Tam Tự Kinh (9)

Âm Hán Việt:
Viết Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín.
Thử ngũ thường, Bất dung vấn.
Tạm dịch:
Rằng: Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí – Tín,
Ngũ thường này, không cho phép rối loạn.Tam Tự Kinh

Giải thích:

Bài thứ chín của Tam Tự Kinh bàn đến năm chuẩn tắc để làm một người tốt, đó chính là Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín.

“Nhân” có nghĩa là lòng yêu thương con người, giữa người với người cần lấy thiện để đối xử thì mới có thể chung sống hoà thuận. “Nghĩa” có thể hiểu là chính nghĩa, xử lý mọi việc theo lẽ phải. “Lễ” có nghĩa là cư xử có lễ nghi, là cách hành xử có thể biểu hiện ra tâm thiện lương, ngoài ra còn cần phù hợp với địa vị xã hội và lứa tuổi. “Trí” có nghĩa là biết phân biệt đúng sai, biết hài lòng với những gì mình có. “Tín” có nghĩa là uy tín, biểu hiện là không nói dối, không hại người.

Câu chuyện: Ngu Phù quên nghĩa mất hết tất cả

Ngu Phù là người thời Xuân Thu bên nước Việt, phải sống trong nghèo khổ. Ngu Phù có hai người bạn là Kế Nhiên và Phạm Lãi, hai người bạn này buôn bán giỏi nên rất giàu có. Ngu Phù cũng muốn học cách buôn bán để trở nên giàu như hai bạn. Đầu tiên, chàng tìm đến Kế Nhiên để học cách làm giàu. Kế Nhiên nói với Ngu Phù rằng:

“Hiện nay người dân đang thiếu sơn lắm. Tại sao cậu không trồng cây sơn để đi bán?”

Ngu Phù nghe xong cảm thấy rất vui mừng. Chàng liền hỏi người bạn Kế Nhiên về cách trồng cây sơn. Kế Nhiên kiễn nhẫn trả lời Ngu Phù rất cặn kẽ. Sau khi trở về nhà, Ngu Phù làm việc rất siêng năng. Sau một thời gian, chàng đã trồng được một vườn sơn rất lớn.

Ba năm sau, các cây sơn trong vườn đã trở nên to lớn. Ngu Phù vô cùng vui mừng. Chàng nghĩ rằng nếu mình sản xuất được hàng trăm thùng sơn thì sẽ kiếm được rất nhiều tiền. Ngu Phù bèn chuẩn bị sơn mang đến nước Ngô để bán. Đúng lúc đó, người anh vợ của Ngu Phù đến thăm. Người anh vợ biết được kế hoạch bán sơn của Ngu Phù, liền bảo: “Anh thường đến nước Ngô buôn bán, nên anh biết được ở đó người ta bán sơn như thế nào. Nếu em làm tốt thì có thể thu lãi về gấp mấy lần đấy!”

Nghe vậy, trong lòng Ngu Phù trở nên sốt sắng. Ngu Phù hỏi người anh vợ làm thế nào để kiếm được nhiều tiền hơn. Người anh vợ nói:

“Ở nước Ngô bán sơn dễ lắm. Anh nhìn thấy nhiều người nấu lá cây sơn thành cao. Sau đó họ dùng cao đó trộn vào sơn để bán. Nếu làm như thế có thể lãi được gấp mấy lần đấy, mà người nước Ngô sẽ không phát hiện ra được đâu”.

Ngu Phù nghe xong liền học theo. Chàng ngày đêm nhặt lá sơn để nấu cao. Sau đó chàng vận chuyển cao và sơn đến nước Ngô.

Khi Ngu Phù mang sơn đến nước Ngô để bán, lái buôn sơn ở đây rất vui mừng. Họ chạy cả ra ngoài thành để đón Ngu Phù. Họ còn sắp xếp chỗ ăn ở cho chàng. Khi về đến chỗ trọ, các lái buôn sơn nước Ngô xem xét sơn của Ngu Phù. Họ thấy đây đúng là loại sơn tốt, bèn thương lượng về giá cả với chàng. Sau đó họ dán niêm phong lên các thùng sơn và hẹn ngày mai đến lấy hàng.

Khi những người buôn sơn rời đi, Ngu Phù lén bỏ dấu niêm phong. Suốt đêm hôm đó, chàng trộn lẫn cao sơn nấu sẵn trước đó vào các thùng sơn. Do không cẩn thận nên Ngu Phù đã để lại dấu vết trên các thùng sơn. Hôm sau, các lái buôn đến lấy sơn như đã hẹn. Họ phát hiện dấu niêm phong trên thùng sơn bị bóc. Họ nghi ngờ rằng Ngu Phù đã làm gì đó với những thùng sơn này, do đó họ mượn cớ không trả tiền và hẹn mấy hôm nữa sẽ quay lại.

Ngu Phù đành đợi ở quán trọ. Nhưng mấy ngày trôi qua, chàng vẫn chưa thấy những người buôn sơn quay lại. Sau mấy hôm, cao sơn bị trộn lẫn trong thùng sơn bắt đầu hỏng và biến chất. Vậy là cuối cùng Ngu Phù không bán được sơn vì sơn hỏng. Chàng còn phải đổ đi hết chỗ sơn đó. Người buôn sơn nước Ngô nhanh chóng biết chuyện của Ngu Phù, họ nói: “Người làm buôn bán cần phải thành tín, chất lượng hàng hóa là không thể lừa người, hôm nay anh gặp tình cảnh này, liệu có ai còn thương hại anh chứ?”

Ngu Phù lúc này không còn tiền để trở về quê hương, đành ở lại nước Ngô ăn xin để sống qua ngày. Chẳng những vậy, người nước Ngô còn hay chế giễu chàng vì chuyện làm ăn gian dối kia.