Tiếng trống Đọi Tam trên đất Đồng Nai | NÉT ĐẸP VĂN HÓA PHƯƠNG NAM

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
15 Lượt xem video·5 thg 12, 2024
Tại Đồng Nai, nằm dọc theo tuyến quốc lộ 1A, đoạn qua thị xã Long Khánh, hiện có khoảng 10 hộ sinh sống bằng nghề làm trống gỗ.
Tuy số lượng ít, nhưng các sản phẩm như trống trường, trống chùa, trống trận, trống cơm, trống hội, trống lân, dân dân,
làm ra tại đây đều được thị trường trong và ngoài nước ưu chuộng.
Sưởng trống Phạm Chiến, xã Xuân Tân là một trong những sưởng trống lâu đời ở đây.
Ông Nguyễn Văn Chi, người có tham niên hơn 50 năm trong nghề, chia sẻ
Hầu hết những sưởng trống ở Đồng Nai đều có nguồn gốc từ làng nghề trống Đoại Tam danh tiếng.
Trong những lần di cư, nhiều người dân làng Đoại Tam đã vào khu vực này,
mang theo nghề làm trống gia truyền của gia đình, của quê hương Bản Quán.
Trải qua nhiều thăng trầm, giới bàn tay tài qua cùng nguồn gỗ dồi dào và thị trường rộng lớn.
Chẳng mấy chốc, các cơ sở làm trống ở đây được hình thành phát triển qua nhiều đời.
Đến nay, danh tiếng của nghề trống ở khu vực này tuy không bằng những làng trống khác,
song nó vẫn có những sản phẩm tốt, đáp ứng được nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.
Niềm vui của những người con xa xứ lập nghiệp trên quê hương mới như được nhân lên gấp bội,
khi nghề truyền thống của làng nghề trên ngàn năm tuổi đang được các thế hệ hậu nhân duy trì và giành giữ.
Nhiều gia đình dù mới lập nghiệp khoảng dài 30 năm ở dùng đất bới,
nhưng cũng đã có đến 2-3 thế hệ theo nghề và làm nghề.
Xưa kia, theo quy định của làng, kỹ thuật làm trống chỉ được truyền cho con trai,
không truyền cho con gái, con rể hay người ngoài vì sợ thất truyền.
Nhưng với mong muốn tiếng trống đọi tam ngày một gian xa hơn nên các cụ đã linh động hơn.
Giờ ai có nhu cầu đều được các cụ truyền dạy.
Còn truyền dạy đến đâu thì tùy vào cái duyên,
Tùy vậy, nghề làm trống cũng có những kỹ thuật bí truyền mà không phải ai cũng được học được biết.
Những bí kiếp như thế chỉ được truyền từ cha sang con.
Người ngoài dù thân đến mấy vẫn không được truyền nghề,
mà muốn hành nghề, giỏi nghề phải trải qua hàng chục năm kinh nghiệm làm trống rồi đúc kép lại.
Một trong những kỹ thuật bí truyền phải kể đến công đoạn bưng trống.
Theo đó, bưng trống là việc khó nhất.
Không phải ai cũng có thể bưng được.
Không đơn giản là căn tròn da trâu trên mặt trống rồi dùng đinh bằng đóng cố định vào thân trống.
Việc bưng trống còn đòi hỏi người làm trống cần có đôi tay thính để thẩm định tiếng trống ăn vào nốt nhạc nào trong vàng trống.
Khó hơn là làm theo yêu cầu của khách hàng làm trống chùa, trống hội, trống lân.
Mà mỗi loại có những kỹ thuật bưng khác nhau.
Nói về bí quyết của nghề trống, ông Chi cho biết
Vẫn chỉ có hai nguyên liệu chính là gỗ mít và da trâu.
Nhưng người tin tường sẽ nhận ra mỗi loại trống lại có âm dực riêng.
Nhất là tiếng trống cái, trống hội, bao giờ cũng trăm hùng, gian dội hơn.
Đấy chính là công thức, bí quyết được tích lũy suốt mấy trăm năm và chỉ truyền lại cho những người trong nhà, trong họ.
