Vào những năm đầu thế kỷ 10, vùng Kim Bảng Hà Nam còn hoang vắng, xóm làng lẫn với rừng xanh, thú hoang nhiều hơn người. Người dân nghèo khó, bám rừng ,bám núi, bám sông mưu sinh nhọc nhằn. Bỗng chợt vào năm 1069, dòng sông Đáy nườm nượp các chiến thuyền xuất hiện, cờ xí rợp trời. Là đoàn quân do tướng quân Thường Kiệt (bấy giờ chưa được ban quốc tính – họ Lý)đi bình Chiêm, gặp bão phải ghé vào chân núi Quyển tránh gió. Gió bão làm đổ cột cờ, cuốn lên đỉnh núi. Tránh gió bão, đoàn quân chinh chiến lại gặp dịch tả. Tướng quân lên núi Quyển Sơn tìm dược, và ngài đã tìm được thi thảo (cỏ thi), dập tắt cơn dịch. Ngài lại mộng thấy có hai vị thần nữ xin theo giúp chống giặc. Đoàn quân từ biệt dân làng xuôi nam . Cuối năm ấy, đoàn quân thắng lớn trở về, ngang qua Quyển Sơn, nhớ tới giấc mộng năm nào, tướng quân hạ lệnh thả neo, cho quân cắm trại bên rừng trúc, mở hội mừng chiến thắng và mời dân làng quanh vùng cùng chung vui.

Rừng Trúc

         Thời gian nghỉ ngơi bên rừng ngát hương trúc ấy, vị tướng quân một lòng vì nước vì dân, thương dân làng Quyền Sơn nghèo khó, đã dạy dân nuôi tằm dệt vải, sửa sang miếu thờ hai vị thần nữ, lại dạy các thôn nữ điệu hát múa (hát dậm ), bày cho các chàng trai đua thuyền. Tưởng tượng một chút, có lẽ khoảng thời gian này dân làng sôi nổi, hạnh phúc nhất. Có lẽ, cũng là phút thảnh thơi hiếm hoi của vị tướng quân tài giỏi nhất thời Lý – một trong 14 vị anh hùng dân tộc của lịch sử Việt Nam. 

         Gần 50 năm sau (năm 1117)  tưởng nhớ công ơn của ngài, dân làng đã dựng đền thờ sát bến sông, cạnh rừng trúc, chân núi Quyển. (Vì là đền cạnh rừng trúc mà thành tên Đền Trúc)

Hậu cung đền Trúc thờ Lý Thường Kiệt và hai vị thần nữ (được sắc phong Mẫu hậu và công chúa) ; Nguồn Internet.

         Ngọn núi bên rừng trúc thật ra không có tên. (Kim Bảng vốn bạt ngàn rừng núi, vô cùng hoang sơ). Theo lời dân làng truyền lại, chính tướng quân đã đặt tên cho núi là Cuốn Sơn – Quyển Sơn ( từ sự tích cờ chiến bị gió cuốn lên đỉnh núi), ông lại Cấm dân làng chặt phá cây rừng tại đây, nên Cuốn Sơn lại còn được gọi là Cấm Sơn. 

         Cho đến bây giờ, Cấm Sơn vẫn um tùm cây lá.

Lôi đi râm mát rợp bóng trúc trong quần thể đền Trúc

         Hàng năm, từ 10 tháng giêng đến mùng 6 tháng hai âm lịch,  dân làng Cấm Sơn mở lễ hội  tri ân và tưởng niệm tướng quân. Phần lễ có hát dậm, phần hội có đua thuyền.

Lễ hội Đền Trúc; Nguồn Internet

Đặc biệt lắm bạn ạ, hát Dậm chỉ có ở làng Quyền Sơn Kim Bảng Hà Nam. Điệu múa hát này được đích thân Lý Thường Kiệt chỉ dạy dân làng. Vì là điệu hát thờ Thánh (hát cung đình, lời của Thánh) khác hẳn các làn điệu chèo, quan họ...  nên quy định cực kỳ nghiêm ngặt: chỉ các thôn nữ chưa chồng ( sau này thêm  các phụ nữ góa bụa) mới được tham gia vào đội hát dậm. Hát dậm có khoảng 38 bài (sẽ trình diễn ở sân đền trong 2 giờ)  Đội hát dậm tùy số lượng người từ 10-20 người, đứng đầu là cụ trùm (cũng phải là người không chồng con hoặc góa bụa). Làn điệu dậm vô cùng mộc mạc bạn ạ. Nhạc chỉ là cặp sênh trong tay cụ trùm và hai chiếc trống con trong tay hai con dậm (mô phỏng trống trận năm nào ).

