Phần 12: Ôn nhu hài hòa (Trinh Quán Chính Yếu)

Kỷ Nguyên Mới -> Văn Hóa Truyền Thống
814 người theo dõi
Nghe Full: https://www.ganjingworld.com/s/Q076MObRqZ
Ebook PDF: https://vanhoatruyenthong.net/trinh-quan-chinh-yeu/
-----
(Trinh Quán Chính Yếu) được xem là sách giáo khoa điển hình nhất dành cho bậc đế vương, ghi chép về những bàn luận chính trị trong triều đình, thảo luận về cách trị quốc của Đường Thái Tông.
Đế vương học về bản chất là phương pháp học làm lãnh đạo, cũng chính là phương pháp học quản lý cao cấp.
-----
Tác giả: Lưu Như / ChanhKien.org / zhengjian.org
#ĐườngTháiTông #LýThếDân #ĐếVương
Chinh Quán Chính Yếu, Phần 12, Ôn Nhu Hải Hòa.
Đoạn 2 trong Chinh Quán Chính Yếu bàn luận về thế nào là minh quân.
Trọng tâm của đoạn này là đạo lý nghe các ý kiến từ nhiều phương diện mới hiểu rõ được vấn đề.
Nói một cách thông thường là cần nghe ý kiến từ nhiều phương diện rồi mới đưa ra quyết định,
không nên nghe ý kiến một chiều đã tin ngay.
Đoạn này khiến chúng ta liên tưởng đến Đạo Trung Dung mà khổng tử dạy.
Hàm nghĩa chính của Trung Dung chính là quá do bất cập, thái quá cũng như bất cập,
cũng có nghĩa là không được đi đến cực đoan.
Đối nghịch với Trung Dung là đạo của kẻ tiểu nhân, tất sẽ đi sang cực đoan, đi đến cùng đường mạt lộ.
Đạo Trung Dung này thực chất chính là thể hiện nơi thế gian của đạo lý âm dương cân bằng của đạo gia,
đạo Trung Dung được khổng tử coi là cảnh giới tối cao của nhân đức.
Cũng là điều con người khó làm được nhất, dễ lầm lạc nhất,
vì lẽ đó mà con người rất dễ đi sang cực đoan, đánh mất trí tuệ,
khiến cho không thể đưa ra quyết định sáng suốt.
Nhà hán học người Nhật Bản Masahiro Yasuoka khi nghiên cứu lịch sử chiều Tống đã sắc bén chỉ ra rằng
chiều đại nhà Tống quá trú trọng văn còn võ thì lại xem nhẹ, chỉ nghe các ý kiến của các văn nhân,
dẫn đến trên chính đàn những lý luận xáo rỗng của giới văn nhân nhiều quá,
khiến việc giải quyết các công việc thực tế bị sai lệch.
Các học phái, đảng phái tranh luận không ngớt, thời Tống nhân Tông có vẻ hòa bình và phồn vinh,
nhưng thực chất đã đi đến đường cùng.
Hiện tượng mà Masahiro Yasuoka nói đến kỳ thực là do quá khoan dung,
nhu, trong khi chính nghĩa, cương, lại không đủ mạnh, khoan dung một cách vô nguyên tắc,
dung túng cho kẻ xấu, cương nhu không hài hòa, khiến cho quốc gia đi đến cùng đường phải chịu khuất nhục.
Điều này hoàn toàn trái ngược với cách làm của đường Thái Tông văn võ tương xứng, cương nhu cân bằng.
Thế nào là minh quân?
Trước tiên chúng ta hãy đọc nguyên văn đoạn thứ hai của Trinh Quán Chính Yếu.
Đoạn đối thoại này rất mộc mạc.
Năm Trinh Quán thứ hai, đường Thái Tông hỏi đại thần Ngụy Trưng,
Vua Thánh Minh là vì biết nghe ý kiến và quan điểm khác nhau ở nhiều phương diện.
Vua Ngu Tối là bởi chỉ biết nghe và tin lời một phía.
Kinh Thị viết, tiên nhân hữu ngôn,
tuân vu sô nghiêu, nghĩa là người xưa có câu rằng hãy hỏi ý kiến của kẻ cắt cỏ và đốn củi.