Nghề làm trống không đem lại sự giàu sang phú quý cho người thở.
Nhưng những người theo nghề, nếu trí thú, cần cụ, vẫn có cuộc sống khấm khá.
Do vậy, nhiều người gắn bó với nghề để rồi thêm yêu nghề truyền thống của quê hương.
Gia đình ông Chi đến nay đã có ba thế hệ gắn bó với nghề làm trống.
Các con ông đều nối nghiệp gia đình.
Anh Nguyễn Lương Quyết, chủ cơ sở Quyết Trống, vườn Xuân Bình là một trong số đó.
Ngoài cha thì còn có ba anh em cùng làm nghề ở các tỉnh khác nhau.
Đến bây giờ, sưởng có hơn chục thợ.
Dịp cuối năm đơn hàng nhiều có khi tới 15 người vì nhiều công đoạn như tô, dẻ, cắt gỗ hay sơ chế da trâu, dần dần.
Không cần nhiều kỹ thuật, lao động thủ công cũng đảm nhiệm được.
Theo nời anh Quyết, để có được chiếc trống tốt, người làm cẩn thận đến mức tri li trong khâu chọn nguyên liệu đến tay nghề của người làm.
Trong đó, thao tác chính xác đến tuyệt đối của người thợ trong việc xử lý nguyên liệu.
Từ khâu chế tác, xếp tan đến chọn và xử lý da trâu, căng da, đóng đinh.
Thậm chí, việc đánh bóng và dẻ qua dăng trên mặt trống, tan trống cũng có bí quyết riêng.
Từ những kỹ thuật gia truyền cho tới việc đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường hiện nay là một nỗ lực liên tục và rất lớn của những người làm nghề.
Do có một số kỹ thuật gia truyền, nên trống của xưởng được thị trường và bạn hàng ưu chuộng.
Hầu như sản xuất ra cái nào đều được đặt hết cái đó.
Cơ sở của anh đã từng nhận những đơn hàng trống lớn có chiều cao lên đến 2m5, đường kính 2m.
Những chiếc trống cửa nhỏ nhất thì chỉ tầm nửa ngày có thể xong, nhưng có những chiếc làm cả tuần, cả tháng và thậm chí đến cả năm trời.
Gắn bó với nghề làm trống đã hơn 20 năm, mỗi cái trống hoàn thành là cả tâm quý của anh Quyết dồn hết vào đó.
Công việc này rất kén chọn người, không phải cứ ai muốn theo nghề cũng có thể trở thành thợ giỏi.
Ngoài những bước làm cơ bản, mỗi người phải có một ngón nghề riêng để không đụng hàng, không trộn lấn vào đâu được.
Người làm trống cũng giống như người nghệ sĩ, phải biết thẩm âm để xác định độ gian của trống.
Mỗi loại trống có một thứ tiếng riêng, trống đình, trống chùa làm khác, trống dùng cho các đoàn ca nhạc, trống lân, trống hội, càng khác nữa.
Trống cơ bản có hai loại, gồm trống đúc và trống ghép.
Trống đúc làm từ một khối gỗ nguyên, người thợ phải khuét bên trong khối gỗ cho đến khi tạo thành hình chiếc trống.
Làm loại trống này đòi hỏi sự kỳ công và mất nhiều thời gian.
Còn làm trống dăm liền, ghép nhiều thanh gỗ lại, không mấy phức tạp, người thợ chỉ cần lắp ghép để thành trống theo ý của riêng mình.
Trải qua bao đời làm trống, kỹ thuật dường như vẫn không có gì thay đổi.
Có chẳng chỉ là sự hỗ trợ của mấy mốc trong việc cưa, cắt dật liệu hay sơn công nghiệp cho màu sắc và độ bền tốt hơn.
Còn kỹ thuật đục, ghép, ghim, căng da thì dẫn truyền từ đời này qua đời khác.
Chỉ có người thợ là có những mẹo riêng của mình kết hợp với đôi tay thẩm âm tốt để biết trống nào đặt chuẩn, để khi xuất xưởng được bạn hàng chấp nhận thì trường ưu chuộng.
