Trong một cuộc trò chuyện gần đây, nhà vật lý thiên văn Neil deGrasse Tyson đã nói một câu khiến nhiều người giật mình: “Bạn có khoảng 20% gene giống hệt với một quả chuối.”

Câu nói ấy không phải để gây sốc cho vui. Nó là cánh cửa mở vào một góc nhìn sâu hơn nhiều, góc nhìn về nguồn gốc của sự sống, về sự thống nhất của mọi thứ trên Trái Đất, và về vị trí mong manh của chúng ta trong vũ trụ.

• Cậu bé 13 tuổi mắc urê huyết giai đoạn cuối, đêm đêm đi nhặt phế liệu, không oán trách người mẹ đã bỏ mình
• Đôi đũa: đầu vuông đuôi tròn, dài 7 tấc 6 phân (25,3cm) là ý nghĩa gì?
• Tôi đã buông được nỗi lo âu trong kinh doanh nhờ một quyển sách quý

Không phải 20% DNA, mà là 20% gene và điều đó còn quan trọng hơn. Con số thường được truyền miệng là “con người giống chuối 50–60% DNA”. Thực tế khoa học chính xác hơn:

Khoảng 60% gene của người có một bản tương đồng có thể nhận ra trong bộ gene của chuối. Trong số những gene đó, các protein được mã hóa giống nhau trung bình khoảng 40%. Nếu tính theo ortholog (gen trực giao - là các gen ở các loài khác nhau cùng bắt nguồn từ một gen tổ tiên chung và bị phân tách bởi quá trình hình thành loài) chặt chẽ, con số ortholog rõ ràng rơi vào khoảng 20% đúng như Tyson đã nói.

Điều quan trọng cần hiểu rõ: gene mã hóa protein chỉ chiếm khoảng 2% toàn bộ DNA của chúng ta. Phần còn lại chủ yếu là vùng điều hòa và DNA có chức năng chưa rõ hoặc đã mất chức năng qua tiến hóa. Vì vậy, “giống 50–60% gene” thực chất chỉ tương đương khoảng 1% toàn bộ DNA. Chuỗi DNA tổng thể của người và chuối gần như không khớp nhau khi so sánh trực tiếp.

Vậy tại sao vẫn còn những gene giống nhau sau hơn 1,5 tỷ năm tách biệt tiến hóa?

Vì đó là các gene “housekeeping”, gene bảo trì cơ bản của tế bào: nhân đôi DNA, sửa chữa DNA, tổng hợp protein, hô hấp tế bào, chuyển hóa năng lượng… Những chức năng này quá quan trọng đến mức gần như không thể thay đổi nhiều. Chúng đã xuất hiện từ tổ tiên chung cuối cùng của mọi sự sống trên Trái Đất (LUCA), cách đây khoảng 3,5–4 tỷ năm.

Chuối chỉ là ví dụ gần gũi và bất ngờ nhất. Chúng ta còn chia sẻ khoảng 85% gene với chuột, 61% với ruồi giấm, và một phần đáng kể với rất nhiều loài thực vật khác. DNA của con người không phải là thứ độc quyền. Nó là phiên bản được chỉnh sửa liên tục của một bản thiết kế chung mà mọi sinh vật trên hành tinh này đều thừa hưởng.

Từ DNA đến các vì sao: Chúng ta mang trong mình lịch sử của vũ trụ

DNA được tạo thành từ các nguyên tố: carbon, hydrogen, oxygen, nitrogen, phosphorus… Những nguyên tố này không sinh ra trên Trái Đất.

Neil deGrasse Tyson thường xếp thứ tự các nguyên tố phổ biến nhất trong cơ thể người: Hydrogen (chủ yếu trong nước), Oxygen, Carbon, Nitrogen, rồi đến “other”. Khi so sánh với vũ trụ, thứ tự gần như trùng khớp (bỏ qua helium vì nó trơ về mặt hóa học). Hydrogen đến từ Big Bang. Carbon, oxygen, nitrogen và hầu hết các nguyên tố nặng hơn được “nung nấu” trong lõi các ngôi sao, rồi bị nổ tung ra khi sao chết, trở thành nguyên liệu cho thế hệ sao và hành tinh sau này.

Chúng ta không chỉ sống trong vũ trụ. Vũ trụ sống trong chúng ta. Mỗi nguyên tử carbon trong DNA, mỗi phân tử nước trong tế bào, đều từng là một phần của các vì sao đã tắt từ rất lâu trước khi Trái Đất hình thành. Đó là ý nghĩa sâu sắc nhất của câu nói “chúng ta là bụi sao”.

Khi đứng trên bề mặt Mặt Trăng nhìn về Trái Đất, mọi thứ thay đổi hoàn toàn. Không còn biên giới quốc gia, không còn đường kẻ trên bản đồ. Chỉ còn một quả cầu xanh nhỏ bé treo lơ lửng trong bóng tối vũ trụ, với một lớp khí quyển mỏng đến mức nếu thu nhỏ Trái Đất xuống bằng một quả táo, thì bầu khí quyển chỉ mỏng bằng lớp vỏ của quả táo ấy.

Từ góc nhìn đó, những cuộc chiến tranh vì ngôn ngữ, tôn giáo, màu da, hay chỉ vì “đứng ở hai bên một đường kẻ trên cát” trở nên vô cùng nhỏ nhoi. Từ Mặt Trăng nhìn xuống, chẳng khác nào nhìn những con sâu đang hủy hoại quả táo.

Lớp vỏ khí mỏng manh ấy là thứ duy nhất bảo vệ mọi sự sống chúng ta biết đến. Và chính những sinh vật mang trong mình DNA chung, được làm từ cùng nguyên liệu của các vì sao, lại đang chia rẽ và phá hủy ngôi nhà mong manh ấy.

Góc nhìn này không nhằm khiến con người cảm thấy vô nghĩa. Ngược lại, nó mở rộng khái niệm “tổ tiên” đến tận cùng: từ dòng họ máu mủ, đến mọi sự sống trên Trái Đất, rồi đến cả những ngôi sao đã chết từ hàng tỷ năm trước. Chúng ta là một phần của câu chuyện dài ấy: vừa là kết quả, vừa là người kể tiếp.

Hiểu được điều đó không chỉ mang lại sự khiêm nhường, mà còn mang lại trách nhiệm. Vì nếu DNA của chúng ta từng là một phần của vũ trụ, và nếu bầu khí quyển chỉ mỏng như vỏ táo, thì cách chúng ta đối xử với nhau và với hành tinh này không còn là chuyện riêng của bất kỳ dân tộc, tôn giáo hay quốc gia nào nữa. Đó là chuyện của cả sự sống.

Mỹ Mỹ biên tập