Mỗi khi một hãng card đồ họa tung ra chương trình tặng kèm game bom tấn, mục tiêu rất rõ ràng: tri ân khách hàng đã lựa chọn sản phẩm của họ. Người mua một chiếc card đồ họa đủ điều kiện sẽ được nhận thêm một tựa game trị giá vài chục USD, như một phần quà khuyến mại.

• Nhà thần kinh học - Tiến sĩ Tara Swart: Bằng chứng ta có thể giao tiếp với người đã khuất
• Ngày báo giấy nghỉ hưu
• Phải nghỉ việc vì bệnh quá nhiều, kỳ tích xảy ra sau khi tu luyện Phật Pháp

Thế nhưng, ở đâu có chính sách ưu đãi, ở đó luôn có người tìm cách biến nó thành cơ hội để trục lợi. Trên nhiều diễn đàn công nghệ quốc tế, từ nhiều năm trước đã xuất hiện những cuộc thảo luận về một "mẹo" khá quen thuộc: mua card đồ họa chỉ để lấy mã game miễn phí, kích hoạt trò chơi vào tài khoản cá nhân, sau đó gửi yêu cầu trả lại sản phẩm.

Năm 2016, trên diễn đàn Tom's Hardware, một người dùng công khai đặt câu hỏi: nếu đã kích hoạt mã game tặng kèm rồi trả lại card đồ họa thì sẽ được hoàn tiền như thế nào. Ngay lập tức, nhiều thành viên cho rằng nếu nhà bán lẻ đủ tỉnh táo thì phải khấu trừ toàn bộ giá trị của trò chơi khỏi khoản hoàn tiền. Sau đó, chính người đăng bài quay lại cập nhật rằng mỗi nơi xử lý một khác: có nhà bán lẻ khấu trừ toàn bộ giá trị game, có nơi chỉ trừ tượng trưng vài xu, thậm chí có nơi vẫn hoàn lại đầy đủ tiền mua card.

Không chỉ một trường hợp.

Năm 2015, cũng trên Tom's Hardware, một khách hàng của Newegg hỏi liệu khi trả lại card đồ họa thì mã game đã kích hoạt có bị vô hiệu hóa hay không. Phản hồi từ bộ phận hỗ trợ cho biết họ chỉ khấu trừ khoản tiền được ghi trên hóa đơn, trong trường hợp đó chỉ là 0,99 USD, đồng thời xác nhận rằng mã game đã kích hoạt không thể thu hồi.

Chính những lỗ hổng như vậy khiến nhiều người bắt đầu coi đây là một "chiêu tiết kiệm", thậm chí chia sẻ kinh nghiệm với nhau trên các diễn đàn và mạng xã hội.

Nhưng điều đáng suy ngẫm là: người thông minh hay người khôn lỏi?

Một chương trình tặng game không phải được tạo ra để phục vụ những người chỉ muốn lấy quà rồi trả lại hàng. Chi phí của những mã game ấy không phải từ trên trời rơi xuống. Doanh nghiệp phải bỏ tiền mua bản quyền, hợp tác với nhà phát hành, xây dựng chiến dịch tiếp thị và chấp nhận giảm lợi nhuận để tạo thêm giá trị cho khách hàng thực sự.

Khi một người ngay từ đầu đã có ý định mua chỉ để lấy quà rồi hoàn trả sản phẩm, họ có thể không vi phạm điều khoản pháp lý nào của cửa hàng, nhưng rõ ràng đã đi ngược lại tinh thần của chương trình khuyến mại. Nhiều người lập luận rằng: "Chính sách cho phép trả hàng thì tôi có quyền trả."

Đúng. Nhưng quyền không đồng nghĩa với đạo đức. Pháp luật chỉ quy định giới hạn tối thiểu của hành vi. Còn đạo đức mới quyết định giới hạn cao nhất của con người.

Một doanh nghiệp khi nhận lại sản phẩm phải chịu rất nhiều chi phí mà người mua không nhìn thấy: chi phí vận chuyển hai chiều, nhân sự kiểm tra hàng, đóng gói lại, xử lý kho, nguy cơ sản phẩm không còn được bán như hàng mới và đặc biệt là mã game đã được kích hoạt thì không thể thu hồi.

Khoản thiệt hại ấy cuối cùng sẽ đi đâu?

Nó không biến mất. Nó sẽ được cộng vào giá bán của những sản phẩm sau, vào việc cắt giảm các chương trình khuyến mại hoặc vào những chính sách đổi trả ngày càng khắt khe hơn. Người chịu ảnh hưởng cuối cùng lại chính là những khách hàng trung thực. Có lẽ cũng vì những hiện tượng này mà các hãng phần cứng buộc phải thay đổi cách phát hành quà tặng.

Năm 2017, NVIDIA bắt đầu áp dụng cơ chế xác thực phần cứng khi đổi mã game. Người mua không còn chỉ nhập một chuỗi ký tự để nhận game như trước. Họ phải cài phần mềm GeForce Experience (nay là NVIDIA App), đăng nhập tài khoản và hệ thống sẽ kiểm tra xem máy tính có đúng card đồ họa đủ điều kiện hay không trước khi cho phép kích hoạt. Theo NVIDIA, mục đích của bước xác thực là bảo đảm mã game được sử dụng bởi chính người mua sản phẩm đủ điều kiện.

Điều đáng chú ý là trên diễn đàn AnandTech khi đó, nhiều thành viên nhận xét rằng việc siết chặt quy trình đổi mã cũng nhằm hạn chế tình trạng mua card chỉ để lấy code rồi trả hàng hoặc bán lại mã game. Dù đây không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng rõ ràng hiện tượng này đã được cộng đồng công nghệ nhắc đến như một vấn đề đủ phổ biến để các hãng phải tìm cách kiểm soát.

Nhìn rộng hơn, đây không còn là câu chuyện của một chiếc card đồ họa hay một trò chơi điện tử. Đó là câu chuyện về lòng tin.

Một chính sách ưu đãi được xây dựng trên giả định rằng đa số khách hàng hành xử trung thực. Nhưng nếu ngày càng nhiều người coi việc khai thác kẽ hở là biểu hiện của sự thông minh thì doanh nghiệp sẽ buộc phải xây thêm nhiều lớp kiểm soát. Những thủ tục vốn đơn giản trở nên rườm rà. Những chương trình hào phóng dần biến mất. Xã hội vì thế cũng mất đi một phần sự tin cậy.

Người xưa có câu: "Quân tử ái tài, thủ chi hữu đạo." Người quân tử (người có đức) cũng yêu thích tiền tài, nhưng phải lấy bằng con đường chính đạo, ngay thẳng, không dùng thủ đoạn phi nghĩa. Một mã game có thể chỉ đáng vài trăm nghìn đồng. Nhưng cái giá phải trả cho sự khôn lỏi có thể là sự xói mòn lòng tin giữa doanh nghiệp và khách hàng, giữa người với người.

Có những món hời chỉ mang lại niềm vui trong vài phút. Nhưng cũng có những món hời khiến cả xã hội phải trả giá trong nhiều năm sau đó.

Mỹ Mỹ biên tập