Và đây là làm nghề trống, gia truyền.
Hàng đội Tam, rồi Sơn Duy Tiên Hà Lam.
Và đây là làm nghề gia truyền của bố mẹ, ông cha, ông đế lại.
Làm trống nguyên một thân cây gỗ, đục và da trâu.
Trống nghiệp, thường thường là nghiệp đi nước ngoài này nhiều.
Trống thì đa dạng, trống nân, rồi trống trường học, trống đỉnh, trống chùa.
Rồi là các biên hội, đoàn nhạc, văn múa, biên nân nhất là biên cơ sở làm hết.
Nói chung là đa dạng về các loại trống.
Trống trường học, trống đội, đoàn nhất là biên cơ sở quân dạn hết làm.
Thường thường là hàng đi Mỹ là nhiều, mấy cả hàng đi về Sài Gòn, Đà Lạt, miền Tây.
Hàng năm, từ tháng 7 âm lịch trở đi,
những người làm trống bước vào mùa phục vụ Tết Trung Thu, Tết Nguyên Đáng
và các lễ hội khắp mọi miền tổ quốc dịp đầu năm mới.
Ở những gia đình có truyền thống làm trống tại Đồng Nai, công việc làm ăn thời điểm này lại trộn rộn hẳn lên.
Không riêng gì các xưởng trống ở Long Khánh.
Nhiều năm qua, các xưởng trống ở Hồ Nai, Trảng Bơm cũng thu hút khá đông người tham gia.
Đã có ba đời làm trống, bà Lê Thị Kim, chủ cơ sở trống Ba Hoàng,
thị trấn Trảng Bơm, huyện Trảng Bơm cho hay.
Cơ sở của bà là một trong số ít những cơ sở làm trống truyền thống
được nuôi dưỡng và phát triển từ làng trống Đội Tam trên đất Đồng Nai.
Đội Tam đã được công nhận là làng nghề tiêu biểu Việt Nam.
Đời nào cũng có những thợ cả nổi danh, màng trống bị khắp các dùng miền đất nước.
Đó cũng chính là lý do mà mảnh đất Trảng Bơm Đồng Nai trở thành nơi an cư lạc nghiệp.
Gia đình bà Kim xây dựng ngay cơ ngơi sản xuất trống để gìn giữ và phát triển nghề.
Sản phẩm trống của gia đình bà không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn xuất khẩu ra nước ngoài.
Tất cả các loại trống, từ trống cơm đến những loại trống khủng,
nhiều người vẫn thường gọi là trống xấm, gia đình bà đều có thể làm được.
Nghề làm trống giống cần tính kiên trì, bền bỉ và đam mê tâm quyết.
Nhưng quyết định đến chất lượng của trống thì đòi hỏi sự sáng tạo và bí quyết riêng của mỗi người thợ.
Và theo bà Kim, để làm được một chiếc trống, đòi hỏi sự kỳ công khéo léo của người thợ.
Một chiếc trống hoàn chỉnh thường qua hai bước cơ bản là làm da và tan.
Cũng như những người thợ trống lành nghề khác, gỗ làm tan trống chủ yếu là gỗ mít.
Bởi theo các nghệ nhân cao tuổi, gỗ mít đánh ít kêu nhiều.
Ngoài ra, gỗ mít ít bị co giãn và có sức năng hồi thuốc nên giữ được hình dáng nguyên dạng.
Khi sử dụng, âm thanh không bị dở.
Sau khi chuẩn bị gỗ, việc tạo dám cũng đòi hỏi người thợ phải khéo léo và nghệ thuật.
Làm sao để trống đẹp và cân đối.
Đến công đoạn làm da, da trâu được quay tròn, căng hết cỡ trên mặt trống.
Da chọn làm trống là da trâu già, lớp da ngoài được dùng làm trống to,
lớp da dưới dùng làm trống cho trẻ em.
Công đoạn cuối cùng là bưng trống.
Đây là việc khó nhất, không chỉ là căng tròn da trâu trên mặt trống rồi dùng đinh đóng cố định vào thân trống.
