Đừng vẽ Màu Hãy vẽ Ánh Sáng Cách tạo chiều sâu trong tranh

TRẦN QUANG CHƯỚC-Thơ và Họa
33 người theo dõi
43 Lượt xem video·26 thg 2, 2026
Rất nhiều người vẽ tranh đúng màu, nhưng tranh vẫn phẳng, lý do nằm ở ánh sáng.
Bạn đã từng nghe câu này chưa?
Gần thì đậm, xa thì nhạt.
Hầu như ai học vẽ cũng từng được dạy như vậy.
Nhưng nếu quy luật đó luôn đúng,
thì tại sao khi vẽ trên mặt tranh phẳng,
có lúc màu đậm lại cho cảm giác lùi xa?
Video này không nhằm phủ nhận một quy luật.
Tôi chỉ muốn giúp bạn hiểu.
Chúng ta đang nói về hai loại không gian hoàn toàn khác nhau.
Trước hết, phải nói rõ.
Câu gần đậm, xa nhạt không sai.
Nó đúng tuyệt đối trong phong cảnh tự nhiên.
Ở rất gần, màu đậm.
Khi không gian lùi xa, màu nhạt dần.
Hướng nét tan đi, không gian mở ra.
Và đó cũng là lý do vì sao.
Hầu như ai học vẽ đều tin rằng nó luôn đúng.
Khi bạn nhìn một dãy núi ở xa,
giữa mắt bạn và ngọn núi đó là một lớp không khí rất dày.
Trong lớp không khí này có bụi, hơi nước và các hạt nhỏ ly ti.
Chúng làm ánh sáng bị tán xạ,
khiến vật thể ở xa nhạt hơn, ít tương phản hơn.
Chỉ cần nhớ một điều.
Càng xa, lượng ánh sáng gốc đến được mắt bạn càng yếu.
Bạn không cần đi sâu vào vật lý.
Chỉ cần hiểu đây là một hiện tượng có thật ngoài đời,
không phải do cảm giác chủ quan.
Hiện tượng này có một tên gọi.
Nó được gọi là phối cảnh không chung.
Nhưng vấn đề nằm ở đây.
Hiện tượng đó không tự động tồn tại trên một mặt tranh phẳng.
Khi chúng ta mang một quy luật của thiên nhiên và áp nó lên một mặt tranh phẳng,
lúc này bạn không còn lớp không khí, khoảng cách thật hay ánh sáng ngoài trời.
Và não chúng ta vẫn tiếp tục áp dụng cùng một công thức,
dù điều kiện đã hoàn toàn khác.
Và thế là xảy ra mâu thuẫn.
Wow! Sao mình tô đậm hơn mà nó lại cho cảm giác lùi đi?
Không phải vì bạn vẽ sai,
mà vì bạn đang dùng đúng quy luật nhưng cho sai loại không gian.
Nói cách khác, bạn đang dùng quy luật của không gian thật và áp dụng nó cho một mặt tranh phẳng.
Trên một mặt tranh phẳng, chúng ta đang làm việc với một không gian thị giác.
Không gian này không được tạo ra bởi không khí,
mà bởi cách mắt và não đọc ánh sáng.
Ở đây, gần, xa không còn là khoảng cách thật, nó là cảm giác.
Và cảm giác này phụ thuộc vào độ sáng tối, độ tương phản với nền
và mối quan hệ giữa các mảng màu.
Ví dụ rất quen thuộc trong hội họa và thiết kế.
Khi nền tối hơn, vật thể sáng sẽ trở nên nổi bật
và cho cảm giác tiến lại gần vì thị giác bị út về phía vùng sáng đó.
Nói đơn giản hơn, não bạn không đo màu, nó đang so sánh ánh sáng.
Và để thấy rõ điều đó, bây giờ tôi sẽ loại bỏ màu.
Chúng ta chỉ nhìn xem, ánh sáng một mình có thể tạo ra không gian như thế nào.
