Xem 3 phút đầu của video và hoàn thiện sơ đồ về cơ ché tác dungj của Sulfamide và Trimethoprime

Sulfonamide

Nhà vi khuẩn học và bệnh lý học Gerhard Domagk, người được giải thưởng Nobel năm 1939 do có công phát hiện tác dụng kháng khuẩn của prontosil, một thuốc nhuộm đỏ có chứa thành phần hoạt tính là sulfanilamide. Tất cả các sulfamid đều bắt nguồn từ sulfanilamide. Sulfamid là bột kết tinh màu trắng khó tan trong nước,d ễ hình thành tinh thể trong nước tiểu (pH axít) đặc biệt ở các gia súc sử dụng liều cao, mất nước, nhiễm độc axít. Trong cùng một dung môi, mỗi sulfamid có độ hòa tan riêng, nên khi kết hợp hai hoặc 3 sulfamid làm tăng tổng số sulfanilamide và sự kết hợp này không gây tác hại.

Para amino benzoic acid (PABA) là nguồn nguyên liệu cần thiết cho vi khuẩn tổng hợp acid folic để phát triển. Do có cấu trúc hóa học gần giống với PABA nên sulfamid đã tranh chấp với PABA ngăn cản quá trình tổng hợp acid folic của vi khuẩn.

Ngoài ra, sulfamid còn ức chế dihydrofolat synthetase, một enzym tham gia tổng hợp acid folic. Vì vậy sulfamid là chất kìm khuẩn. Tế bào động vật có vú và vi khuẩn nào có thể sử dụng trực tiếp acid folic từ môi trường thì đều không chịu ảnh hưởng của sulfamid.

Về mặt lý thuyết, phổ kháng khuẩn của sulfamid rất rộng, gồm hầu hết các cầu khuẩn, trực khuẩn gram (+) và (-). Nhưng hiện nay, tỷ lệ kháng thuốc và kháng chéo giữa các sulfamid đang rất cao nên đã hạn chế việc sử dụng sulfamid rất nhiều. Vi khuẩn kháng thuốc bằng cách tăng tổng hợp PABA hoặc giảm tính thấm với sulfamid.

Sulfamid kháng khuẩn

Các sulfamid được phân thành sulfamid có tác dụng ngắn, tác dụng trung bình, tác dụng dài dựa theo tương quan thời gian và nồng độ đạt được trong huyết tương trên 50mg/ml. Sulfamid được xem là có tác dụng ngắn nếu sau khi sử dụng liều điều trị, nồng độ thuốc trong máu duy trì tác dụng trong khoảng < 12 giờ sau khi cho thuốc. Thuốc có tác dụng trung bình nếu hàm lượng này đạt được khoảng 12 - 24 giờ sau khi cho thuốc, thuốc có tác dụng dài nếu hàm lượng này đạt được sau 24 giờ.

Sulfamid đường ruột là các sulfamid không hấp thu hoặc hấp thu rất ít ở đường tiêu hóa sau khi sử dụng cho uống và có tác dụng cục bộ ở đường tiêu hóa

Phân loại Sulfamid

* Các loại Sulfamid có tác dụng ngắn

  • Sulfamethoxazole
  • Sulfathiazole
  • Sulfamethazole
  • Trisulfapyrimidine
  • Sulfisomidine (cũng có tên khác là sulfasodimidine)

* Các loại Sulfamid có tác dụng trung bình

  • Sulfacetamide
  • Sulfadoxine
  • Sulfadimethoxine
  • Sulfisoxazole
  • Sulfamethoazole
  • Sulfapyridine
  • Sulfachlopyridazine
  • Sulfamethoxypiridazine
  • Sulfamethazine
  • Sulfadiazine

* Các loại Sulfamid có tác dụng dài

  • Sulfamethylphenazole
  • Sulfabromomethazine
  • Sulfabromethazine
  • Sulfadimethoxine
  • Sulfamethoxine
  • Sulfaethoxypyridazine

