LÀO: TỪ CƯỜNG QUỐC THUỶ ĐIỆN TỚI NGUY CƠ VỠ NỢ

Lào là một quốc gia gần gũi và quen thuộc với Việt Nam chúng ta, một quốc gia nổi tiếng với Thủy Điện. Quốc gia này là quốc gia không rắp biển, nằm ở khu vực Đông Nam Á. Xung quanh Lào là các nước gồm có Trung Quốc, Việt Nam, Campuchia, Thái Lan và Myanmar. Địa hình của Lào chủ yếu là núi và cao nguyên, với các dãy núi nổi tiếng là dãy Trường Sơn, dãy Luông Pha Bang. Các dãy núi có đặc trưng chủ yếu là địa hình rất rốc, địa hình đồi núi trải dài trên khắp miền Bắc đất nước, từ đồng bằng Viên Trăn, đó là đồng bằng của sông Mê Công, hay là khu vực Cánh Đồng Chum hoặc cao nguyên Siêm Khoảng. Tài nguyên thiết nhiên của Lào ngoài gỗ đã bị khai thác rất nhiều, thì phần còn lại không có gì đáng kể. Thế nên hy vọng gần như lớn nhất của nước Lào để phát triển kinh tế dựa vào tài nguyên thì đó chính là nguồn tài nguyên đến từ sông Mê Công. Những năm gần đây, Lào đã không ngừng quảng bá với thế giới về tham vọng trở thành nhà xuất khẩu năng lượng lớn nhất trong khu vực, hay được mệnh danh là cục pin của châu Á. Và để thực hiện được mục tiêu này, Chính phủ Lào đã lên kế hoạch để xây dựng rất nhiều các nhà máy thủy điện. Thủy điện giúp Lào trở thành địa điểm thu hút nhiều nhà đầu tư nước ngoài. Ước tính số tiền các nhà đầu tư nước ngoài đổ vào nước Lào thì đầu tư vào thủy điện chiếm khoảng 1 phần 3 trong số này. Và nguồn sống của cả nước Lào, nguồn sống của thủy điện đó chính là sông Mê Công. Sông Mê Công chính là một trong những con sông lớn nhất trên thế giới, bắt nguồn từ cao nguyên Thanh Tạng, nơi sông bắt đầu tục thỉnh Thanh Hải, chảy qua Vân Nam Trung Quốc, qua các nước Lào, Myanmar, Thái Lan, Campuchia, vào Việt Nam và đổ ra Biển Đông. Tính theo độ dài thì đây là sông dài thứ 12 trên thế giới, dài thứ 7 tại châu Á. Còn tính theo lưu lượng nước thì đứng thứ 10 trên thế giới, với lưu lượng hàng năm đạt khoảng 475 tỷ m3. Sông Mê Công là một con sông có nhiều thác gần, bởi vậy giao thông trên đường thủy của sông Mê Công gặp nhiều khó khăn do dòng chảy bị thay đổi theo nhiều mùa, có những đoạn chảy siết và cắt thác nước cao. Nhưng điều này lại hỗ trợ tốt cho tiềm năng thủy điện của sông Mê Công. Sông Mê Công riêng đoạn chảy qua Lào dài 1.898 km, và sông cũng chảy qua thủ đô Viên Chân của Lào cũng như thủ đô Phnom Penh của Campuchia. Ngoài ra, Lào còn có một số sông khác cũng có tiềm năng thủy điện như sông Nam Ui, sông Ngừm, sông Seba Hiêng, nhưng những sông này đều dài dưới 500 km và đều ngắn hơn rất nhiều cũng như tiềm năng thủy điện kém hơn nhiều so với sông Mê Công. Bên cạnh Lào xây dựng thủy điện trên sông Mê Công, thì Trung Quốc cũng là một quốc gia nổi bật khác. Trung Quốc đang tiến hành một loạt những chương trình lớn xây dựng các đập thủy điện trên sông Mê Công, đó là các đập Mạ Loan, đập Triều Sơn, đập Cảnh Hồng, đập Tiểu Loan, và khoảng hơn một chục con đập khác cũng đang được nghiên cứu để người Trung Quốc tiếp tục xây dựng thủy điện. Người ta lo ngại rằng các con đập này sẽ ngăn cản truyền động của châm tích và gây thiệt hại cho nông nghiệp và nghề cá ở phía Hạ Liêu. Bởi vì không có châm tích thì vùng đồng bằng sông Kiểu Long của nước ta sẽ gặp rất nhiều sự nguy hiểm. Hơn thế nữa, càng nhiều thủy điện được xây dựng trên sông Mê Công đồng nghĩa với việc những nước ở cuối nguồn, ví dụ như Việt Nam chúng ta, sẽ bị ảnh hưởng rất nhiều và có nguy cơ bị thiếu nước. Vậy thì Lào đang có bao nhiêu thủy điện mà họ tự tin mình là cục pin của châu Á? Đến nay, Lào có tổng cộng hơn 90 dự án điện năng với tổng công suất 11.661 MW. Công suất này tương ứng với 10 nhà máy thủy điện Sơn La của Việt Nam chúng ta, nhà