Nếu lúc này bạn vẫn nghĩ mình đang nhìn màu,
thì bạn sẽ không thấy được không gian.
Trước hết, tôi muốn làm rõ một điều nhỏ,
làm cho màu sáng hơn không có nghĩa là pha thêm màu trắng.
Khi bạn pha thêm trắng vào màu, lớp sơn trở nên đục,
tạo ra màu pastel, có xu hướng làm vật thể trông đục và nặng nề.
Ánh sáng bị phản xạ ngay trên bề mặt lớp sơn,
khi đó màu có cảm giác nằm bệt trên mặt tranh.
Tranh sáng hơn, nhưng không sâu hơn.
Bây giờ, tôi chỉ dùng một màu duy nhất,
tôi không đổi màu, không pha thêm màu khác.
Còn ở đây, tôi không pha thêm màu trắng,
tôi chỉ làm lớp màu mỏng hơn.
Tôi không đổi màu, tôi chỉ thay đổi
lực tay, lượng sơn và độ dày của lớp màu.
Lúc này, ánh sáng xuyên qua lớp màu,
chạm vào nền trắng bên dưới,
rồi mới phản xạ trở lại mắt ta.
Điều quan trọng ở đây là cách lớp màu đó
tạo ra cảm giác không gian và độ sâu trường ảnh.
Ở chỗ này, sơn dày hơn, ánh sáng phản xạ ít hơn.
Ở chỗ này, sơn mỏng hơn, ánh sáng phản xạ nhiều hơn.
Màu vẫn là một, nhưng cảm giác không gian đã khác.
Điều này cho thấy không gian không nằm trong màu,
nó nằm trong sự tranh lệch ánh sáng của cùng một màu.
Điều này không phải là phát hiện mới.
Cách đây hàng trăm năm,
Rembrandt đã vẽ ánh sáng theo đúng cách này.
Trong tác phẩm Tuần Đêm,
bạn không thấy ánh sáng được tô đều lên mọi bề mặt.
Nó xuất hiện chỉ ở những nơi cần được nhìn thấy.
Nhìn vào gương mặt này, không phải vì ông dùng màu sáng hơn,
mà vì lớp màu ở đây mỏng hơn,
ánh sáng không nằm trên bề mặt.
Nó đi xuyên qua lớp màu, rồi mới bật trở lại.
Cùng một màu, nhưng lớp màu ở đây mỏng hơn.
Ánh sáng xuyên qua lớp màu đó,
chạm vào nền bên dưới,
rồi mới phản xạ trở lại mắt người xem.
Còn ở đây, lớp màu dày hơn.
Ánh sáng bị giữ lại,
không phải Rembrandt dùng màu khác,
mà vì ông kiểm soát độ dày của cùng một màu.
Đây là điểm sáng nhất của bức tranh.
Nhưng nó không sáng vì màu trắng.
Nó sáng vì được đặt trên một vùng tối sâu.
Ánh sáng được cho phép bật ra.
Chính sự tranh lệch ánh sáng này
đã tạo ra không gian,
đã tạo ra chiều sâu,
đã dẫn mắt người xem đi vào trong tranh.
Rembrandt không cần màu trắng
để làm bức tranh sáng hơn.
Ông dùng bóng tối
để cho phép ánh sáng tồn tại.
Và vì thế,
tranh không chỉ sáng,
nó sống.
Đây là khác biệt cốt lõi.
Màu pha trắng
che lớp ánh sáng,
làm mỏng màu
xây dựng ánh sáng.
Và đó là lý do
tranh của các bậc thầy
không sáng theo nghĩa màu,
mà sáng theo nghĩa không gian.
Vì sao màu đậm
có thể lùi xa?
Đây chính là khoảnh khắc
rất nhiều người bắt đầu bối rối.
Trên một mặt tranh phẳng,
não không biết đâu là gần thật,
đâu là xa thật.
Nó chỉ còn một thứ để bám vào.
Đó là mối quan hệ ánh sáng.