* Các loại Sulfamid đường ruột

  • Succinylsulfathiazlole
  • Sulfaquinoxaline
  • Sulfaguanidine
  • Phthalylsufathiazole (Sulfathalidine)
  • Sulfasalazine

* Các loại Sulfamid sử dụng cục bộ

  • Sử dụng nhỏ mắt: Dichlorphenamide (DCP)
  • Bôi vết thương: Mafenide

Cơ chế tác dụng

Các vi sinh vật tổng hợp axít folic (folate) riêng của chúng ở bên trong tế bào. PABA, dihydeopteridine và enzyme dihydropteroate synthetase tương tác với nhau để tạo ra axít dihydropteroic, tiền chất này được chuyển thành axít dihydrofolic (axít folic) nhờ enzyme dihydrofolate synthase. Sau đó, nhờ enzyme dihydrofolate reductase (DHFR) axít dihydfolic  được khử thành axít tetrahydrofolic (THFA) hay axít folinic,  một thành phần chủ yếu của các coenzyme có tác dụng chuyển hóa carbon trong tế bào. Sulfamid có cấu trúc hóa học tương tự PABA vì vậy khi sử dụng sulfamid vi khuẩn bị nhầm lẫn, sulfamid là chất kháng chuyển hóa thay thế PABA tác dụng làm thay đổi cơ chất đối với enzyme dihydropteroate synthetase, làm cho axít dihydropteroic không hình thành được. Như vậy sulfamid tác động đến sự tổng hợp axít nucleic của vi khuẩn như ADN, ARN. Vì vậy nếu ADN không được tạo ra tế bào vi khuẩn không thể phân chia được. Tác dụng của sulfamid có tính chất kìm khuẩn, mặc dù ở nồng độ cao có thể có tác dụng diệt khuẩn. Sulfamid có tác dụng mạnh nhất ở các giai đoạn đầu của nhiễm khuẩn cấp tính khi các vi khuẩn đang phân chia nhanh. Sulfamid không có tác dụng đối với các vi khuẩn ở trạng thái không hoạt động. Có một giai đoạn tiềm tàng trước khi tác dụng điều trị của sufamid thể hiện rõ rệt. Giai đoạn này là do vi khuẩn sử dụng axít folic, axít folinic, purine, thymidine, và các axít amin dự trữ. Một khi các dự trữ này bị loại bỏ, tác dụng kìm khuẩn xẩy ra. Vi khuẩn có thể sinh trưởng trở lại khi nồng độ PABA tăng lên hoặc khi sulfamid giảm xuống dưới nồng độ ức chế enzyme. Do bản chất của sulfamid là kìm khuẩn, cơ chế miễn dịch  dịch thể và tế bào rất quan trọng để điều trị bằng sulfamid đạt được hiệu quả. Mặc dù các sulfamid có cùng một cơ chế tác dụng, có sự khác nhau về dược động học, tác dụng, phổ tác dụng giữa các sulfamid ở nồng độ bình thường. Sự khác nhau này là do sự khác nhau về đặc tính sinh hóa giữa các sulfamid.

Hiệu lực của sulfamid có thể bị giảm xuống nhanh khi có nhiều PABA, axít folic, thymine, purine, methionine, máu, albumin, các mảnh phân giải của tổ chức và các sản phẩm phân giả nội sinh của protein. Các chất diaminopyrimidinde (ví dụ như thrimethoprim) tác động đến giai đoạn sau trong tổng hợp folate, làm ngừng sản sinh  axít tetrahydrofolic.