Xưa ông nghiêu, ông Thuấn mở rộng cửa ngõ bốn phương để nắm tình hình của bốn phương tám hướng trong thiên hạ,
mở rộng tai mắt để hiểu tình hình các nơi, lắng nghe các ý kiến khác nhau.
Vì thế Minh quân không việc gì không biết,
cho nên những lời hoa Mỹ của những loại người có tài không có đức như Cộng Cung
còn không thể bịt mắt được Minh quân,
lời su nịnh và gian kế của lũ tiểu nhân gian tả cũng không thể mê hoạc được Minh quân.
Tần nghị thế thì không như vậy, sống trong thâm cung,
xa lánh hiển thần, xa rời dân chúng,
chỉ tin lời triệu cao, đến khi thiên hạ bang hoại,
dân chúng phản loạn cũng không biết.
Tùy đạng đế chỉ tin lời ngu thế cơ,
quân khởi nghĩa các lộ đánh lấy thành trì,
cướp lấy hương ấp mà vẫn không hay biết.
Bởi thế, vua mà biết chắt lọc lắng nghe,
thu nạp rộng rãi các ý kiến của quần thần,
tiếp thu kiến nghị của bề tôi thì đại thần dù quyền thế cao đến mấy
cũng không thể che giấu tình hình bên dưới,
bịt mắt vua, một tay che trời,
mà tiếng kêu của bá tánh át có thể tới tay vua.
Thái Tông rất tán thành ý kiến của Ngụy Trưng.
Luận giải của Ngụy Trưng rất rõ ràng,
ông muốn Thái Tông biết lắng nghe nhiều ý kiến khác nhau,
nghe nhiều rồi sẽ tự hiểu rõ,
sau đó chỉ nghe một chiều sẽ phiến diện.
Tiếp đó, ông đưa ra các tấm hương tích cực trong lịch sử
về hai vị Hoàng đế Thánh Minh là Vua Nghiêu và Vua Thuấn,
sau đó lại đưa ra các tấm hương xấu trong lịch sử là Triều Tần và Triều Tùy
để chứng minh.
Đây chính là tác dụng chủ yếu của việc người xưa đọc sử sách,
có thể từ đó mà rút ra các lời giáo huấn tinh thâm.
Nhưng đã là một vị đế vương thì những kinh nghiệm và lời giáo huấn thu
về việc trị quốc tiếp thu được qua việc đọc sách lại càng quan trọng hơn,
bởi vì điều đó liên quan đến vận mệnh của toàn thể quốc gia và dân chúng.
Lời của Nguyễn Trưng tuy rằng nhằm mục đích để Thái Tông hiểu được
tình hình của người dân, tình hình của quốc gia,
từ đó không bị gian thần che mắt bịt tai,
ngoài ra những lời này cũng lại phù hợp với đạo lý trung dung.
Đạo làm quân vương giảng về đức,
cái đạo lý về đức này ở đoạn đầu tiên đã khẳng định rằng
Thái Tông phải nhân ái với bá tánh,
bất cứ việc gì cũng phải nghĩ đến bá tánh trước tiên.
Đã là một vị quân vương thì bảo vệ và chăm lo tốt
cho người dân của mình là trách nhiệm số một,
đó cũng là nền tảng cơ sở của những mậc đế vương giảng về đức.
Nhưng đoạn thứ hai lại nói với Thái Tông rằng
không chỉ cần nhân ái mà còn phải thánh minh,
phải có cả hai thứ này thì mới vận dụng tốt nhân nghĩa.
Lòng nhân ái thì phải đi cùng chính nghĩa,
thì mới thể cương nhu hải hòa.
Đạo nhân nghĩa bắt nguồn từ Chu Dịch.
