
Trong giai đoạn này, nghị quân chỉ còn hoạt động mạnh ở tỉnh Hương Yên và trong một số phù huyện Bắc
Ninh và Hải Dương, ví như các trận Kẻ Sặt, Đồng Ngư, Quang Sá, Phu Sa, Ninh Võ, La Mác, Đào Sá, Tiểu
Quang, v.v. Một điểm đáng chú ý thêm là vì những con đường số 5 và số 39 đều đi qua bùng lau
bãi sậy tỉnh Hương Yên, nên nghị quân hai kế cũng từng xuyên huy hếp hai con đường này để hạn
chế địch hành quân cản quét đàn áp. Trong 10 năm hoạt động chống Pháp từ Đinh-Gia Quế,
Nguyễn Thiện Thuật cho đến Nguyễn Thiện Kế, mỗi khi thấy lực lượng nghị quân lớn mạnh,
các ông đều quan tâm đến vấn đề mở rộng địa bàn hoạt động để phát triển quy mô thanh thế của phong trào.
Cho nên trong thực tế không phải bọn thực dân Pháp chỉ phải đánh nhau với nghị quân ở khu vực
trung tâm bãi sậy và một vài vùng lân cận. Trái lại, địch đã thực sự phải đàn áp cả một phong trào
đấu tranh khắp trong ba tỉnh. Nếu theo dõi những cuộc hành quân đàn áp của hai đạo quân Bình Định
và Trị An của Hoàng Cao Khải trong năm 1889 và năm 1891, chúng ta sẽ thấy rất rõ điều này.
Không ngừng mở rộng địa bàn hoạt động là một ưu điểm lớn của phong trào bãi sậy,
nhờ đó nghị quân thoát được khỏi tình trạng bó hẹp, cô độc, không bị địch tiêu diệt nhanh chóng
khi chúng thẳng tay khủng bố. Hơn nữa, nghị quân còn có thể xây dựng lại phong trào để tiếp tục
đánh Pháp. Ví như gần cuối năm 1889, sau khi đánh bại được một số lực lượng nghị quân bãi sậy
ở Bắc Ninh, Hải Dương và Hưng Yên, Pháp cho rằng đã đàn áp xong cuộc khởi nghĩa nên vội giải
tán ngay đạo quân Hoàng Cao Khải. Nhưng thực ra ở những nơi khác, lực lượng
nghị quân vẫn chưa bị giảm suốt hẳn, nên các thủ lĩnh địa phương đã tranh thủ thời gian xây dựng
lại lực lượng rồi từ đó tiến lên khôi phục được phong trào. Sự hoạt động trở lại của nghị quân
hai kế trong những năm 1890-1891 đã chứng minh sự thực trên. Có một lực lượng mạnh, lại có một điện
bàn khá rộng, nghị quân bãi sậy đã đánh Pháp rất tích cực ở khắp nơi, gây nên một phong trào
khởi nghĩa sơ nổi nhất ở Đồng bóng Bắc Kỳ trong nửa thế kỷ thứ 19. Quá trình chiến đấu của nghị quân.
Giai đoạn thứ nhất, từ năm 1883 tới năm 1885, cuộc khởi nghĩa của Đinh-Gia Quế,
sau khi tự dân Pháp đánh chiếm miền Bắc lần thứ hai và triều đình nhà Nguyễn đã đầu hàng
giặc thì lập tức một phong trào kháng Pháp của nhân dân nổi lên rất rầm rộ ở khắp nơi,
trong đó có cuộc khởi nghĩa bãi sậy của Đinh-Gia Quế. Lợi dụng những cánh đồng lau sậy hoang vu của
Hương Yên, nghị quân Đồng Quế đã xây dựng căn cứ địa chính ở vùng bãi sậy mà dùng chiến thuật
du kích để đánh địch. Để đàn áp phong trào Đồng Quế, Pháp men đóng một số đồn bốt ở Hương Yên như
ủng Lôi, Đình Cao, Bằng Ngang, Phó Nhàm, An Vĩ, Bình Phú, Lực Điền và Thổ Hoàng.
Đồng thời, Pháp cho nhiều đạo quân mở những cuộc tấn công vào vùng bãi sậy mong tiêu diệt
nghị quân. Nhưng vì không hiểu tình hình trong vùng lại không được nhân dân cung cấp tin tức và bị
nghị quân dùng chiến thuật du kích chống lại nên chúng đều bị thất bại nặng nề. Còn nghị quân không
những không bị tiêu diệt mà ngưng lại đã hoạt động mạnh hơn, luôn luôn tấn công các đồn bốt lẻ,
phục kích các đoàn xe và các toán quân tuần tiễu thám báo của địch.
