#dautruonglama Đấu trường La Mã được xây dựng như thế nào?
Nhà hát vòng tròn Flavian, hay còn được gọi là Đấu trường La Mã, là một trong những di tích kiến trúc ngoạn mục nhất của thế giới cổ đại. Được xây dựng vào thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên bởi Hoàng đế Vespasian, địa điểm này nổi tiếng là nơi tổ chức các sự kiện giải trí đẫm máu có sự tham gia của các đấu sĩ, động vật hoang dã và nhiều hình thức giải trí tàn bạo khác. Nhưng vượt lên trên tính chất bi kịch lịch sử của nó, Đấu trường La Mã vẫn là một trong những công trình kiến trúc đẹp nhất còn tồn tại và mang tính biểu tượng nhất của nền văn minh La Mã cổ đại. Nó đại diện cho triều đại Flavian - một trong những triều đại có ảnh hưởng nhất trong lịch sử Đế chế - và là một kỳ công về kiến trúc cũng như kỹ thuật xây dựng thời bấy giờ.
Sau khi Vespasian lên ngôi hoàng đế vào năm 69 SCN, Triều đại Flavian của ông, bao gồm hai người con trai Titus và Domitian, đã khởi xướng một chương trình xây dựng quy mô lớn để tái thiết thành Rome, nơi đã bị tàn phá nặng nề bởi các vụ hỏa hoạn, dịch bệnh và nội chiến. Trong 27 năm cầm quyền, triều đại Flavian đã tu sửa lại các tòa nhà, tượng đài và phế tích khắp thành phố.
Vào năm 70 SCN, Vespasian ra lệnh xây dựng một nhà hát vòng tròn mới tại trung tâm thành phố, được tài trợ từ chiến lợi phẩm cướp được sau cuộc vây hãm thành Jerusalem trong Cuộc chiến tranh Do Thái-La Mã lần thứ nhất. Đấu trường La Mã được khánh thành 10 năm sau đó, trở thành biểu tượng cho sự hồi sinh chính trị ấn tượng của Đế quốc La Mã.
Về mặt kiến trúc, Đấu trường La Mã là một kỳ quan và thành tựu kỹ thuật đỉnh cao, là nhà hát vòng tròn lớn và phức tạp nhất thế giới thời cổ đại. Được xây dựng chủ yếu bằng bê tông, 3,5 triệu feet khối (99 nghìn mét khối) đá travertine, cẩm thạch và gỗ, Đấu trường La Mã cao tới 48m (tương đương chiều cao của một tòa nhà 15 tầng hiện đại), với sức chứa ước tính khoảng 50.000 đến 80.000 khán giả.
Nhà sử học Nathan Elkins, phó giám đốc Hiệp hội Số học Hoa Kỳ, giải thích: "Đấu trường La Mã chỉ là một phần trong toàn bộ khu phức hợp các công trình mà Vespasian và các con trai ông cho xây dựng khắp thành Rome, nhằm xóa bỏ dấu ấn của Nero đối với thành phố - và để tôn vinh thành tựu của chính họ." Tại lễ khánh thành, Hoàng đế Titus đã tổ chức 100 ngày lễ hội kéo dài, bao gồm các trận đấu giữa đấu sĩ và trò giải trí với động vật.
ĐỐI TRƯỜNG LA MÀ ĐƯỢC XÂY DỨNG NHƯ THẾ NÀO?
Nhà hát vông John Flavian, hay còn được gọi là đối trường La Ma,
là một trong những di tích kiến trúc ngoạn mục nhất của thế giới cổ đại,
được xây dựng vào thế kỷ thứ nhất sau Công Nguyên bởi Hoàng đế Vespasian.
Địa điểm này nổi tiếng là nơi tổ chức các sự kiện giải trí đậm máu,
có sự tham gia của các đấu sĩ, động vật hoang dã và nhiều hình thức giải trí tàn bạo khác.
Nhưng vượt lên trên tính chất bi kịch lịch sử của nó,
đối trường La Ma vẫn là một trong những công trình kiến trúc đẹp nhất còn tồn tại
và mang tính biểu tượng nhất của nền văn minh La Ma cổ đại.
Nó đại diện cho triều đại Flavian,
một trong những triều đại có ảnh hưởng nhất trong lịch sử đế chế
và là một kỳ công về kiến trúc cũng như kỹ thuật xây dựng thời bế giờ.
Sau khi Vespasian lên ngôi Hoàng đế vào năm 69 sau Công Nguyên,
triều đại Flavian của ông, bao gồm hai người con trai Titus và Domitian,
đã khởi xứng một chương trình xây dựng quy mô lớn để tái thiết thành Rome,
nơi đã bị tàn phá nặng nề bởi các vụ hỏa hoạng, dịch bệnh và nội chiến.
Trong 27 năm công quyền, triều đại Flavian đã tu sửa lại các tòa nhà,
tượng đài và phế tích khắp thành phố.
