Tại sao Mỹ không xây dựng một NATO tại châu Á để đối phó với Trung Quốc? Câu trả lời nằm ở một thiết kế tinh vi có tên là Hệ thống San Francisco.
Trong video này: 00:00 Lời dẫn 00:50 Mô hình trục và nan hoa của Mỹ tại châu Á (1951–1960) 05:21 Lý do Mỹ chọn hiệp ước song phương thay vì NATO châu Á 11:03 Mỹ nâng cấp mạng lưới liên minh linh hoạt đối phó Trung Quốc
Phi đội drone MQ-9A Reaper của Mỹ hoạt động từ Palawan, Philippines
Cùng lúc đó, quân đội Trung Quốc tuần tra
sẵn sàng chiến đấu tại bãi cạn Scarborough
Một bên là sự hiện diện sắc bén, một bên là những màn phô trương áp lực
Nhưng vì sao Mỹ không xây dựng một NATO phiên bản Á Đông
để dập tắt mọi thách thức bằng một mệnh lệnh duy nhất
như cách NATO vận hành tại châu Âu
Phải chăng Washington thất bại trong việc xây dựng khối đa phương
hay việc chia nhỏ liên minh thành những nang hoa riêng biệt
mới là cách Mỹ tối đa hóa quyền lực để kiểm soát toàn bộ bàn cờ.
Nhưng trước khi vào phần bình luận,
kính mời quý khán giả hãy like, subscribe kênh Ổn Cố Tri Tân
để cập nhật những phân tích độc đáo nhất.
Mô hình trục và nan hoa của Mỹ tại châu Á 1951-1960
Để hiểu về kiến trúc an ninh tại châu Á,
phải nhìn lại hệ thống San Francisco.
Đây không phải là một khối liên minh tập thể
mà là một cấu trúc trục và nang hoa
Hub & Spoke
Trong mô hình này
Mỹ đóng vai trò là cái trục trung tâm
Còn mỗi đồng minh
là một nang hoa riêng biệt
Mọi sợi dây liên kết
đều phải đi qua Washington
Không có sợi dây ngang nào nối giữa
các nang hoa với nhau
Lộ trình ký kết các hiệp ước song phương
diễn ra như một chuỗi mắt xích chặt chẽ
Thứ nhất
Mỹ bắt tay với Philippines vào tháng 8 năm 1951,
tiếp đó là Úc và New Zealand vào cùng năm đó
Đến năm 1953, Hàn Quốc gia nhập, rồi đến Đài Loan vào năm sau đó
Cuối cùng mắt xích quan trọng nhất là Nhật Bản,
được hoàn tất vào năm 1960
Chúng ta hình dung thế này,
nếu NATO ở châu Âu là một cái pháo đài với bức tường chung
Nơi các nước Tây Âu gắn kết chặt chẽ từ năm 1949
Thì hệ thống ở châu Á
Là giống như một chùm chìa khóa
Mỹ giữ cái vòng sắt
Còn mỗi quốc gia là một chiếc chìa riêng
Muốn mở cánh cửa nào
Mỹ chỉ cần xoay đúng chiếc chìa đó
Nhiều người thắc mắc vì sao
Mỹ không thử làm đa phương
Trên thực tế họ đã thử
Năm 1954
Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á
SEATO ra đời như một nỗ lực
Xây dựng pháo đài tại khu vực này
Nhưng kết quả là SEATO thất bại
Và tan rã
Việc quay lại với các hiệp ước song phương không phải là
tình cờ mà là một sự lựa chọn có chủ đích của Washington
Khi mỗi đồng minh chỉ nhìn thấy cái trục là Mỹ mà không nhìn thấy nhau
Washington nghiễm nhiên trở thành người điều phối duy nhất
Quyền lực không nằm ở số lượng thành viên mà
nằm ở vị trí trung tâm của dòng thông tin
Mỹ không cần sự đồng thuận từ nhiều quốc gia để hành động
Họ chỉ cần làm việc với một đối tác cụ thể
Trong một khối đa phương, các thành viên phải thỏa hiệp với nhau
Nhưng trong hệ thống trục và nan hoa,
các đồng minh không cần thỏa hiệp với nhau
Họ chỉ cần thỏa hiệp với Mỹ
Nó là một sự hiện diện phân tán nhưng đồng nhất về mục tiêu
Đây chính là đỉnh cao của nghệ thuật quản trị liên minh
Tối đa hóa sự hỗ trợ từ đồng minh,
nhưng tối thiểu hóa sự ràng buộc đối với chính mình
Một số nghiên cứu năm 2020 đưa ra góc nhìn phản biện rằng Washington
vốn muốn một liên minh đa phương tại châu Á-Thái Bình Dương,
nhưng chính các đồng minh thời đó lại do dự, hoặc không mặn mà.