Việc bưng trống còn đòi hỏi người làm trống có tai thính để thẩm định tiếng trống ăn vào nút nhạc nào trong dàn trống.
Tất cả các công đoạn trên đều có bí kiếp riêng mà nếu không nắm rõ,
những chiếc trống thành phẩm có thể bị lỗi như tiếng kêu đục, dễ bị hỏng tiếng hay méo mó.
Nhất là loại trống nguyên khối thường được dùng tại đình chùa nên phần tạo âm sắc trầm ấm phù hợp với không gian.
Chính vì vậy vẫn là những bước làm trống cơ bản,
nhưng trống mà những người con của làng đoại tam làm, nổi tiếng nhờ độ bền đẹp,
nhờ vào bí quyết riêng cũng như tinh thần trách nhiệm của người thợ.
Tùy khác nhau về kích thước, song tất cả những chiếc trống được làm ra
đều có một điểm chung là tiếng trống giang, đanh, giòn, càng đánh âm thanh càng giang xa.
Những nghệ nhân lâu năm chỉ cần nghe tiếng trống là có thể biết nguyên liệu và quy trình làm trống đã chuẩn hay chưa.
Trống bắt đầu bưng nên là phải bưng căng, nhưng mà căng nó mới vừa phải thôi,
nếu mà căng quá thì tiếng nó không hay, mà nếu trùng quá thì cái trống nó cũng không hay.
Nhưng mà cái tiếng nó như thế này là...
Đó, thế nó mới là tiêu chuẩn.
Thế còn cái trống nếu mà càng to bao nhiêu, càng rộng bao nhiêu,
thì cái tiếng âm thanh của nó lại càng xa, càng vọng xa,
thì cái trống lại càng thấy tiếng nó hay hơn, mà trống nhỏ.
Đây cô bưng là chuyên là trống nó chỉ là vừa tới thôi,
không có là căng quá mà không có trùng quá,
cho nên là đã yêu cầu là cái tiếng như thế.
Nếu ngày xưa để đặt một cái trống ưng ý cho làng xã,
khách hàng phải lặng nội tìm kiếm rất nhức giả.
Còn hiện nay, trống được đem ra sát đường lớn trưng bày, mua bán.
Tùy theo từng loại trống mà giá cả khác nhau.
Trống đại có giá từ vài chục triệu đồng đến hơn một trăm triệu đồng một cái.
Trống nhỏ từ bảy mươi đến một trăm ngàn đồng một cái.
Trống được đặt nhiều nhất thường có kích cỡ
cao bảy mươi santimét và đường kính sáu mươi santimét,
cao sáu mươi santimét đường kính năm mươi santimét
hoặc cao bảy mươi santimét đường kính ba mươi lăm santimét
có giá từ mấy trăm ngàn đồng đến khoảng năm sáu triệu đồng một chiếc.
Những ngày cuối năm, cùng với hàng trăm xưởng gỗ mỹ nghệ,
đồ gia dụng ở dùng trắng bơm Hồ Nai, Long Khánh
đang dụng dịp chuẩn bị cho những chuyến hàng cuối năm
thì các xưởng trống của những người con làng đòi tam trên đất Đồng Nai
cũng tức bực không kém.
Điều làm ông Chi, bà Kim, anh Quyết mãn nguyện nhất cho đến giờ
không phải nhờ nghề mà gia đình có cuộc sống ổn định, ấm no
mà là ở chỗ họ đã, đang
và sẽ góp phần giữ dững, tôn vinh nghề truyền thống của quê hương đòi tam.
Trống dường như đã trở thành một phần trong cuộc sống của họ.
Trong sự đang sen giữa nghề cũ và nghề mới,
người làng đòi tam vẫn luôn dình giữ những giá trị riêng của nghề.
Tùy hiệu quả kinh tế từ các sản phẩm khác cao hơn làm trống,
song với người làng đòi thì vẫn một lòng đau đáu với nghề trống của ông cha
với mong muốn mang tiếng trống đòi tam theo thời gian,
dẫn mãi gian xa, đi xa.