Trong quần thư trị yếu, Chu Dịch có một câu như sau
Tích giả thánh nhân chi tác dịch giã
Cương dĩ thuận tính mệnh chi lý
thị dĩ lập thiên chi đạo viết âm giữ dương
lập đích chi đạo viết nhu giữ cương
lập nhân chi đạo viết nhân giữ nghĩa
nghĩa là ngày xưa thánh nhân sáng tạo ra Chu Dịch
để phù hợp với tính chất của vạn vật
và quy luật biến hóa của tự nhiên
nên đã sáng lập ra phương thức biểu đạt của trời
gọi là âm và dương
sáng lập ra phương thức biểu đạt của đất
gọi là nhu và cương
sáng lập ra phương thức biểu đạt
làm người gọi là nhân và nghĩa.
Có thể thấy khổng tử cả đời giảng về nhân nghĩa
chính là giảng về đạo lý âm dương cân bằng
mà Thánh Hoàng Phục Hy chuyển lại
sau đó lại được Chu Văn Vương phát triển thành Chu Dịch
đó là đạo lý cương nhu tương hỗ thể hiện ở con người
nhân pháp địa, địa pháp thiên
nghĩa là người thuận theo đất, đất thuận theo trời
của Lão Tử giảng lại càng rõ hơn
con người học theo đạo lý cương nhu tương hỗ của đất
đất học theo đạo của trời về âm dương cân bằng
đây chính là nói rằng đạo Trung Dung
của khổng tử xuất phát từ nhân đức
nhưng nhân cần phải có nghĩa mới không đi sang cực đoan
nghe và tin một chiều chắc chắn
sẽ mất cân bằng
nhân chủ yếu thể hiện mặt như hòa và khoáng đạt
còn nghĩa lại thể hiện sự cương chính
quy nghiêm không nặng tình cảm
cho nên chương mở đầu học nhi
đệ nhất luận ngữ của khổng tử
đã nhắc nhở những nho sinh đời sau rằng
tín cận ư nghĩa, ngôn khả phục giã
nghĩa là tín gần với nghĩa
thì lời hứa có thể thực hiện được
nghĩa là chữ tín tuy là thể hiện của nhân đức
nhưng tất phải phù hợp với nghĩa lý
thì mới có thể tin cậy được
những đạo lý này đã được viết rất rõ
trong chương mở đầu của luận ngữ
đáng tiếc thời nhà tống có không ít
các học giả đã dần dần lệ khỏi
những lời dạy bảo của khổng tử
đưa ra các loại lý thuyết xuông
cũng giống như nền giáo dục ngày nay
các loại lý thuyết và danh từ mới không ngừng xuất hiện
chỉ trú trọng nghiên cứu học thuật
mà quên mất tinh thần thực tiễn
cũng chính là quên mất dùng đạo lý nhân nghĩa
để đối chiếu với hành vi của bản thân
văn nhân thời đó vì thích tranh luận không ngừng
nên đã hình thành các học phái
phản ánh trên chính đàn chính là sự hình thành
điều này đã làm mất đi đại nghĩa cương chính
khẳng khái, bao dung của các nho sinh
thời đại đường Thái Tông
các nho sinh đời sau cũng vì thế
mà dần dần đi lệ khỏi đạo trị quốc
mà hai vị vua Thánh Hiền Nghiêu Thuấn để lại
hàm nghĩa của Đức cũng bắt đầu đi sang cực đoan
triều tống vì lẽ đó
mà nhất mực trọng văn khinh võ
nhất mực nói về nhân mà rời sa nghĩa
dẫn đến dương không đủ cứng rắn
nhiều lần nhân nhượng kẻ địch xâm phạm biên giới
đúng là triều quá sinh hư, tiêu cực
bị động, chịu khuất nhục
đây là bài học giáo huấn sâu sắc
nhưng nếu quá dựa vào sự cứng rắn của dương
quá coi trọng võ thì lại biến thành chính quyền
bạo lực, vậy cũng không được
cho nên khổng tử giảng hàm dưỡng
người quân tử phải hiểu rằng cần có giới hạn
không được thái quá, cần phải hiểu được
tính trọng yếu của nhẫn
Trung Dung ghi lại lời nguyên gốc của khổng tử
giảng rằng thái quá cũng như bất cập
trong Trung Dung, khổng tử đã giảng
một câu như thế này
khổng tử nói Trung Dung kỳ trí hĩ hổ
dân tiền năng cửu hĩ
nghĩa là đạo Trung Dung là chết lý tối cao
của nhân sinh, đã lâu rồi
người ta không còn làm được theo đạo lý này
ý nghĩa là gì?