         Mỗi năm, tới ngày mùng 10 tháng giêng là lễ mở cửa đền, hai bên sân đền là lễ, ở giữa là hát dậm dâng Thánh. 38 bài dậm đều được trình diễn hết trong 2 giờ. Nội dung ca điệu là tình yêu quê hương, là lời nhớ ơn Thánh , là khúc ca lao động thường ngày của dân làng ..

Điệu hát Dậm thờ Thánh là phần không thể thiếu trong lễ hội

      Trải qua nghìn năm, chiến tranh loạn lạc, đói kém dịch bệnh, có đôi khi, khúc ca dậm bị đứt đoạn nhưng chưa khi nào bị thất lạc. Dư âm về tình thương dân của vị tướng tài ba ăn sâu vào tâm khảm từng con dân quanh Cấm Sơn vô cùng mạnh mẽ. Khi vào tháng lễ hội, Kiệu thờ sẽ được rước từ đình Quyển Sơn về đền, xin chân nhang, rồi lại quay lại đình. Dọc đường rước, từng nhà, từng nhà dân bày mâm tế lễ ngay trước cửa nhà, tưởng nhớ công ơn Lý Thường Kiệt và hai vị thần nữ. Làn điệu dậm sẽ ngân nga vang vọng không trung cùng nhịp sênh tre giản dị, thấm dần vào tâm hồn người dân. Tập tục đẹp ấy cứ âm thầm như dòng sông Đáy khi cuồn cuộn mùa lũ, khi êm ả mùa hạn nhưng chưa từng dừng lại. Mỗi một cụ trùm dậm nghỉ hát vì tuổi cao sẽ truyền lại cho người kế tiếp. Các bé gái 10-12 tuổi bắt đầu tập luyện thuộc từng làn điệu dậm, đợi chính một ngày nào, mình lại xênh xang áo lễ, quạt hồng, ngân nga từng lời Thánh trong lễ Mở đền.

     Vào thập niên 90 thế kỷ 20, cụ trùm hát dậm là cụ Trịnh Thị Răm (Dăm)- cụ hát từ thuở 12-18, khi chồng hi sinh, góa bụa, cụ lại hát, vừa hát vừa truyền dạy lại cho con cháu. Cụ Răm cũng là nghệ nhân hát dậm Quyển Sơn đầu tiên tham dự vở múa đương đại “Hạn hán và cơn mưa” của đạo diễn  Ea Sola Thủy, bà bay đi 16 nước Châu Âu, mang theo làn điệu dậm ngân nga những phút chờ diễn. Hát dậm từ thời gian này cho tới hiện tại, lại sống lại, rực rõ hơn bao giờ hết. Dòng thời gian linh thiêng là thế đó. Người dân Quyển Sơn là thế đó. Ngàn năm đã qua đi, tấm lòng son tin tưởng vào Thần, vào Thánh còn mãi mãi

     Ngôi đền cổ kính bên rặng trúc xanh, mờ ảo trong khói sương. Rừng trúc ngàn năm giờ chỉ còn vài mảnh nhỏ nhưng vẫn thẳng tắp, xanh biêng biếc như tấm lòng vì nước vì dân của vị tướng Lý Thường Kiệt, vang danh mãi trong lịch sử nước nhà.

     Ngắm lớp trúc xanh còn lại, tôi cứ ao ước tỉnh  Hà Nam hãy có kế hoạch phục hồi, nhân rộng mảnh trúc này thành rừng như quân lệnh năm nào của vị tướng huyền thoại : Cấm phá rừng. Lệnh ấy khiến núi có tên, khiến làng có danh có tính: Cấm Sơn, Quyển Sơn. 

     Ghi nhớ công ơn, kế thừa và phát huy là cách để bảo tồn tốt nhất những huyền thoại lịch sử phải không?