Vào năm 70 sau Công Nguyên, Vespasian ra lệnh xây dựng một nhà hát vòng tròn mới
tại trung tâm thành phố, được tài trợ từ chiến lợi phẩm cướp được
sau cuộc vây hạm thành Jerusalem trong cuộc chiến tranh do Thái-La Ma lần thứ nhất.
Đối trường La Ma được khánh thành 10 năm sau đó,
trở thành biểu tượng cho sự hồi sinh chính trị ấn tượng của đế quốc La Ma.
Về mặt kiến trúc, đối trường La Ma là một kỳ quan và thành tựu kỹ thuật đỉnh cao,
là nhà hát vòng tròn lớn và phức tạp nhất thế giới thời cổ đại.
Được xây dựng chủ yếu bằng bê tông, 3,5 triệu phít khối 99.000 mét khối,
đá travertine, cọm thạch và gỗ, đối trường La Ma cao tới 48 mét,
tương đương chiều cao của một tòa nhà 15 tầng hiện đại
với sức chứa ước tính khoảng 50.000-80.000 khán giả.
Nhà sự học Nathan Elkins, phó giám đốc Hiệp hội số học Hoa Kỳ,
giải thích đối trường La Ma chỉ là một phần trong toàn bộ khu phức hợp
các công trình mà Vespasian và các con trai ông cho xây dựng khắp thành rôm
nhằm xóa bỏ dấu ấn của Nero đối với thành phố và để thương minh thành tựu của chính họ.
Tại lễ khánh thành, Hoàng đế Titus đã tổ chức 100 ngày lễ hội kéo dài
bao gồm các trận đấu giữa đấu sĩ và trò giải trí với động vật.
Cũng cố hệ thống phân cấp xã hội của rôm
Các nhà xây dựng đã chọn xây đối trường La Ma trên nền đất của cung điện
Tromus Aurea, từng thuộc về Hoàng đế Nero,
đồi có một hồ nước nhân tạo và bức tượng đồng cao 30 mét của chính Nero
được gọi là bức tượng khổng lồ Nero.
Họ đã lấp đi hồ nước để xây dựng đối trường đặt tên theo vị trí gần bức tượng khổng lồ.
Khi Nero tử sát vào năm 68 sau công nguyên, Vespasian,
một trong những tướng lĩnh dưới trướng ông, đã lên nắm quyền sau một cuộc nội chiến kéo dài.
Theo sở gia Nathan Elkins, việc xây dựng đối trường La Ma
là một cách khéo léo để triều đại Flavian
vừa đáp ứng những quy tắc phân cấp xã hội nghiêm ngặt của đế chế La Ma,
vừa khẳng định quyền lực của mình.
Trước đó, Nero đã cho phép người dân tiếp cận tự do các cung điện và tài sản của mình,
nhưng điều này không được giới quý tộc và nguyên lão ủng hộ
vì họ không muốn dân thường được phép tiếp cận trung tâm thành phố.
Elkins giải thích, bằng cách xây một đối trường khổng lồ,
triều đại Flavian vừa duy trì khu vực này là nơi công cộng
để người dân thưởng thức các trò chơi,
vừa khẳng định trật tự xã hội La Ma
thông qua hệ thống ghế ngồi có phân cấp.
Tại đối trường La Ma, vị trí xã hội, địa vị, sự giao có và giới tính
quyết định chỗ ngồi của mỗi người.
Những ghế tốt nhất, gần sang đấu nhất
được dành riêng cho hoàng đế và tầng lớp quý tộc.
Phía trên họ là tầng lớp kỳ sĩ, các thương nhân,
thợ thủ công và quan chức có địa vị cao.
Ở vị trí trên cùng,
trên những hàng ghế xa sang đấu nhất
là 95% dân số La Ma còn lại,
gồm phụ nữ, người nước ngoài,
người nghèo và nô lệ.
Để điều tiết luôn người ra vào một cách có trật tự,
các kiến trúc sơ đã thiết kế 4 nối vào
dành riêng cho giới lãnh đạo
và 76 nối vào cho người dân bình thường.
Các hành lang ngăn cách từng nhóm xã hội,
có người xem di chuyển tự do trong cấu trúc.
Tuy nhiên, kiến trúc hình ellipse của đấu trường
cho phép tất cả mọi người
đều có thể nhìn rõ các hoạt động
diễn ra dưới sân đấu bất kể vị trí ngôi của họ.
Ý nghĩa kiến trúc của đấu trường La Ma
Trong suốt thời kỳ La Ma cổ đại,
hầu hết các nhà hát vòng tròn
đều được xây dựng bằng gỗ,
như những công trình tạm bỡ,
phục vụ cho các sự kiện đấu sĩ
và các hình thức giải trí khác.
Nhà hát vòng tròn cố định băng đá sớm nhất được biết đến
có sức chứa khoảng 20.000 khán giả,
có niên đại từ 5-80 trước công nguyên
tại thành phố Pompe.
Kiến trúc sư thiết kế đấu trường La Ma
vẫn chưa được xác định.
