Làng nghề Sơn Đồng Hoài Đức: Kiêu hãnh tinh hoa mỹ nghệ 1000 năm tuổi

Tạp chí Khoa học xã hội và nhân văn kỳ này, Mục Thông tin sự kiện giới thiệu triển lãm về vùng đất Tohoku và ông kính của các nhiệm ảnh gia Nhật Bản. Trong Mục Góc Cuộc Sống, quý vị và các bạn sẽ cùng cảm nhận nhịp sống phố phường Hà Nội qua một số tác phẩm mỹ thuật của nhiều tác giả. Cuối chương trình, chúng ta sẽ đi thăm một làng nghề điều khắc gỗ truyền thống qua phóng sự Hội tụ Sơn Đồng. Tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam vừa qua, Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam đã giới thiệu triển lãm ảnh về vùng đất Tohoku, Nhật Bản, nơi chịu những thiệt hại nặng nề nhất của trận động đất có cường độ hủy diệt vào ngày 11 tháng 3 năm 2011. Truyền thông thế giới đã phản ánh nhiều về thảm họa này. Khán giả có thể biết đến vùng đất Tohoku và sự kiện hàng nhà máy hạt nhân Fukushima, tuy nhiên mà họ vẫn chưa biết về những phong tục tập quán của vùng đất này. Chính vì thế mà Japan Foundation lần này đã đưa đến cho khán giả của Việt Nam biết đến về vùng đất này thông qua những phục dựng, những phát triển của Nhật Bản và con người nơi đây. Họ có đa dạng văn hóa và phong phú trong phát triển đông nghiệp. Tohoku bao gồm 6 tỉnh ở đông bắc đảo Honshu, lớn nhất trong chuối đảo hình thành nên đất nước Nhật Bản. Trong lịch sử, Tohoku được xem là vùng đất chậm phát triển và hoang sơ với một thiên nhiên hùng vĩ và tươi đẹp. Cuộc sống con người ở Tohoku lưu giữ một tinh thần văn hóa sống động với những dấu ấn của thời kỳ đồ đá mới rô mông. Nhiều phong tục lễ hội dân gian đặc sắc và những di tích kiến trúc nghệ thuật tôn giáo ở Tohoku phản chiếu cội nguồn tinh thần Nhật Bản. Triển lãm này tập hợp những tác phẩm nhấp ảnh về Tohoku do 9 ca nhân và một nhóm nhấp ảnh gia đã sáng tác. Nguồn cảm hứng đề tài của các tác giả là hình ảnh Tohoku vào những thập niên giữa thế kỷ 20. Bóng dáng quê nhà gắn với ký ức tuổi thơ, phong cảnh thiên nhiên mùa tuyết tan trên rừng sồi nguyên sinh, sông mòi, rạng núi. Với sự giám tuyển của nhà phê bình nhấp ảnh nổi tiếng Kararō Jizawa, gương mặt cuộc sống Tohoku hiện lên đầy cảm mến qua những hình ảnh chân thực và sinh động tại đây. Giữa khu phố nhộn nhịp thương mại dân sinh trên nền giáp hát Lào Việt vào đầu thế kỷ 20, một không gian phục vụ hoạt động công cộng và điểm rừng nghỉ hiếm hoi càng có ý nghĩa biết bao thì tại đây thường xuyên diễn ra những sự kiện liên quan đến văn hóa, lịch sử, phố phường Hà Nội. Trung tâm này được khánh thành ngày 3 tháng 2 năm 1915. Đây là một công trình hợp tác điển hình giữa thành phố Hà Nội và thành phố Tulu, Pháp. Một, chúng tôi là một mặt bằng triển lãm nhu động. Hằng tháng chúng tôi tổ chức triển lãm về nghệ thuật, nhất là giới thiệu về đất nước con người Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng. Các