Khi đặt một màng đậm
cạnh một màng sáng,
não bộ lập tức so sánh về độ đặc.
Màng sáng do phản xá ánh sáng mạnh,
nó có xu hướng tiến về phía trước.
Màng đậm do hấp thụ nhiều ánh sáng,
nó tạo ra một hố đen
có cảm giác như một khoảng lõm
lùi ra xa so với nguồn sáng.
Nhiều người lầm cường rằng
muốn vật nổi lên thì phải tô thật đậm.
Nhưng thực tế
thứ ở gần nhất với mắt người xem
thường không phải là màng đậm nhất
mà là nơi có tương phản mạnh nhất
giữa ánh sáng và bóng tối.
Trong một bức tranh
nếu bạn muốn tạo ra
một hành lang sâu hôn hút
bạn không vẽ cái hành lang
bạn vẽ sự vắng mặt của ánh sáng.
Khi đó
cái đậm không còn là một màu sắc
nó là một khoảng cách.
Vì vậy
trong tranh phẳng
màu đậm không đại diện cho gần
nó chỉ đại diện cho ít ánh sáng hơn.
Vậy rốt cuộc
khi nào dùng
quy luật nào?
Trước hết
phải hiểu một điều rất quan trọng
chúng ta không sử dụng
ánh sáng tự nhiên
là chất liệu để vẽ.
Tranh vẽ là một phiên bản
để mô tả ánh sáng tự nhiên.
Chúng ta luôn vẽ trên một mặt phẳng
dù bạn vẽ chân dung
phong cảnh hay chiều tưởng.
Vậy vấn đề không phải là vẽ gì
mà là bạn
đang dùng hệ quy chiếu nào
để vẽ.
Tuy nhiên
chứa đủ 7 màu cơ bản
khi chiếu vào bề mặt
một vật thể
nó không tạo ra một màu đơn sắc
mà tạo ra rất nhiều rung động
màu sắc trong đó.
Các họa sĩ trường phái ấn tượng
đã hiểu điều này.
Các họa sĩ trường phái ấn tượng
không diễn tả ánh sáng
bằng cách pha màu vật thể
với màu trắng.
Họ vẽ ánh sáng
bằng nhiều màu cùng tồn tại.
Bằng một màu.
Màu đó không còn được hiểu
là màu của vật thể nữa
mà nó được đề cử
để trở thành ánh sáng.
Lúc này, không gian không còn đến từ
gần đậm, xa nhạt
mà đến từ
cách bạn điều khiển sắc độ
và lực ánh sáng
trên cùng một màu.
Sai không phải vì bạn
chưa thuộc đủ quy luật.
Sai vì bạn đang trộn lẫn
các hệ quy chiếu khác nhau
thay vì hỏi
gần thì nên đậm hay nhạt?
Hãy hỏi một câu khác.
Ánh sáng đang đứng ở đâu?
Khi bạn hiểu ánh sáng
bạn sẽ không còn lung túng về màu
và bạn cũng sẽ hiểu vì sao.
Có lúc màu đậm lại lùi xa
còn màu nhạt lại tiến gần.
Từ đây trở đi
khi bạn đứng trước một bức tranh phẳng.
Đừng hỏi
màu này có đúng không?
Ánh sáng hay tối?
Hãy hỏi ánh sáng đang đi đâu?
Vì trong hội họa
không gian không nằm trong một màu đúng.
Thay vì nhìn một bức tranh
như một tập hợp
những mảng màu riêng lẻ
hãy nhìn vào mối quan hệ giữa chúng
và mối quan hệ đó
được tổ chức bởi ánh sáng.
Đừng để mình mắc kẹt trong câu hỏi
màu này có đúng với thực tế không?
Hãy chuyển sang một câu hỏi khác.
Người xem
có cảm nhận được không gian
khối lượng
và chiều sâu của bức tranh này không?
Bởi vì trong hội họa
chính ánh sáng
là thứ tạo nên cấu trúc
và không gian
của bức tranh.