Phổ tác dụng kháng khuẩn

 Sulfamid có phổ tác dụng rộng, có tác dụng kìm khuẩn và kìm cầu trùng. Tác dụng kháng khuẩn  thể hiện tương đối chậm vì phải tác động đến mấy thế hệ vi khuẩn mới  đủ để cho sulfamid ức chế  sự sinh trưởng của vi khuẩn

Sulfamid có tác dụng kháng khuẩn đối với các vi  sinh vật phải tổng hợp axít folic bao gồm nhiều loại trực khuẩn, cầu khuẩn gram âm, gram dương, chlamydia,  nguyên sinh động vật  (ví dụ cầu trùng, Toxoplasma). Các vi sinh vật mẫn cảm nhiều với thuốc bao gồm Nocardia Actinomyces spp,  Bacillus spp, vi khuẩn lợn đóng dấu (E.rhusiopathae), liên cầu khuẩn (streptococcus), Clamydia, Cryptosporidium, cầu trùng (Coccidia). Mẫn cảm  vừa: các vi khuẩn gram dương như tụ cầu khuẩn (Staphylococcus), enterococcus, và các vi khuẩn gram âm như, E.coli, Salmonella spp.  Enterobacter, vi khuẩn yếm khí bactroides. Các vi sinh vật kháng thuốc là mycobacteria, Rickettsia, Mycoplasma, xoắn khuẩn (Leptospira spp, spirochete), các chủng Pseudomonas, Klebsiella, Proteus, vi khuẩn yếm khí Clostridium.

Các động vật lớn hơn không tự tổng hợp axít folic mà lấy axít folic có sẵn trong thức ăn cho quá trình phân chia tế bào nên không bị tác dụng của sulfamid. Điều này giải thích cho tác dụng kháng khuẩn chọn lọc của sulfamid, có nghĩa là người và động vật có vú không bị tác dụng của sulfamid.

Tác dụng điều trị của thuốc không chỉ phụ thuộc vào tác dụng kháng khuẩn mà còn phụ thuộc vào đặc điểm dược động học của thuốc. Ví dụ nhóm sulfamid đường ruột phần lớn không hấp thu khi sử dụng cho uống vì vậy chỉ có tác dụng tốt trong điều trị các nhiễm khuẩn đường tiêu hóa. 

Dược động học

Các chế phẩm sulfamid có thể sử dụng cho uống và ngoài đường tiêu hóa, sử dụng tiêm dưới da hoặc tiêm bắp cho gia súc cần dung dịch có chất đệm để tránh các phản ứng có hại chung quanh mạch quản do độ kiềm trong các dung dịch đó của  sulfamid.

Hấp thu: Khả năng tác dụng của sufamid đối với một nhiễm khuẩn cụ thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố như dịch lỏng, khả năng tan trong lipid, gắn vào  protein huyết tương, thời gian bán thải và chuyển hóa. Sulfamid rất khác nhau về hấp thu, phân phối, chuyển hóa và thải trừ. Trừ các sulfamid có các nhóm ion hóa, như sulfamid ức chế cầu trùng (ví dụ sulfaquinoxaline), đa số sulfamid tan kém trong nước, hấp thu chậm qua đường tiêu hóa, sulfasalazine nói chung không hấp thu qua đường tiêu hóa nhưng được các vi khuẩn đường ruột tách ra thành các hợp chất hoạt động có thể hấp thu. Ở các loài có dạ dày đơn, một phần nhỏ hấp thu ở dạ dày nhưng phần lớn thuốc được hấp thu qua ruột non. Thuốc hấp thu tốt khi sử dụng tiêm phúc mạc,  không khuyến cáo dùng sulfamid bôi vết thương hoặc niêm mạc vì có thể làm chậm liền vết thương, có thể gây phản ứng mẫn cảm, cạnh tranh với PABA trong dịch viêm ở vết thương. Tuy nhiên kết hợp sulfamid với các chất diaminopyrimidine có thể sử dụng cho uống hoặc ngoài đường tiêu hóa để điều trị các nhiễm khuẩn ở da do các vi khuẩn mẫn cảm. Chỉ có hai sulfamid là sulfadiazine bạc và mafenide có thể sử dụng bôi vết thương. 