nhóm hỏi sĩ trẻ và các nghệ sĩ có tiếng cũng ở Hà Nội và Việt Nam. Và ngay ra kể cả các đại sứ quán nước ngoài cũng tổ chức giới thiệu về đất nước con người của họ tại Trung tâm Giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội. Những ngày đầu tháng 11 vừa qua, một triển lãm mỹ thuật có tiêu đề tụ đã được tổ chức tại Trung tâm Giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội. Tổ hợp hình tượng, hạt đậu và mầm giá bằng chất liệu gống sành của tác giả Nguyễn Tuấn mang chủ đề sống, với cảm hứng phổn thực nhân hóa được trưng bày ở vị trí trung tâm. Cảm quan Hà Nội trong góc nhìn đa chiều của tác giả Nguyễn Văn Hổ làm mau thời gian trên vẻ cổ kính thâm trầm của cầu Long Biên với nhà hát lớn, bên những trung cư lộ sộn, sô bồ. Với tác giả Lê Nguyên Mạnh, hồ xưa nhà cũ xa mở sau khói bụi, Hà Nội là nơi va đập của văn hóa xưa và nay. Những tác động làm biến dạng con người từ dung mạo đến cùng cách sống và sự thế được thể hiện qua bút pháp ẩn dụng của các tác giả Lê Anh Hoài và Nguyễn Xuân Hoàng. Năm tác giả, bảy mươi tác phẩm với nhiều bút pháp, đề tài và chất liệu khác nhau dường như cùng ý hướng giúp ngắn khoảng cách giữa nghệ thuật và cuộc sống. Có một tình yêu Hà Nội cứ lặng thầm lan tỏa qua những triển lãm như cái chợ, phố cổ trường tồn và phát triển. Hà Nội một tế bào sống và triển lãm tụ đang thấy tại đây. Ngôi chùa Hồi Long được phục dựng ở một vùng quê ven biển Sứ Thanh. Trên tòa thượng điện Nguy Nga, an vị những kho tượng Phật, tòa ánh hoàng kim lộng lẫy. Thờ cúng là nhu cầu lớn và phổ biến trong đời sống văn hóa của người Việt. Công việc chế tác đồ thờ gồm linh tượng và đồ tế phí bằng nhiều chất liệu tập trung về các làng nghề. Làng Sơn Đồng hội tụ tài hoa mỹ nghệ điêu khắc, đồ thờ và sơn thép. Sơn Đồng là tên làng, cũng là tên một xã của Sứ Đoài, xưa nổi danh đất chăm nghề, nay thuộc huyện Hoài Đức, Hà Nội. Phố nghề bày bán những sản phẩm đồ thờ đa dạng, thỏa mãn nhu cầu và tị hiếu của khách hàng. Về lịch sử nghề tạc tượng ở Sơn Đồng, Di tích Đền Thượng còn lưu thần phả chép rằng vị thái phó của Triều Tiền Lê, húy danh Đào Trực, là người có công, phục nghệ, giáo dân. Sau khi ngài qua đời, theo lệnh Triều Đình, làng nghề Sơn Đồng lập miếu tạc tượng, tôn thờ ngài là Sư Tổ. Tiếng vọng của thần tích trải hơn một nghìn năm, qua nhiều trạng thăng trầm, nghề cổ truyền những năm gần đây ngày càng hướng thịnh. Trong trào lưu khôi phục văn hóa tin ngưỡng khắp nơi, Sơn Đồng được vinh danh là một trong bốn làng nghề tiêu biểu của thủ đô Hà Nội. Xã Sơn Đồng có 2.000 hộ gia đình với non 8.000 nhân khẩu. Lao động làm nghề chiếm nửa số dân, trong đó 50% là thợ giỏi. Với lực lượng lao động chuyên môn hóa rồi giàu, lượng sản phẩm làm ra có sức tiêu thụ lớn, doanh số từ nghề chiếm tới 80% nguồn thu của toàn xã. Đời sống mọi nhà sung túc, dân cư, làng xóm yên vui. Sản