HÀ NAM DƯỚI CÁC TRIỀU ĐẠI LÝ - TRẦN

(Từ thế kỉ XI đến đầu thế kỉ XV)

       Thời Lý - Trần, lịch sử Hà Nam cũng như lịch sử dân tộc bước sang một trang mới, đất nước phát triển vững chắc về mọi mặt. Những thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội là cơ sở để Đại Việt tiếp tục giành được những chiến công hiển hách chống giặc ngoại xâm. Dân tộc ta rất vững tin ở sức mình trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Hòa nhịp với cả nước, nhân dân Hà Nam tự hào vì đã cống hiến nhiều sức lực cùng vật chất vào sự nghiệp dựng nước và giữ nước chung của dân tộc, đóng góp vào việc xây dựng nền văn minh nước Đại Việt.

I. HÀ NAM DƯỚI TRIỀU ĐẠI LÝ (1009 - 1226)

1. Tình hình chính trị, quân sự.

       Năm 1010, vua Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long theo đường thủy qua địa phận Hà Nam. Nhân dân Hà Nam đã có nhiều đóng góp về sức người, sức của cho công cuộc dời đô này.

       Trước sự xâm lấn, quấy nhiễu từ phương Nam, năm 1069, vua Lý Thánh Tông hạ chiếu thân chinh đi đánh Chiêm Thành, qua phủ Lý Nhân (Hà Nam). Nhân dân nơi đây đã ủng hộ, giúp đỡ không chỉ về vật chất mà cả về lực lượng. Nhiều thanh niên trai tráng đã tham gia đội quân Nam chinh 5 vạn người của triều đình.

2.Tình hình kinh tế.

        Nhà Lý thường xuyên quan tâm phát triển kinh tế, đặc biệt là nông nghiệp. Vùng đất Hà Nam là một trong những nơi cung cấp lương thực trực tiếp cho triều đình.

       Vua Lý cho lập hành cung ở phủ Lý Nhân và vùng núi Đọi Sơn để thường xuyên xem xét việc cày cấy. Lễ hội Tịch điền được tổ chức ở hành cung Lợi Nhân, ngay bên hữu ngạn sông Hồng. Các vua Lý nhiều lần về Lý Nhân để thị sát công việc đồng áng.

       Thời kì này, ruộng đất chủ yếu vẫn là ruộng công làng xã. Ngoài ra còn có ruộng tư, ruộng quốc khố và ruộng phong cấp. Đã bắt đầu xuất hiện trang ấp của các tôn thất, song số lượng không nhiều.

        Các nghề thủ công ở Hà Nam thời kì này cũng được đẩy mạnh và có nhiều tiến bộ, đặc biệt là nghề gốm, chạm khắc đá, xây dựng, kiến trúc. Hàng loạt các ngôi chùa, tháp, bia đá…xuất hiện tại các địa phương Hà Nam, điển hình là chùa Đọi Sơn ở núi Đọi (xã Tiên Sơn, huyện Duy Tiên). Hệ thống chợ làng, chợ quê được hình thành.

3.Tình hình văn hóa, giáo dục.

  1. Tôn giáo:

        - Phật giáo rất thịnh đạt.

       - Chùa tháp được xây dựng khắp nơi.

       - Chùa Đọi Sơn là một trong những trung tâm Phật giáo lớn của Đại Việt thời bấy giờ.

      b.Giáo dục:

       - Giáo dục bắt đầu phát triển.

       - Nhà Lý mở khoa thi đầu tiên để tuyển chọn nhân tài.

     c.Văn hóa:

       - Văn học dân gian tiếp tục phát triển. Văn học viết ra đời. Các tác phẩm thường liên quan đến Phật giáo.

       - Văn nghệ dân gian ngày càng phong phú, xuất hiện điệu múa hát dân gian rất đặc sắc (hát Dậm ở xã Quyển Sơn, huyện Kim Bảng)

II. HÀ NAM DƯỚI TRIỀU ĐẠI TRẦN (1226 - 1400)

1.Tình hình chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, giáo dục.

       Ở Hà Nam, nhà Trần đã cho xây dựng ở Quắc Hương (xã Vũ Bản, huyện Bình Lục) một lực lượng vũ trang tương đối mạnh. Xung quanh hành cung Tức Mặc (Nam Định), lập nhiều đồn binh để bảo vệ, lấy quân cấm vệ chủ yếu từ địa phương và các lộ phụ cận, trong đó có vùng đất Hà Nam.

       Thời kì này, Hà Nam vẫn là một vùng nông nghiệp trọng điểm của Nhà nước, sản xuất nông nghiệp rất phát triển. Ruộng đất gồm có: ruộng công làng xã chiếm phần lớn diện tích; ruộng đất tư của địa chủ, nhà chùa, ruộng điền trang, thái ấp của vương hầu, quý tộc. Tại Hà Nam, có thái ấp của Trần Thủ Độ ở Quắc Hương; thái ấp của Trần Khánh Dư ở Dưỡng Hòa (xã Duy Hải, huyện Duy Tiên). Nhà Trần còn cho đắp đê dọc theo sông Hồng để ngăn lũ lụt.