Phân phối: Sulfamid phân bố khắp cơ thể, trong nhiều tổ chức mềm kể cả hệ thần kinh trung ương (dịch não tủy) , dịch khớp làm cho thuốc có thể đạt được nồng độ điều trị trong các tổ chức này, gắn vào protein huyết tương, thường là với albumin. Có sự khác nhau giữa các sulfamid và các loài, dao động trong khoảng 15-90%. Gắn mạnh vào protein huyết tương làm tăng rõ rệt thời gian bán thải của sulfamid. Tuy nhiên chỉ các sulfamid không ion hóa và không gắn vào protein huyết tương mới có tác dụng dược lý. Do sulfamid có tính axít yếu, pH của chúng  không  thuận lợi cho việc phân phối một cách đáng kể ở trong sữa. Do nồng độ thấp trong sữa, rất hạn chế sử dụng sulfamid để điều trị viêm vú ở gia súc. 

Chuyển hóa: Acetyl hóa (chủ yếu xảy ra ở gan và phổi) là con đường chuyển hóa chủ yếu của sulfamid ở phần lớn các loài, kể cả gia súc nhai lại. Chuyển hóa sulfamid bằng con đường acetyl hóa và các chất chuyển hóa được thải trừ qua nước tiểu ở trâu bò, cừu và lợn. Các chất chuyển hóa acetyl hòa tan trong nước ít hơn chất mẹ và gây nguy cơ làm tổn thương ống thận. Glucuro hợp (tạo phản ứng liên hợp với acid glucuronic) và hydroxyl hóa là hai con đường chuyển hóa bổ sung của sulfamid ở gia súc. Các chất chuyển hóa glucuronid (muối của acid glucuronic) tan mạnh trong nước và thải trừ nhanh, không lắng đọng trong nước tiểu chó, không có khả năng acetyl hóa các amin thơm, dựa vào các con đường khác để chuyển hóa sulfamid thành các chất chuyển hóa có tác dụng dược lý ít hơn. Nói chung không kể chuyển hóa bằng con đường nào, tất cả các chất chuyển hóa của sulfamid đều giảm tác dụng dược lý.

Thải trừ: Tất cả các sulfamid trừ sulfamid đường ruột thải trừ qua nước tiểu ở dạng nguyên vẹn hoặc ở dạng các chất chuyển hóa bằng cách lọc qua cầu thận (không gắn vào protein huyết tương), vận chuyển tích cực nhờ chất vận chuyển ở ống lượn gần, hấp thu thụ động phần không ion hóa của thuốc ở ống lượn xa. Chất chuyển hóa có xu hướng hình thành tinh thể trong thận nếu thu nhận không đủ nước. Vì vậy cung cấp đủ nước rất quan trọng để điều trị bằng sulfamethazine đạt được hiệu quả. Sulfamethazine có thời gian bán thải trung bình, phân phối rộng khắp cơ thể. Ở pH sinh lý khả năng hòa tan của sulfamethazine làm cho nó có thể tạo được nồng độ có hiệu quả ở trong dịch ngoại bào và các tế bào đích. Thải trừ cả ở dạng nguyên vẹn và cả chất chuyển hóa qua nước tiểu chậm hơn các sulfamid hòa tan nhiều và tác dụng ngắn. Một phần nhỏ sulfamid cũng được thải trừ qua nước mắt, mồ hôi, mật, sữa, phân. Thải trừ qua nước tiểu có xu hướng phụ thuộc vào pH, pH thấp làm thuận lợi cho sự tái hấp thu ở ống thận vì vậy làm tăng thời gian bán thải của sulfamid, ngược lại kiềm hóa nước tiểu làm tăng thải trừ qua nước tiểu do làm chậm tái hấp thu ở ống thận. Rất nhiều sulfamid có tác dụng dài, có thời gian bán thải dài, tái hấp thu nhiều trong ống thận. Ngoài chu trình gan ruột, các sulfamid đường ruột chủ yếu thải trừ qua phân và rất ít thải trừ qua nước tiểu. 