phẩm đồ thờ Sơn Đồng chủ yếu được chế tác thủ công. Những đồ án hoa văn cổ truyền kinh điển như tứ linh, tứ quý, bát bảo, v.v. được thể hiện bằng đường nét chạm khắc tinh xảo. Kỹ thuật chế tác này đòi hỏi công phu tỉ mỉ. Cũng bởi thế, sản phẩm Sơn Đồng luôn giữ được ấn tượng thẩm mỹ tâm linh. Khoảng thời gian phục hương nghề tạc tượng, bòng tuổi đời của lớp thợ trẻ lành nghề. Đội mũ thợ và nghệ nhân trưởng thành được là nhờ vừa làm vừa học. Thầy và trò trực tiếp chuyển nghề cho nhau. Cùng lao với thời gian không quản bởi một ước mong nhất nghệ tinh. Tượng Phật trong những ngôi chùa Việt đã là đề tài của nhiều công trình nghiên cứu khoa học và nghệ thuật. Bước đi của tượng Phật để lại những dấu ấn về chất liệu chế tác và phong cách tạo hình gắn với các danh lam cổ tự như Phật Tích, Bút Tháp, Tây Phương. Văn hóa Phật giáo đã chọn gỗ mít làm chất liệu phổ biến để hóa thân thành tượng Phật. Mỗi phò tượng có phật danh, pháp tính và linh vị riêng. Những phò tượng Phật đã tới sự hài hòa về ước lệ tôn giáo, hoàn mỹ về chuẩn mực hình thể với thần thái tử bi, minh tuệ, trang nghiêm, thật xứng tầm kết tác về điêu khắc. Làm nghề để trước là mưu sinh sau là thòa ý nguyện trí thành với nghiệp. Nghề tạc tượng nói chung, tượng Phật nói riêng càng đòi hỏi cao về tâm với tài của người thợ Sơn Đồng. Bởi lẽ, mắt người chưa thấy rung nhan Phật, mà tự tay người, Phật hiện ra. Đồ thờ và tượng Phật Sơn Đồng đã được trang trọng giúp về an vị tại nhiều di tích lịch sử, văn hóa và công trình tôn giáo lớn trong cả nước. Sản phẩm Mỹ nghệ Sơn Đồng cũng đã đến với sự ngưỡng mộ của người Việt ở phương xa. 3 chữ tâm, tím, tài hợp nghĩa trong chữ Phật trên bức thư pháp vàng son. Người dân Sơn Đồng học nghề từ nhiên thiếu và học chữ nghĩa cả đời. Trong làng có lớp học sao quê, dạy chữ nghĩa phí của thầy giáo nghiêm quốc đạt. Có một dòng tâm thức chảy trong truyền thống, từ vị thái phó tổ nghề, mở trường dạy dân hơn nghìn năm trước, rồi đến nghệ nhân bá rậu, về quê khôi phục làng nghề. Nay lớp người cao tuổi vẫn siêng năng học hỏi, ôn văn luyện chữ cùng nhau. Chữ viết ngày xưa các cụ để lại, là truyền lại tất cả những cái tinh hoa của nghề Việt. Có những khó khăn mà phải đi làm những việc khác, mà không có con chữ để giữ lại cái nghề Việt, cái truyền thống của cháu, thì cái nghề Việt chúng tôi sẽ không tồn tại đến bây giờ. Nghề truyền thống chúng tôi chuyên làm một sản phẩm với tâm linh, một cái bức hoành phi ở trong họ chúng tôi, hoặc là ở trong đình nàng, ẩm hà tư nguyên. Tức là uống nước, uống nước xong nhớ mùa. Di sản mỹ nghệ điêu khắc, tiềm tàng muôn vàn hương sắc, chờ những nghệ nhân thợ giỏi, kế thừa và tái tạo. Trong mối quan hệ gắn kết của cộng đồng nghề nghiệp, cùng với bản tính chăm làm hiếu học, sự hội tụ nhìn tay nhìn mắt sẽ mở lối, xoay đường cho làng nghề Sơn Đồng đi tới tương lai.