Nhà sử học nghệ thuật Peter Louis Bofeto
đã viết trong cuốn
Kiến trúc và Xã hội Thế giới
từ Stonehenge đến Trung tâm Thương mại Thế giới
rằng hình thức của đấu trường La Ma
có mối liên hệ sâu sắc với các công trình kiến trúc
trước đó dùng để tổ chức sự kiện
giải trí cho đám đông,
chẳng hạn như các nhà hát Hy Lạp.
Thiết kế đồ sổ của nó sử dụng một loạt các cột,
vòm và mái vòm ấn tượng.
Theo sử gia Nathan Elkins,
đột phá lớn nhất của đấu trường La Ma
là việc sử dụng bê tông.
Ông nói chính bê tông mới thực sự cho phép xây dựng đấu trường La Ma.
Có lẽ đây là ứng dụng quy mô lớn nhất
của kỹ thuật xây dựng bê tông
vào thời điểm đó.
Theo các kỹ sư,
do nên móng bê tông chắc chắn,
đấu trường La Ma vẫn đứng vững sau 2.000 năm.
Theo chương trình Engineering Room
của Đại học Washington,
do địa chức xấu tại khu vực gần sông Tibber,
các kiến trúc sư đã phải đào móng sâu
và bẩn chắc để ổn định cấu trúc.
Ngoài ra, đấu trường còn có nhiều cải tiến khác
như hệ thống thoát nước phức tạp
để xây dựng các trận chiến giả trên biển,
mái che có thể kéo ra để che mưa nắng,
hệ thống phòng và đường hầm phức tạp
bên dưới sang đấu để cất giữ đạo cụ
và người biểu diễn,
hệ thống cửa bẫy rong rọc và thang máy
cũng cho phép các chiến binh, thú hoang
và cả voi xuất hiện một cách ấn tượng.
Đấu trường La Ma được tài trợ như thế nào?
Mặc dù chi phí xây dựng đấu trường La Ma
thời cổ đại không được biết rõ,
một phần kinh phí được lấy từ chiến lợi phẩm
mà quân đội La Ma hướp được
sau cuộc tấn công đền thờ Jerusalem
trong cuộc chiến tranh do Thái-La Ma lần thứ nhất
kết thúc vào năm 70 sau Công Nguyên.
Một bạn khắc trên đá
tại đấu trường nghi rằng
Hoàng đế Titus Caesar Vespasian Augustus
ra lệnh xây dựng đấu trường mới
từ chiến lợi phẩm này.
Trong nhiều thế kỷ, quan điểm phổ biến
cho rằng công trình được xây dựng
bởi 100.000 nô lệ do Thái
bị bắt sau cuộc vây hãm Jerusalem.
Ngoại gia Nathan Elkins
không hoàn toàn tin tưởng vào luận điểm này.
Ông nói đó có thể là điều người La Ma đưa ra
để làm tổn thương thêm người do Thái.
Theo đó, người La Ma không chỉ bán
người do Thái làm nô lệ,
mà còn bắt họ xây dựng công trình
từ tiền thuốc bá đền thờ của chính họ.
Tuy nhiên, ông cho biết luận điểm trên
không được bất kỳ nguồn sử liệu cổ xưa nào hỗ trợ.
Nó xuất phát từ một nhà khảo cổ học thế kỷ 20
và đã được lạp đi lạp lại nhiều lần.
Một lượng lớn nô lệ
có thể đã được sử dụng,
nhưng không được đảm bảo 100% họ đến từ đâu,
Elkins nhận định.
Di sản của đấu trường La Ma
Ngoài vai trò là nơi để hiểu
về xã hội La Ma cổ đại
và hệ thống phân cấp của nó,
đấu trường La Ma còn được coi là ông tổ
của các sân vận động thể thao hiện đại ngày nay.
Những y tố then chốt của các sân vận động hiện nay
như hệ thống mái vom đỡ kết cấu,
hình dạng ellipse và hệ thống kiểm soát
luôn khán giả ra vào
dựa trên vị trí ghế ngồi
đều bắt nguồn từ đấu trường La Ma.
Cụ thể, hệ thống mái vom đô sổ
giúp chống đỡ kết cấu đấu trường La Ma
đã trở thành một đặc trưng quan trọng
và phổ biến trong các sân vận động hiện đại.
Hình dạng ellipse tạo điều kiện
cho đa số khán giả có thể quan sát tốt
các sự kiện diễn ra trên sân,
hệ thống cửa ra vào, hành lan
và lối đi riêng biệt cho từng tầng lớp
xã hội tại đấu trường La Ma.
Cũng là nguyên mẫu cho cách thức
kiểm soát luôn khán giả hiện nay.
Như vậy có thể nói kiến trúc độc đáo
của đấu trường La Ma đã đặt nền móng
cho các sân vận động thể thao hiện đại ngày nay.
Đây là minh chứng cho sự vượt trội
về tư duy kiến trúc và kỹ thuật của người La Ma cổ đại.