Pháp đã phải thối nhận rằng, nghị quân vẫn thực sự cai trị các làng, còn bọn quan lại phủ huyện
do Pháp đặt lên để cai trị nhân dân thì tỏ ra bất lực và hoảng sợ trước sự phát triển của nghị quân.
Chúng đều bỏ trốn vào trong tỉnh lị, phần đông các tổng lý lại có cảm tình hoặc ủng hộ của Khởi Nghĩa.
Sau đó, Pháp phải giao cho Hoàng Cao Khải đang làm tuần phủ Hương Yên đi đàn áp nghị quân.
Hoàng Cao Khải đã chửi hy cả quân Nghị và quân Pháp mở cuộc tấn công vào căn cứ bãi sậy.
Nhưng khi vào đến nơi, địch chỉ thấy những cánh đồng lau sậy hoàng vù rộng mênh mông với thân sậy
cao vút đến 3 mét và một màng lưới giao thông hào hầm hố chẳng chịt chạy khắp vùng,
chứ không tìm thấy một nghị quân nào cả. Địch như lạc vào một mê hồn trận và chúng
luôn luôn bị nghị quân nấp kín trong giao thông hào, bụi rộng, hầm hố bắn ra, giết chết nhiều tên.
Bị thất bại, Hoàng Cao Khải phải giúp quân về phủ lị, khói trầu, giúp kinh nghiệm một mặt địch tăng
cường khủng bố nhân dân để ly rán giữa nghị quân với nhân dân, mặt khác chúng đánh phá ác liệt,
triệt phá căn cứ bãi sậy bằng cách đốt cháy cả vùng. Vì thế đến 5.885,
cuộc khởi nghĩa tạm thời bị lắng xuống. Giai đoạn thứ hai, 5.885-5.889,
cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Tiện Thuật. Chính trong lúc nghị quân Đồng Quế đang thiếu người chỉ huy
thì Nguyễn Tiện Thuật trở về nước, hợp lực với một số người thân tín để xây dựng lại phong trào,
tiếp tục sự nghiệp của họ định. Sẵn có uy tín lớn nên Nguyễn Tiện Thuật đã nhanh chóng
tranh thủ được nhiều thủ lãnh nghị quân ở Bắc Ninh, Hải Dương và Hưng Yên đi theo.
Kể cả những người đã từng khởi nghĩa chống Pháp từ 5.883-5.884 như Đốc Khoát, Đốc Tích,
v.v. Số thủ lĩnh nghị quân tăng lên nhiều và bất cứ ở phủ, huyện, tổng xã nào cũng có người chỉ huy
nghị quân. Họ được trực tiếp hoặc gián tiếp chịu sự lãnh đạo chung của Nguyễn Tiện Thuật.
Cũng trong giai đoạn này, nhiều thủ lĩnh nghị quân xuất sắc đã xuất hiện như Đốc Sung, Đề Tính,
Đề Ban, Đội Văn, Hai Kế, Lánh Điển, Đốc Cập, v.v. Khác với giai đoạn trước, trong những năm này,
từ năm 1885-1889, nhiều trận đánh nhau với địch có hàng trăm nghị quân tham gia đã diễn ra ở nhiều nơi.
Nghị quân Nguyễn Tiện Thuật đã thực sự đóng và hoạt động khắp trong ba tỉnh tả ngạn Sông Hồng.
Trước tình hình đó, địch tìm cách đối phó lại. Vào ngày 1 tháng 5-5886,
theo lệnh của tướng Giám Bốt, hàng loạt đồn bốt đã được thành lập ở Hưng Yên,
Hải Dương, Kè Sạc và Bắc Ninh như các đồn Phó Nhàm, Cao Xá, Phu Cư, Cửa Luộc, Định Đào,
Phủ Ninh Giang, Tống Long, Trợ Huyện, Ganh, Văn Giang, Bình Phú, Phủ Khuấy Châu, Lực Điên, Bần Yên Nhân,
Cầm Giang, Phủ Tuận Thành, Phú Dương, Hương Gia, Phủ Đa Phúc, Hà Châu v.v. Những đồn này đều do lính
Pháp, lính Phi Châu và ngụy binh đóng giữ. Pháp còn thường xuyên cho quân tuần tiểu khắp trong
vùng và tổ chức những toán quân cơ động để sẵn sàng đi đàn áp bất cứ nơi nào khi chúng phát hiện
thấy nghĩa quân. Đồng thời, các đạo quân của Lê Dê, Đôn Nơ, Mò Lan, Nèn Đi, Phà Còn, Phà Rờ,
Hoàng Cóc Khải, v.v. vào năm 1885, luôn truy kích nghĩa quân, càng đi quét lại khắp tảng
ngạn Sông Hồng. Để phối hợp với Pháp, vào năm 1887, quyền kinh lược sứ Bắc Kỳ là Nguyễn Trọng
Hợp đã xin đồng khánh cho tuần phủ Hương Yên là Hoàng Cóc Khải được thăng chức tổng đốc và kiêm chức
tiểu phủ sứ mang quân đi đánh nghĩa quân bãi sạch. Còn bọn quan phủ huyện thì được giao quyền chỉ huy
các toán lính lệ, lính cơ và bọn tổng lý cũng được cấp phát súng cùng với quân chính phủ đánh dẹp
nghĩa quân. Đối với nhân dân và các kỳ hào yêu nước, địch vừa rụ rỗ mô chuộc vừa đán áp cùng bố.