Nếu đúng như vậy, hệ thống song phương chỉ là phương án cực
chẳng đã để thích nghi với sự thận trọng của các đối tác.
Sự khác biệt này đối lập với NATO năm 1949.
Nơi các nước Tây Âu có chung mục tiêu chống liên xô và gắn kết chính
trị cao giúp Mỹ xây dựng được khối an ninh bền vững nhất lịch sử,
các nhà lý thuyết di lý và kiến tạo hiện vẫn tranh luận liệu quyền lực,
thể chế hay bản sắc là yếu tố chính khiến Mỹ chọn đa phương ở
châu Âu nhưng lại chọn song phương ở châu Á sau Thế chiến thứ 2.
Đỉnh điểm của xu hướng này là đề xuất năm 2024 của
cựu thủ tướng Ishiba về một NATO phiên bản Á Đông
Ishiba lập luận rằng việc thiếu một hệ thống tự vệ tập thể chính thức
làm tăng rủi ro xung đột vì không có nghĩa vụ
phòng thủ chung ràng buộc giữa các đối tác
Lộ trình mà Ishiba vạch ra là nâng cấp các liên minh hiện có
lấy trục Nhật-Mỹ làm lõi sau đó phát triển dần thành một khung
an ninh khu vực toàn diện
Đây là bước đi nhằm biến những sợi dây liên kết song
phương rời rạc thành một mạng lưới đa phương bền vững,
tương tự cách NATO vận hành ở Đại Tây Dương.
Sự chuyển đổi từ mô hình trục và nang hoa sang một
cấu trúc tích hợp hơn cho thấy Mỹ đang nâng cấp
công cụ quản trị để tối ưu hóa sức mạnh tập thể.
Việc chuyển đổi này giúp các nước trong khu vực cùng vận hành
trong một hệ sinh thái an ninh hợp tác cùng có lợi với Washington.
Lý do Mỹ chọn hiệp ước song phương thay vì NATO châu Á
Vì sao Washington lại từ chối một NATO
châu Á để chọn cách làm phức tạp hơn?
Có 3 lý do chính khiến Mỹ chọn mạng nhện thay vì pháo đài
Thứ nhất là sự thù địch lịch sử
Các nước châu Á không thể ngồi chung một bàn
Đặc biệt là khi có sự hiện diện của Nhật Bản
Mỹ hiểu rằng nếu ép họ vào một khối đa phương
Những mâu thuẫn cũ sẽ khiến khối này tự vỡ từ bên trong
Thứ hai là sự thiếu hụt một bản sắc chung
Châu Âu có một căn tính tập thể
Nhưng châu Á thì không
Lý do thứ ba mới là điểm mấu chốt
Tối đa hóa quyền kiểm soát
Theo Vis Tolstja
Trên JSTOR
Mỹ muốn giữ vai trò điều phối tuyệt đối
Đối với các quốc gia đồng minh
Khi nắm giữ các hiệp ước riêng lẻ
Mỹ có thể dùng chiếc phanh chiến lược
Để điều tiết hành vi của từng nước
Một số nghiên cứu năm 2020 cho rằng,
Mỹ thật sự muốn đa phương nhưng bị các đồng minh từ chối,
nên song phương chỉ là phương án cực chẳng đã,
nhưng thực tế lại cho thấy điều ngược lại. Việc kiểm soát
riêng lẻ cho phép Mỹ kiềm chế những đồng minh quá hăng hái.