máy thủy điện lớn nhất tại Đông Nam Á. Ước tính 95% tổng số hộ gia đình trên toàn đất nước Lào đã được sử dụng điện. Đất nước Lào trên toàn quốc cũng có gần 100 trạm biên áp, có hệ thống đường dây truyền tải điện cao thế 500 kV, 230 kV và 115 kV. Hệ thống đường dây truyền tải trung thế và hạ thế cung cấp điện đến gần như mọi khu vực trên toàn quốc với tổng chiều dài hơn 67.000 km. Có thể nói đây là một nỗ lực rất lớn của đất nước Lào. Một trong những thủy điện nổi tiếng và được coi là thủy điện lớn nhất của Lào đó là đập thủy điện Luông Pha Bang, được thiết kế với kết cấu bê tông chịu lực cao 79m, chiều phần thác gần 30m. Đây là loại hình đập không tích nước, dòng nước chảy vào tương đương với dòng nước chảy ra và có tổng công suất lắp đặt là 1460MW với tổng cộng là 7 tổ máy chính và 3 tổ máy bổ sung. Khi mà Lào xây nhiều thủy điện như vậy thì người ta đã đặt ra câu hỏi, liệu có nhất thiết phải xây nhiều thủy điện như vậy hay không? Như chúng ta đã biết, thủy điện hiện nay không còn là nguồn năng lượng quan trọng và được ưa chuộng trên thế giới bởi vì đầu tư cũng lớn và cũng ảnh hưởng đến môi trường và có những rủi ro nữa, chưa kể những nước ở cuối nguồn lúc nào cũng phản đối. Và để xây dựng thủy điện thì chắc chắn là phải phá rừng, chặn dòng chảy để làm thủy điện. Nhưng nước Lào vẫn đang nỗ lực làm thủy điện bởi vì họ mong muốn được làm giàu từ thủy điện. Lào bán điện cho các nước lang giềng như là Thái Lan, Myanmar, Campuchia và cả Việt Nam nữa. Thậm chí Lào còn bán điện sang cả Singapore. Lào thì lại không sắp Singapore nên Singapore phải nhập điện từ Lào thông qua Thái Lan và Malaysia. Điện là một mặt hàng rất đặc thù, không thể đóng gói rồi cho vào thùng container mà mang đi được, mà cần phải có hệ thống truyền tải đến tận nơi. Lịch sử thủy điện của Lào cũng từng chứng kiến những đau thương, trong đó có một sự cố vỡ đập thủy điện gần đây. Sự cố vỡ đập vào năm 2018 đó là đập thủy điện Sèpian-Sè Nam Noi. Nó xảy ra vào lúc 8 giờ tối ngày 23 tháng 7 năm 2018 tại tỉnh Altapeu của Lào. Đập vỡ dẫn đến không phải 5 tỷ mét khối nước tràn xuống. Khiến nhất nhất vài chục người thiệt mạng và hàng trăm người mất tích. Dự án đập thủy điện này được khởi công từ năm 2013 với ước tính chi phí là 1,2 tỷ USD. Các đập nước này ngăn nước của những phụ lưu sông Mekong. Và thực tế thì thủy điện này người Lào không xây để họ dùng bởi vì họ chỉ dùng hết khoảng 10% điện thôi và 90% lượng điện còn lại sẽ được xuất khẩu sang Thái Lan. Sự cố vỡ đập thủy điện của Lào khiến Campuchia thời điểm ấy cũng bị ảnh hưởng. Ước tính khoảng 2 vạn rưỡi người Campuchia đã phải sơ tán. Và đó là lời cạnh tình không chỉ cho Lào mà cho cả những đất nước hàng xóm của nước Lào. Không chỉ thủy điện, Lào cũng đang xây dựng dự án điện gió trên đất liền lớn nhất tại Đông Nam Á. Dự án này mang tên gió mùa. Trang trại điện gió hoàn toàn nằm trên đất liền bởi vì Lào là diệt quốc biển. Dự án này có công suất là 600MW với tổng chi phí gần 1 tỷ USD. Trang trại điện gió này có 133 tuôn binh gió, được cho là sẽ phục vụ cho nhu cầu trong nước và bán điện cho Tập đoàn Điện lực Việt Nam trong vòng 25 năm. Nhà máy điện gió sẽ cung cấp năng lượng cho miền Trung của nước ta thông qua đường dây chuyển tải 500kV. Bất chấp việc có nhiều điện và suất cả điện đến nước ngoài, theo báo trực tuyến của Lào, quốc gia này đã tăng giá điện để giảm nợ, đặc biệt là giá điện sử dụng trong công nghiệp. Nhưng giá điện hộ gia đình sẽ được giữ nguyên. Ngoài ra, giá khi tăng cũng sẽ áp dụng cho các cơ sở như Đại sứ quán và văn phòng các tổ chức quốc tế, các cơ sở giáo dục, doanh nghiệp giải trí, văn phòng hành chính công cậm, nông