Tháng 8 năm 1888, tên Pà Rờ, quyền tổng sứ Trung Bắc Kỳ, sau khi thảo luận với bọn quan lại
cao cấp Pháp và Nam Triều, đã ra thông trì quyết định cấp Pháp không phải trả tiền những đất hoàng
cho bất cứ ai muốn xin để canh tác. Bằng biện pháp trên, Pà Rờ muốn ngăn cản nhân dân ta tham
gia nghĩa quân và lôi kéo nghĩa quân mau chóng rời bỏ hàng ngũ chiến đấu trở về quê hương.
Hắn cũng kêu gọi nhân dân hãy cộng tác với Pháp trong việc tiêu diệt nghĩa quân để
mọi người được an cư là nghiệp. Pà Rờ còn nêu lên những biện pháp Mỹ dân nữa như giảm bớt nạn
phù phèn, tạp dịch, phù thu lạm bổ, cho nhân dân có quyền khiếu nại về sự lộng hành của bọn
Tây Sai, v.v. Nhưng mặt khác chính hắn lại thi hành một loạt hình phạt khắc nghiệt như phạt tiền,
triệt hạ làng xóm, bắt đi đầy từ 2,5 tới 20 năm, v.v. để khung bố những làng xóm và những
cá nhân nào kể cả các tổng lý kỳ hào đã ủng hộ nghĩa quân chống Pháp.
Những thủ đoạn tàn bạo ấy đã được thực hiện đối với một số làng như Châu Cầu, Đào Viên,
Long Khám, Văn Trinh, Trúc Ổ, Nghĩa Trí, Phù Lập, v.v. thuộc Bắc Ninh, Văn Xuyên, Quảng Xuyên,
Lập Lễ, Mai Động thuộc Hải Dương, Ông Đình, Dị Sử ở Hưng Yên, v.v.
Rã man hơn, sau thất bại ở trận Liều Trung, Hoàng Cóc Khải đã triệt hạ toàn bộ 28 làng trong vùng
để trả thù đến tháng 7 năm 1889 khi mang quân ra đánh Đốc Tích. Hoàng Cóc Khải lại thẳng tay đốt phá
50 làng nữa ở vùng Hải Sông và bắt nhân dân ở đây phải tản cư đi nơi khác nếu ai không tuân lệnh
sẽ bị coi như là kẻ nổi loạn. Nhưng chưa đủ. Nhiều nông dân nhiều kỳ hào
yêu nước còn bị địch bắt giam, tra tấn, giết hại dã man. Tháng 12 năm 1888, khi kéo về làng An Vĩ
thuộc huyện Khuấy Châu, Hưng Yên, nhằm bắt đề tính nhưng không được. Địch đã bắt giam luôn 15 kỳ hào
ở làng này. Nhân dân và 60 kỳ hào ở huyện Mỹ Hào, Hưng Yên bị tàn sát cũng vì tội là quân ông tán thuật.
Theo lời thuật lại của nhân dân làng Lôi Cầu thuộc huyện Khuấy Châu, Hưng Yên,
thì vào ngày 21 tháng 10 âm lịch, địch về Cản Quét làng này đã giết đến 221 người. Hiện
nay nhân dân Lôi Cầu vẫn tổ chức dỗ trận hàng năm để tưởng nhớ.
Xong vượt qua những thử thách ác liệt nói trên,
Nghĩa quân Bãi Sợi vẫn tồn tại và hoạt động ngày một mạnh.
Năm 1885, vào tháng 9 âm lịch, Nghĩa quân kéo về hoạt động ở Hà Nội, bố tránh Cao Xuân Dục
phải mang quân đi đánh. Cuối năm ấy, địch bắt đầu mở cuộc tấn công lớn vào Nghĩa quân đốc tính
ở căn cứ Trại Sơn. Vùng này có nhiều núi đá, hang đá, lại có 3 con sông bao bọc là Sông
Kinh Thầy, Sông Hán và Sông Con, nên địa thế rất hiểm trở.