       Các nghề thủ công có nhiều khởi sắc. Nghề dệt ở vùng Nha Xá (Duy Tiên), nghề làm gốm tại khu thái ấp Quắc Hương của Trần Thủ Độ vẫn được duy trì, phát huy. Các nghề thủ công khác như: chạm đá, khắc bia, nghề mộc…cũng được quan tâm và có nhiều tiến bộ.

       Các chợ làng, chợ quê tiếp tục phát triển, đáp ứng nhu cầu trao đổi hàng hóa của nhân dân.

       Nho giáo ngày càng được đề cao. Chế độ học hành thi cử ngày càng quy củ hơn. Việc học hành ở các địa phương được chú ý, đã xuất hiện các trường, lớp học tư.

       Ảnh hưởng của Phật giáo ở Hà Nam thời Trần vẫn tương đối sâu đậm. Nhiều di vật thời Trần còn lưu lại tại Hà Nam phán ánh điều này.

       Văn nghệ dân gian ở Hà Nam vẫn tiếp tục phát triển, loại hình tiêu biểu là hát chèo. Nghệ thuật kiến trúc đạt tới trình độ cao, được thể hiện rõ trong việc xây dựng các hành cung ở vùng Tức Mặc.

III. Hà Nam trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên (Thế kỉ XIII).

       Năm 1258, quân Mông Cổ xâm lược nước ta. Trước thế mạnh ban đầu của giặc, triều đình đã thực hiện cuộc rút lui chiến lược về vùng sông Thiên Mạc (Duy Tiên, Hà Nam) rồi rẽ vào sông Hồng, xuôi về phía Thiên Trường nhằm bảo toàn lực lượng, chờ thời cơ phản công.

       Trên chặng đường rút lui chiến lược của quan quân triều đình qua các địa phương Hà Nam, nhân dân Hà Nam đã tham gia tích cực, tạo điều kiện về lương thực, thực phẩm, nơi tạm trú…để ủng hộ và bảo vệ vua tôi nhà Trần. Khi thời cơ đến, quân dân Hà Nam đã cùng quân dân cả nước vùng lên đánh đuổi quân xâm lược ra khỏi bờ cõi.

       Trong cuộc kháng chiến lần này, bà Trần Thị Dung vợ thái sư Trần Thủ Độ đã sơ tán toàn bộ gia quyến về vùng Hoàng Giang (Lý Nhân - Hà Nam), được nhân dân Hà Nam bảo vệ, chăm lo chu đáo, giúp cho tướng sĩ ngoài mặt trận yên tâm đánh giặc, góp phần thực hiện thành công kế hoạch “vườn không, nhà trống” của triều đình.

       Năm 1285, quân Nguyên xâm lược nước ta lần thứ 2, nhà Trần thực hiện cuộc rút lui chiến lược khỏi kinh thành. Trần Hưng Đạo đã cho đặt kho lương ở Trần Thương (huyện Lý Nhân) để phục vụ kháng chiến lâu dài. Vùng đất Hà Nam cùng với Nam Định, Ninh Bình trở thành nơi cung cấp lương thực cho triều đình và quy tụ nghĩa sĩ bốn phương, tăng cường lực lượng bổ sung cho quân đội.

       Nhân dân các địa phương Hà Nam hăng hái, tích cực tham gia kháng chiến. Tiêu biểu như: Trần Duy Công ở xã An Lão, huyện Bình Lục; Dương Công Đán ở An Bài (Đồng Du - Bình Lục); Lê Thị Liên và Minh Hải đại vương ở Kim Bảng…Rất nhiều tấm gương hy sinh anh dũng của con em Hà Nam trong cuộc kháng chiến được sử sách ghi lại.

       Tháng 5 năm 1285, khi thời cơ đến, vua tôi nhà Trần đã mở cuộc tổng phản công tiêu diệt quân thù. Trận đánh đầu tiên đã diễn ra trên đất Hà Nam, đó là trận tấn công đồn A Lỗ (nay thuộc thôn Lỗ Hà, xã Chuyên Ngoại, thị xã Duy Tiên). Quân ta giành thắng lợi giòn giã, mở màn cho hàng loạt những trận thắng khác trong cuộc phản công truy kích, quét sạch quân thù ra khỏi bờ cõi.

Giai đoạn lịch sử này còn lưu lại nhiều dấu tích cho tới ngày nay. Các cổ vật được giới sử học, khảo cổ học tìm được tại chùa Long Đọi Sơn (Duy Tiên), chùa Đùng (Phi Lai Địa Tạng – Thanh Liêm) đã đang là tư liệu quý giá để hiểu hơn về lịch sử của cha ông ta thời ấy...