Ở bài viết trước, mình đã đi qua vài cú pháp cơ bản cần thiết phải biết trong Python. Bây giờ, ta sẽ tìm hiểu cách sử dụng thư viện SymPy trong Python để giải quyết những bài toán tương giao đơn giản trong chương trình THPT.
Nhắc lại, để sử dụng thư viện Sympy, ta khai báo:

import sympy as sp

1. Các cú pháp thường dùng

1.1. Lệnh sp.symbols

  • Mục đích: khai báo các ký hiệu toán học (biến số, tham số) trong tập số thực.
  • Cú pháp: var1, var2 = sp.symbols('ten_1 ten_2', real=True)

▶ Ví dụ:
x, m = sp.symbols('x m', real=True)

1.2. Lệnh sp.Eq

  • Mục đích: thiết lập đối tượng phương trình toán học f(x) = g(x).
  • Cú pháp: eq = sp.Eq(ve_trai, ve_phai)

▶ Ví dụ:
eq = sp.Eq(x**3 - 3*x, m)

1.3. Lệnh sp.diff

  • Mục đích: tính đạo hàm để khảo sát tính đơn điệu và tìm điểm tới hạn khi cô lập tham số.
  • Cú pháp: f_prime = sp.diff(bieu_thuc, bien_lay_dao_ham)

▶ Ví dụ:
f_prime = sp.diff(x**3 - 3*x, x)
print(f_prime)

▶ Kết quả:
3*x**2 - 3

1.4. Lệnh sp.roots

  • Mục đích: tìm nghiệm chính xác của đa thức kèm số bội (multiplicity), để lọc nghiệm bội lẻ (điểm cực trị thực sự) và loại nghiệm bội chẵn.
  • Cú pháp: r_dict = sp.roots(da_thuc, bien)

▶ Ví dụ:
r = sp.roots(3*x**2 - 3, x)
print(r)

▶ Kết quả (mỗi nghiệm kèm số bội của nó):
{-1: 1, 1: 1}

1.5. Lệnh sp.solve

  • Mục đích: giải phương trình, tìm tập nghiệm chính xác (dạng căn thức, phân số).
  • Cú pháp: sp.solve(phuong_trinh, an_so)

▶ Ví dụ:
roots = sp.solve(sp.Eq(x**2 - 2, 0), x)
print(roots)

▶ Kết quả:
[-sqrt(2), sqrt(2)]

1.6. Lệnh expr.subs

  • Mục đích: thế giá trị cụ thể của tham số hoặc biến số vào biểu thức hoặc phương trình.
  • Cú pháp: bieu_thuc.subs(bien, gia_tri)
    hoặc truyền danh sách: bieu_thuc.subs([(b1, g1), (b2, g2)])

▶ Ví dụ:
a = (x**3 - 3*x).subs(x, 1)
print(a)

▶ Kết quả:
-2

Chạy code trên https://py.truyenthong.edu.vn/lab/index.html

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

2. Bài toán minh họa

Đề bài: Tìm tọa độ các giao điểm của đồ thị (C): y = x³ − 3x và parabol (P): y = x² − 3.

Ý tưởng: hoành độ giao điểm là nghiệm của phương trình x³ − 3x = x² − 3. Sau khi có hoành độ, thế vào một trong hai hàm số để tìm tung độ.

▶ Chương trình:
import sympy as sp
x = sp.symbols('x', real=True)
f = x**3 - 3*x
g = x**2 - 3
eq = sp.Eq(f, g)
nghiem = sp.solve(eq, x)
print("Hoanh do giao diem:", nghiem)
for x0 in nghiem:
       print("Giao diem:", (x0, f.subs(x, x0)))

▶ Kết quả:
Hoanh do giao diem: [1, -sqrt(3), sqrt(3)]
Giao diem: (1, -2)
Giao diem: (-sqrt(3), 0)
Giao diem: (sqrt(3), 0)

Chạy code trên web https://py.truyenthong.edu.vn/lab/index.html

Vậy là ta đã giải quyết một bài toán tương giao đơn giản bằng thư viện SymPy. Ở một video sau, mình sẽ giới thiệu chi tiết cách chạy code trên web https://py.truyenthong.edu.vn/lab/index.html để giải bài toán tương giao khó hơn.