Vào ngày 30 tháng 11, 2 đại ủy Phà Còm và Paura được lệnh mang quân đánh vào Trại Sơn.
Địch bắn Đại Bác trước, cho công binh sửa sang đường xá, rồi bộ binh mới dám tiến vào.
Để tránh bị phục kích, địch chiếm đóng các dốc đá hiểm trở, đóng quân lại,
sau mới tỏa đi đánh Nghĩa quân. Trong 12 ngày đêm, 600 Nghĩa quân đã chiến đấu hết
sức dũng cảm, sau phải rút đi nơi khác. Vào ngày 11 tháng 12, địch phá được căn cứ Trại Sơn.
Vào năm 1886, vào ngày 10 tháng 6, Nghĩa quân mang một lực lượng lớn 1.100 người tấn công vào đồn
Đông Triều do đại ủy Bờ Tràn có 160 lính đóng giữ. Trước đó, Nghĩa quân đã đánh lừa được
địch, dụ chúng đem một toán quân đi đàn áp nơi khác. Cuộc chiến đấu kéo dài trong 4 tiếng đồng
hồ. Địch còn tiếp tục truy kích Nghĩa quân thêm 3 giờ nữa. Cuối cùng, Nghĩa quân phải rút.
Vào cuối năm này, nhân một phiên trợ, 50 Nghĩa quân giả làm phu khuôn vác. Mỗi người mang một báo
củi đến đồn của The Lafarer để cung cấp củi cho binh lính dùng trong mùa đông. Như đó, anh em phu
được tên các cổng cho ung dung đi vào đồn. Khi vào tới bên trong, Nghĩa quân vứt báo củi xuống,
rút gươm giáo, đã giấu kín, xông vào chém giết mọi lính ở trong đồn, rồi tới kho vũ khí
địch cướp súng đạn. Vào năm 1887, trong năm này, phong trào bị sụt kém. Vào ngày 6 tháng 10,
300 Nghĩa quân đội văn được vũ trang bằng 120 súng đã đánh nhau với 40 tiên lính của Erbert.
Với quyết tâm dập tắt bằng được khởi Nghĩa bãi sậy, Pháp tập trung binh lực lớn liên tục bảo vệ,
đánh phá và sử dụng nhiều biện pháp nhằm triệt hạ căn cứ bãi sậy. Do từng qua
lực lượng quá tranh lệch, lực lượng Nghĩa quân bao mòn dần. Nhiều thủ lĩnh Nghĩa quân như Đốc Cọc,
Đốc Sung, Đề Tính, Đề Ban, Lãnh Điển lần lượt hy sinh hoặc bị địch bắt, bị giết.
Trong trận đánh lớn cuối cùng của Nghĩa quân vào ngày 11 tháng 4 năm 1892, tại là Ngô Phần,
huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh, Đề Vinh tử trận, đồng thời Đề Đốc Liêu Kỳ cũng bị đánh bật khỏi
căn cứ Lục Nam. Lên Lạng Sơn tiếp tục hoạt động và hy sinh trong trận đánh ở Bắc Lệ vào
9 tháng 7 năm 1892. Nguyễn Thiện Kế Cải Trang lần trốn, đến năm 1914 bị pháp bắt đẩy đi cuộn đảo.
Cuộc khởi nghĩa bãi sậy là một trong những cuộc khởi nghĩa chống pháp của phong trào Cần Vương
lớn nhất trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ thứ 19, thể hiện ý chí kiên cường chống xâm lược của
nhân dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, tư biểu cho phong trào Cần Vương. Mặc dù thất bại,
nhưng khởi nghĩa bãi sậy đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm về xây dựng căn cứ, phương tức hoạt động
và tác chiến cho các cuộc khởi nghĩa và phong trào đấu tranh chống pháp của nhân dân Việt Nam đầu
thế kỷ thứ 20. Cảm ơn quý vị đã chú ý theo dõi. Quý vị hãy nhấn đăng ký để không bỏ lỡ những
video mới nhất khi duy âm lên. Hãy bình luận phía dưới để góp ý cho duy những địa điểm,
địa danh lịch sử mà quý vị muốn duy tới trải nghiệm. Quý vị hãy like và chia sẻ để ủng hộ kênh nhé.
Cảm ơn quý vị rất nhiều. Quý vị muốn mua đặc sản trà sạch Thái Nguyên, xin lên lệ số
0989 260 877. Sản phẩm trà sạch Thái Nguyên được phân phối chính thức bởi Hà Nội Phố, Nhận, Giang Hàng, Toàn Quốc.
