Nhiều người nhìn nhận lễ tục truyền thống chỉ qua hình thức bên ngoài. Thấy người ta cúng tổ tiên, dâng hương thì cho là mê tín lỗi thời; gặp quy tắc chào hỏi, vái lạy hay trật tự lớn nhỏ trên bàn tiệc thì xem là những nghi thức rườm rà. Nhưng khi chỉ chú trọng động tác mà bỏ qua ý nghĩa bên trong, người ta dễ quên mất cốt lõi nâng đỡ lễ tục: lòng kính sợ.
- Xót xa thanh niên 19 tuổi bị bạn gái lừa bán sang Myanmar, chịu tra tấn suốt 4 tháng: Khi tình yêu trở thành cạm bẫy chết người
- Mẹ trẻ ôm con trai nhảy cầu ở Phú Thọ: Nỗi đau mất mát và bài học trân quý sinh mệnh
- Những việc làm nhỏ nhưng nó vẫn mà giúp chúng ta có thể thay đổi vận mệnh của mình mà bạn không nhận ra
Trong Lễ ký có câu: “Vô bất kính” (Chớ không kính). Ba chữ ngắn gọn ấy chỉ ra căn bản của lễ. Mọi nghi thức, phong tục và quy tắc, bên ngoài là trình tự, bên trong là tấm lòng không dám khinh suất.
Lòng kính sợ không phải nhát gan hay mù quáng phục tùng, mà là hiểu rằng con người sống giữa trời đất, có nguồn cội, có giới hạn và có những điều cần được đối đãi nghiêm trang. Lễ tục chính là cách biến thái độ vô hình ấy thành hành động cụ thể trong đời sống.
Trước hết, người xưa kính sợ trời đất và bốn mùa. Trong xã hội nông nghiệp, mùa màng và cơm áo phụ thuộc nhiều vào thời tiết.
Xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng là quy luật gắn liền với sự sống. Những lễ tế cuối năm, cầu mùa xuân hay tạ ơn mùa thu không đơn thuần nhằm cầu may, mà còn thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên đã nuôi dưỡng con người, đồng thời nhắc nhở con người không thể đòi hỏi vô hạn từ đất trời.
Những điều kiêng kỵ như không chặt phá rừng non, không săn bắt vào mùa sinh sản hay biết tiết chế khi sử dụng tài nguyên cũng thể hiện tinh thần ấy. Người xưa chưa có lý thuyết sinh thái hiện đại, nhưng thông qua phong tục, họ truyền lại cho các thế hệ sau bài học thuận theo quy luật tự nhiên, hiểu giới hạn của mình và không tùy tiện chi phối muôn vật.
Thứ hai là lòng kính sợ đối với tổ tiên và nguồn cội, được thể hiện qua tinh thần “thận chung truy viễn”, nghĩa là cẩn trọng việc cuối đời và nhớ về tổ tiên xa xưa. Những dịp Thanh minh, Đông chí hay Trung nguyên thường khiến người ta đặt câu hỏi liệu người đã khuất có cảm nhận được lễ vật hay không. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở câu hỏi ấy, chúng ta dễ bỏ qua ý nghĩa sâu xa của nghi lễ.
Tăng Tử nói: “Thận chung truy viễn, dân đức quy hậu hĩ”, nghĩa là khi coi trọng việc tang ma và tưởng nhớ nguồn cội, đức của người dân sẽ trở nên thuần hậu. Trọng tâm không chỉ nằm ở lễ vật dâng lên tổ tiên, mà còn ở việc người sống nhớ mình từ đâu mà đến.
Một buổi quét mộ, dọn cỏ, dâng chén trà cũng là dịp nhớ lại công lao ông bà, trân trọng sự truyền thừa của gia đình và hiểu rằng mỗi người đều là một mắt xích trong dòng chảy nhiều thế hệ. Khi biết ơn nguồn cội, con người cũng dễ sống sâu sắc, bớt chỉ chăm chăm vào lợi ích trước mắt.
Trong đời sống thường ngày, lòng kính sợ còn thể hiện qua sự tôn trọng giữa người với người. Những quy tắc như người lớn động đũa trước, ngồi theo thứ tự, không tùy tiện ngắt lời hay giữ chừng mực khi đến nhà người khác có thể trông rườm rà, nhưng ý nghĩa căn bản là dạy con người biết tôn trọng ranh giới của nhau.