Ví dụ, Mỹ đã dùng hiệp ước song phương để phanh tham
vọng sáp nhập miền Bắc của Syngman Rhee tại Hàn Quốc,
cũng như ngăn chặn Tưởng Giới Thạch giải phóng Hoa Lục.
Nếu nằm trong một khối NATO, Mỹ sẽ rất khó lòng ngăn cản
những đồng minh này mà không làm hỏng toàn bộ hệ thống.
Hãy nhìn lại tiền lệ năm 1974,
khi Mỹ ưu tiên Thổ Nhĩ Kỳ hơn là cứng nhắc với Syria.
Hay năm 1987, Washington áp lệnh cấm vận vũ khí
đối với Cộng hòa Syria để điều tiết xung đột.
Những hành động này cho thấy Mỹ cực kỳ linh hoạt trong việc
bật hoặc tắt mức độ hỗ trợ, tùy theo lợi ích chiến lược.
Khi mỗi đồng minh là một sợi dây riêng,
Washington chính là người duy nhất cầm trong tay tất cả các đầu dây
Điều này tạo ra một lợi thế tuyệt đối
Mỹ không bị ràng buộc bởi sự đồng thuận của cả nhóm,
mà chỉ cần làm việc với từng đối tác một
Nếu một đồng minh có xu hướng kéo Mỹ vào một cuộc chiến
không cần thiết, Washington chỉ cần nới lỏng sợi dây đó
Ngược lại, nếu cần một tiền đồn để gây áp lực lên đối thủ,
Mỹ sẽ siết chặt sợi dây đó lại
Sự linh hoạt này biến Mỹ thành một kiến trúc sư
an ninh không thể thay thế.
Các nước châu Á nhận ra rằng họ không thể
tìm thấy một sự bảo đảm nào tương đương
nếu rời bỏ cái trục Washington.
Sự phụ thuộc này không phải là sự áp đặt thô bạo,
mà là một sự trao đổi cùng có lợi.
Đồng minh có được chiếc ô an ninh hiện đại nhất thế giới,
còn Mỹ có được một hệ thống cảnh báo sớm và các căn cứ chiến lược
trải dài từ Nhật Bản xuống Đông Nam Á.
Hơn nữa, việc duy trì các liên minh song phương
giúp Mỹ tránh được cái bẫy tự động leo thang
Trong NATO, điều 5 quy định một cuộc tấn công
vào một thành viên là tấn công vào tất cả
Điều này tạo ra sức răn đe khủng khiếp nhưng cũng tiềm ẩn rủi
ro bị kéo vào chiến tranh vì một sai lầm của một thành viên nhỏ
Ở châu Á, Mỹ không ký một cam kết tự động như vậy cho tất cả
Họ giữ quyền quyết định mức độ can thiệp tùy theo tình huống cụ thể
Đây là một sự tính toán lạnh lùng nhưng hiệu quả
Mỹ không muốn trở thành con tin của chính các đồng minh của mình
Bằng cách chia nhỏ liên minh, Mỹ biến mình thành người
duy nhất có quyền quyết định thế nào là mối đe dọa
Và khi nào thì cần can thiệp
Quyền lực thật sự không nằm ở việc có bao nhiêu quân đội
Mà nằm ở việc ai là người quyết định khi nào quân đội đó được xuất kích
Trên thực tế, sự lựa chọn này không đơn thuần là ngẫu nhiên
Điều này buộc Washington chuyển sang kiến trúc
trục và nang hoa như một giải pháp thích nghi
Sự vận hành này mang lại lợi ích cho cả hai phía
Các đồng minh giữ được chủ quyền quốc gia,
duy trì cấu trúc chỉ huy và quy trình ra quyết định riêng biệt
mà không bị buộc phải thỏa hiệp với những nước láng giềng có mâu thuẫn
Ngược lại, Mỹ đóng vai trò trung gian chiến lược, điều phối mọi hoạt
động mà không bị sa lầy vào những cuộc tranh chấp nội bộ của khu vực.