Trung Dung đó là đức hạnh tối cao
mọi người rất khó nắm vững và vận dụng nó
điều này thực ra đã xảy ra rất lâu rồi
câu nói này đã nói rõ
đức ở cảnh giới tối cao mà khổng tử
lĩnh ngộ được chính là Trung Dung
nhưng những lĩnh ngộ này của khổng tử lại là
nhờ nghiên cứu kinh dịch, câu thành ngữ
vĩ biên tam tuyệt chính là nói về
việc khổng tử nghiên cứu kinh dịch chuyên trú
đến mức nhiều lần làm đất cả dây da buộc sách trúc
tuổi đã cao mà vẫn than thở
rằng nếu có thể sống thêm một chút
thì có thể lĩnh hội được nội hàm thâm sâu hơn
một đời khổng tử chỉ gánh vác
trách nhiệm đi giảng giải và truyền thụ
giáo hóa đức hạnh cho các vị thánh vương
thời cổ đại, bản thân ông chưa từng
viết sách, ông vô cùng khiêm tốn và
tôn kính tổ tiên và cho rằng mình còn chưa đến đâu
nên không dám coi những kinh thư
mình chỉnh lý kinh dịch, kinh thi
thượng thư là thứ của mình
ông cho rằng bản thân mình lĩnh hộ vẫn chưa đủ
cũng chính là chỉ dạy các đệ tử đời
sau rằng những học vấn học được từ
thời tam hoàng ngũ đế của nhà hạ
thường, chú thì nhất thiết không được đem ra
lập thành môn phái riêng, sáng tạo ra
cái mới, để rồi đi đến cùng đường
một số hiện tượng giáo điều
cổ hủ xuất hiện trong những nho sinh đời
sau chính là hậu quả của việc đi lệch khỏi
những lời khổng tử chỉ dạy
những hiện tượng xấu này đã bị trung cộng lợi dụng
để bóp méo và công kích giáo dục truyền thống
đừng nhìn những hành vi và tư tưởng
bất hảo cực đoan của một số nho sinh đời
sau mà đổ trách nhiệm lên khổng tử
bôi nhọ tổ tiên của chính mình
trong Trung Dung, khổng tử còn nói
một câu thể hiện rất rõ ràng đạo lý
quá do bất cập, khổng tử nói
đạo chi bất hành giã, ngã chi chi hĩ
chi giả quá chi, ngu giả bất cập giã
đạo chi bất minh giã, ngã chi chi hĩ
hiền giả quá chi, bất tiếu giả
bất cập giã, nghĩa là
đạo không thực hành được thì ta đã biết rồi
ấy là do người trí thì thái quá
kẻ ngu tối thì không theo kịp
đạo chẳng được người đời hiểu rõ
thì ta cũng biết rồi
ấy là do người tài cán thì thái quá
kẻ tầm thường thì lại không theo kịp
đại ý của câu này là
khổng tử nói nguyên nhân không thể thực hành đạo Trung Dung được
thì ta cũng biết rồi
người thông minh tự cho là đúng
làm việc thái quá, kẻ ngu mội lại không đủ năng lực
làm bất cứ việc gì đều làm không tới nơi tới trốn
nguyên nhân mọi người không hiểu rõ
đạo Trung Dung
thì ta cũng biết rồi
người có tài cán thì làm thái quá
kẻ tầm thường lại không làm được
tức là nói mọi người đều đã đi đến cực đoan
và không đạt được đến mức thánh minh nữa
không được làm thái quá
cũng không được làm không đủ
người ta tưởng rằng Trung Dung là do tử tư viết
khi thực phần lớn những điều được ghi chép
trong đó đều là lời của khổng tử
đều là những điều khổng tử truyền dạy
hiểu cách vận dụng đạo lý này thì có thể bất bại
ngay cả dùng vào việc
quản lý gia đình cũng sẽ rất trí tuệ
sáng suốt con cháu của chúng ta
cũng sẽ không bị được nuông chiều quá
mà trở thành hư hỏng