Khổng Tử nói: “Hữu lễ giả kính nhân”, nghĩa là người có lễ thì biết kính trọng người khác. Kính người không phải tự hạ thấp bản thân, mà là thừa nhận giá trị của người đối diện.
Tôn kính bề trên là ghi nhận kinh nghiệm và sự hy sinh; nhường nhịn đồng lứa là giữ sự ôn hòa; thương yêu người nhỏ tuổi hơn là tạo điều kiện để họ trưởng thành. Qua từng bữa cơm, lời nói và cách ứng xử, lễ tục giúp sự tôn trọng dần trở thành thói quen, giảm bớt va chạm và xúc phạm trong các mối quan hệ.
Cuối cùng, lòng kính sợ cần hướng về chính bản thân mỗi người. Lễ tục không chỉ giúp con người biết kính trời đất, tổ tiên và người khác, mà còn là phương thức tu thân, nhắc nhở mỗi người tự giữ lời nói, hành vi và không buông thả theo dục vọng riêng.
Khổng Tử có câu: “Tế thần như thần tại”, nghĩa là khi cúng tế phải thành kính như thể thần linh đang hiện diện. Nếu lòng người hời hợt, nghi thức dù đầy đủ cũng chỉ còn hình thức. Lễ không phải màn trình diễn cho người khác xem, mà nhằm chỉnh đốn nội tâm.
Quan lễ và kê lễ trong truyền thống cũng mang ý nghĩa ấy: đánh dấu sự trưởng thành, đồng thời nhắc người trẻ rằng từ nay phải biết tự trọng và gánh vác trách nhiệm. Kính sợ chính mình là giữ ranh giới lương tri, hiểu điều gì nên làm và điều gì cần tránh.
Tuy nhiên, cần phân biệt tinh thần kính trọng trong lễ tục với những khuôn khổ áp bức được gắn thêm qua thời gian. Có nơi mượn danh lễ nghĩa để duy trì đẳng cấp khắc nghiệt hoặc buộc người khác phục tùng mù quáng.
Những điều ấy không đồng nghĩa với tinh thần cốt lõi của cổ lễ, vốn hướng con người đến nhân ái, chừng mực và tu dưỡng. Giữ lễ không có nghĩa là cố chấp với mọi hình thức cũ; kính sợ cũng không có nghĩa từ bỏ suy xét của bản thân.
Ngày nay, nhiều nghi thức cổ xưa không còn phù hợp với nhịp sống hiện đại, nhưng giá trị bên trong vẫn có thể tiếp nối bằng những cách giản dị.
Kính trọng thiên nhiên là bảo vệ cây cỏ và tiết kiệm tài nguyên; nhớ về nguồn cội là trân trọng người thân, gìn giữ gia phong; kính trọng người khác là biết lắng nghe và tôn trọng những ý kiến khác biệt; kính trọng bản thân là giữ nguyên tắc, không chạy theo đám đông để làm điều trái với lương tâm.
Trong cuộc sống hiện đại, con người thường đề cao tự do nhưng đôi khi quên rằng tự do cũng cần giới hạn. Người không có điều gì để kính trọng, không biết tự kiềm chế rất dễ trở nên kiêu ngạo và hành động tùy tiện.
Ngược lại, người có lòng kính sợ biết tiết chế bản thân, nghĩ đến người khác và cân nhắc hậu quả trước khi hành động. Những giới hạn ấy không nhất thiết trói buộc con người, mà giúp họ sống vững vàng và có trách nhiệm hơn.
Lễ tục chưa bao giờ chỉ là những nghi thức để hoài niệm quá khứ. Đó còn là bài học nhân văn mà người xưa gửi lại, nhắc con người hiểu sự rộng lớn của trời đất, trân trọng nguồn cội, kính trọng người khác và giữ gìn lương tri của chính mình.
Đọc hiểu lòng kính sợ đằng sau lễ tục không phải để sao chép nguyên xi phong tục cũ, mà là gìn giữ thái độ sống tốt đẹp ấy. Khi trong lòng còn điều đáng kính, con người sẽ biết dừng trước điều không nên làm, biết khoan hậu trong cách đối đãi và vững vàng hơn trên đường đời.
Tiểu Hoa biên dịch
Theo: aboluowang.com