Tác dụng độc 

Hình thành tinh thể trong đường niệu, huyết niệu và nghẽn ống thận do lắng đọng sulfamid trong cầu thận. Hình thành tinh thể trong đường niệu thường xảy ra khi con bệnh bị mất nước, nồng độ thuốc vượt quá khả năng hòa tan trong nước. Phản ứng tương tự cũng xảy ra khi sử dụng các sulfamid khó tan trong nước. Độ axít trong nước tiểu cũng làm giảm khả năng hòa tan của sulfamid dẫn đến hình thành tinh thể trong đường niệu. Để tránh hình thành tinh thể trong đường niệu nên sử dụng các loại sulfamid tan trong nước nhiều hơn như sulfi-soxazole (sulfafurazole) và sulfasomidine trong điều trị nhiễm khuẩn đường niệu, các sulfamid này thải trừ nhanh qua nước tiểu ở dạng nguyên vẹn. Khi cần thiết có thể kiềm hóa nước tiểu bằng cách sử dụng Na2CO3 

Gây viêm kết mạc: Một số trường hợp gây viêm kết mạc đã được thông báo khi sử dụng sulfadiazine, sulfasalazine, sulfamethoxazole, cơ chế chưa hiểu rõ.

Giảm prothrombine ảnh hưởng đến đông máu, giảm prothrombine đã gặp khi sử dụng sulfaquinoxaline điều trị, các nghiên cứu đã cho thấy sulfaquinoxaline là chất ức chế vitamin K epoxide reductase và tác dụng này có thể dẫn đến các trường hợp giảm prothrombine khi sử dụng sulfaquinoxaline. Có thể sử dung vitamin K1 nếu trường hợp này xẩy ra.

Gây thiếu máu và giảm huyết tiểu cầu: Thiếu máu gặp trong các trường hợp sử dụng sulfadiazine hoặc kết hợp sulfadiazine với trimethoprim do thuốc ức chế sản sinh folate của vi khuẩn đường ruột, hoặc ức chế sự hình thành dihydrofolate hoặc khử dihydrofolate thành tetrahydrofolate dẫn đến nồng độ folate trong huyết thanh thấp gây ra thiếu máu

Các phản ứng đặc ứng khác: Các phản ứng đặc  ứng khác đã được thông báo khi sử dụng sulfamid ở chó, các phản ứng này bao gồm viêm đa khớp và sốt, viêm gan, giảm đường huyết. Nhiều tác giả cho rằng tình trạng này là do một thành phần miễn dịch gây ra.

Gây khối u: Nhiều thí nghiêm đã cho thấy sulfamid gây tăng sản tuyến giáp trạng ở chuột và chuột cống.

Kháng thuốc

Do sulfamid đã sử dụng trong một thời gian dài, kháng thuốc xảy ra đối với sulfamid tương đối rộng. Kháng thuốc có thể thông qua nhiễm sắc thể hoặc plasmid. Kháng thuốc do nhiễm sắc thể thường xảy ra chậm, làm sự xâm nhập vào trong tế bào vi khuẩn bị suy giảm tạo ra một dihydroproteate synthase không mẫn cảm với sulfamid và tăng sản sinh PABA. Kháng thuốc do plasmid thường xảy ra nhanh do làm giảm sự xâm nhập của thuốc vào tế bào vi  khuẩn và sản sinh dihydroproteate synthase kháng sulfamid. Một khi vi khuẩn đã kháng lại một sulfamid, cũng kháng lại các sulfamid khác.

Nhóm diaminopyrimidine

Một nhóm diaminopyrimidine (trimethoprim, methoprim, ormetoprim, aditoprim, diaveridine, pyrimethamine) có tác dụng ức chế enzyme dihydrofolate reductase ở vi khuẩn và nguyên sinh động vật. Khi sử dụng riêng lẻ, các thuốc này không có hiệu quả đối với vi khuẩn và kháng thuốc phát triển rất nhanh. Tuy nhiên khi kết hợp với sulfamid, có tác dụng phong tỏa liên tiếp các hệ thống enzyme của vi khuẩn và gây tác dụng diệt khuẩn.