nghiệp và đường sắt. Thế mới thấy, làm ra nhiều nhưng mà Lào vẫn đang phải đối mặt với những khó khăn về kinh tế. Và đó là phần thứ 2 trong câu chuyện ngày hôm nay. Lào có nguy cơ vỡ nợ từ chính tham vọng của họ, trong đó có tham vọng vay và dùng tiền để xây dựng thủy điện. Chúng ta cứ nói rằng 1 tỷ đô la Mỹ hoặc là một vài tỷ đô la Mỹ với một vài nước đây là một con số bình thường, thậm chí một con số rất nhỏ, nhưng với Lào thì đây là một con số khủng khiếp. Bởi vì GP 1 năm của Lào chỉ là khoảng 13 tỷ đô la Mỹ, Việt Nam ta thì hơn 33 lần của Lào và cả nước Lào thì cũng chỉ nhìn hơn con số của riêng tỉnh Quảng Ninh tại Việt Nam nước ta một chút mà thôi. Nói thế để thấy, Lào là một đất nước vẫn còn khó khăn ra sao. Và vài năm trở lại đây, Lào phải đối mặt với nguy cơ vỡ nợ. Khi dự trữ ngoại hối xuống thấp hơn các khoản thanh toán nợ hàng năm, có nghĩa là tiền trong nhà có ít trong khi nợ thì nhiều hơn. Điều này làm dấy lên các mối lo ngại về khả năng thanh toán các khoản nợ quốc gia này đối với chủ nợ lớn nhất của Lào. Và chủ nợ lớn nhất của Lào chính là Trung Quốc. Theo ước tính của Quỹ Tiền Tệ Quốc tế IMF, nợ công của Lào tăng lên khoảng 122% GDP trong năm 2023, nghĩa là làm cả năm cũng không đủ để trả nợ. Với phần lớn là tiền vay liên quan đến các thỏa thuận để phát triển cơ sở hạ tầng theo sáng kiến Vành Đai và Con Đường của Trung Quốc. Có giai đoạn không khó để nhìn thấy cảnh hàng dài xe cộ xếp ở các trạm xăng tại thủ đô Viên Trăn và các thị trấn khác khi mà giá nhiên liệu tăng vọt và tình trạng khan hiếm trở nên tồi tệ trong suốt mùa hè. Mọi thứ thì đều lãng phát. Giá các màn hàng phiêu dùng thông thường tăng hết, thậm chí cả nguyên liệu làm bánh mì thì giá cũng lên cao. Theo CNBC, Lào đã vay hàng tỷ đô la Mỹ từ Trung Quốc để hỗ trợ cho các dự án đường sắt, đường cao tốc và đặc biệt là đập thủy điện. Trong quá trình này, dự trữ ngoại hối của đất nước cũng dần cạn kiệt. Để duy trì khả năng thanh toán các quản nợ một cách bền vững, Lào sẽ cần phải thương lượng với các chủ nợ và chủ nợ lớn nhất của họ tất nhiên là Trung Quốc về cách xử lý nợ. Trước đó, Trung Quốc đã từng cho phép Lào khoãn nợ trong giai đoạn từ năm 2020 cho đến năm 2022. Việc giảm bớt nguy cơ vỡ nợ của Lào cũng nằm trong kế hoạch giữ mối quan hệ tốt đẹp giữa hai nước, củng cố vị thế của Trung Quốc ở Đông Nam Á nói chung, ở Lào nói riêng, trong bối cảnh Mỹ cũng gia tăng sức ảnh hưởng ở đây. Nói chung, việc Lào vỡ nợ thì sẽ gây ảnh hưởng xấu đến các quốc gia láng giềng của Lào, trong đó có Việt Nam chúng ta. Nhưng tại sao? Trước đây thì Lào không có nguy cơ vỡ nợ, còn bây giờ thì có. Trước hết là bởi vì họ đã vung tay quá chán. Trước đây, Ngân hàng Thế Giới là đơn vị cấp vốn vai cho các dự án phát triển cơ sở hạ tầng ở các quốc gia. Còn IMF là cơ quan bơm tiền mặt để giải quyết các vấn đề cán cân thanh toán. Tuy nhiên, hiện nay, Trung Quốc đang là quốc gia làm hai việc này cùng một lúc ở quy mô lớn hơn tại các quốc gia đang phát triển hoặc kém phát triển, trong đó có Lào. Thế nên nước Lào vẫn ở trong tình trạng khó khăn như hiện nay. Cường quốc Thủy Điện thì cũng chưa trở thành cường quốc, nhưng nguy cơ vỡ nợ thì đã hiện hiện trước mắt. Câu chuyện về những đất nước hàng xóm như là Lào hay Campuchia luôn có những sự thú vị riêng, những quốc gia rất gần gũi với Việt Nam chúng ta. Và bất kỳ một tác động nào về địa lý, về kinh tế, về xã hội của những quốc gia này thì cũng đều tác động ngược lên đất nước láng giềng. Đó chính là đất nước của chúng ta. Cảm ơn các bạn và bạn có thể đóng góp những chủ đề mới mình thực hiện trong tương lai. Còn bây giờ thì xin đừng nói lời chào, tạm biệt.