Trimethoprim và ormetoprim có xu hướng tích lũy nhiều trong môi trường axít nhiều hơn như nước tiểu axít, sữa, dịch dạ cỏ.

Ở các sinh vật mẫn cảm, sulfamid phong tỏa tổng hợp axít dihydroproteate tiếp theo là axít  dihydrofolic. Diaminopyrimidine sử dụng trong kết hợp ức chế enzyme tiếp theo trong chuỗi enzyme (dihydrofolate reductase) có tác dụng khử axít dihydrofolic thành axít tetrahydrofolic (axít folinic). Axít này cần thiết để tổng hợp ADN. Sự phong tỏa liên tiếp này có tác dụng diệt khuẩn chứ không phải có tác dụng kìm khuẩn như khi chỉ sử dụng một mình sulfamid. Tuy nhiên trong trường hợp có mặt thymidine, thuốc chỉ có tác dụng kìm khuẩn.

Tỷ lệ trimethoprim hoặc ormetoprim với một sulfamid để cho tác dụng tối ưu trên các loại vi sinh vật thường là 1:20. Tuy nhiên do khác nhau về dược động học các chế phẩn trên thị trường thường sử dụng tỷ lệ 1:5.

Thường vi khuẩn phát triển kháng thuốc rất nhanh đối với trimethoprim nhưng kháng thuốc xảy ra đối với kết hợp này rất chậm. Kháng thuốc có thể do đột biến, có thể do vi khuẩn biến đổi trở nên phụ thuộc axít folic có sẵn hoặc kháng thuốc có thể do plasmid, thông qua sự biến đổi enzyme.

Trimethoprim hấp thu rất nhanh ở đường tiêu hóa khi cho uống trong huyết tương (sau 2–4 giờ) trừ động vật nhai lại, thuốc có xu hướng giữ lại trong dạ tổ ong và dường như trải qua sự giáng hóa của hệ vi khuẩn ở dạ dày trước.

Khi sử dụng tiêm, thuốc hấp thu dễ dàng; nồng độ có tác dụng kháng khuẩn đạt được sau khi cho thuốc <1 giờ và nồng độ cao nhất trong huyết thanh đạt được sau 4 giờ. Trimethoprim thấm dễ dàng vào trong các tổ chức và dịch lỏng của cơ thể. Nồng độ trong các tổ chức thường cao hơn nồng độ tương ứng trong huyết tương, đặc biệt là ở phổi, gan và thận. Trimethoprim gắn vào protein huyết tương khoảng 30–60%. Mức độ biến đổi chuyển hóa của thuốc chưa xác định được, mặc dù người ta nhận thấy rằng có sự biến đổi chuyển hóa ở gan, đặc biệt là ở loài nhai lại. Hiện tượng này có lẽ không xảy ra ở tất cả các loài; >50% liều dùng được thải trừ qua nước tiểu ở dạng nguyên vẹn trong nhiều trường hợp. Trimethoprim được thải trừ chủ yếu qua nước tiểu bằng lọc qua cầu thận và ống thận. Một lượng thuốc được thải trừ qua phân. Nồng độ trong sữa thường cao hơn trong huyết tương 1–3.5 lần. Thời gian bán thải của trimethoprim ở huyết tương thường dài ở phần lớn các loài; Nồng độ hữu hiệu có thể được duy trì trong khoảng >12giờ. Như vậy tần suất cho thuốc thường là 12–24 giờ. Tốc độ thải trừ  trimethoprim ở cừu dường như ngắn hơn nhiều so với gia súc có dạ dày đơn.

Độc tính đối với diaminopyrimidine rất hiếm thấy, mặc dù các phản ứng có hại của sulfamid vẫn xảy ra. Có thể sử dụng liều trimethoprim cao gấp 10 lần liều điều trị không gây tác hại. Sử dụng trimethoprim nồng độ cao kéo dài đưa đến sự  kém thành thục của cơ quan tạo máu do làm rối loạn tổng hợp axít.

(Nếu bạn đã đọc xong hãy để lại bình luận)