Cơ chế này tạo ra một hệ thống phân phối gánh nặng linh hoạt.
thay vì một cam kết cứng nhắc, Mỹ có thể điều chỉnh mức độ hỗ trợ
tùy theo năng lực và vị trí của từng nang hoa.
Điều này biến mạng lưới liên minh thành
một công cụ quản trị rủi ro hiệu quả.
Washington không chỉ cung cấp vũ khí mà còn
cung cấp một khuôn pháp lý an ninh tùy biến
giúp các nước như Nhật Bản hay Hàn Quốc yên tâm phát triển kinh tế
mà không cần lo lắng về việc bị kéo vào
một cuộc chiến đa phương không mong muốn.
Sự linh hoạt về chính trị này cũng mở đường cho
việc tích hợp năng lực quân sự theo từng giai đoạn
Khi một cuộc khủng hoảng xảy ra,
Mỹ có thể kết nối các cảm biến cảnh báo sớm của Hàn Quốc
để hỗ trợ hải quân tại Đài Loan hoặc sử dụng
hệ thống phòng thủ tên lửa của Nhật Bản
để bảo vệ lực lượng liên minh ngoài lãnh thổ Nhật
Đây là cách vận hành theo kiểu lắp ghép
các mảnh ghép song phương được kết nối lại với nhau chỉ khi cần thiết
thay vì vận hành như một cỗ máy khổng lồ chậm chạp
và dễ hỏng hóc như một khối đa phương thuần túy
Mỹ nâng cấp mạng lưới liên minh linh hoạt đối phó Trung Quốc
Trong bối cảnh đối đầu với Trung Quốc hiện nay,
hệ thống được thiết lập từ năm 1951 này vận hành ra sao?
Hiện nay Mỹ không bỏ song phương mà nâng
cấp nó thành mạng lưới liên minh linh hoạt
Thay vì chỉ là những nan hoa tách biệt,
Mỹ bắt đầu đan các nan hoa lại với nhau
Trên thực tế, cho thấy sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa Mỹ, Nhật Bản và Úc
Đây là bước chuyển từ trục nan hoa sang một mạng lưới đa tầng
Trong cuộc chơi này, các nước trong khu vực áp dụng chiến lược Hedging
tức là phòng vệ rủi ro
Họ vừa tương tác kinh tế với Trung Quốc để kiếm lợi nhuận
vừa giữ liên minh song phương với Mỹ như một gói bảo hiểm an ninh
Đây là mối quan hệ cùng có lợi, đồng minh có sự bảo vệ
Còn Mỹ duy trì được sự hiện diện chiến
lược mà không cần chi phí quá lớn
Điểm nóng hiện nay, minh chứng rõ điều này
Vào ngày 30 tháng 10, 2024,
Bộ trưởng Quốc phòng Philippines Gilberto Teodoro tuyên bố rằng
Bất kỳ nỗ lực kéo tàu BRP Sierra Madre
của Trung Quốc sẽ là hành động chiến tranh
Sự tự tin này không tự nhiên mà có,
nó đến từ cam kết song phương chặt chẽ với Mỹ,
khiến Manila dám đối đầu trực diện với áp lực từ Bắc Kinh
Có ý kiến cho rằng hệ thống song phương khiến Mỹ dễ bị kéo vào
những xung đột nhỏ lẻ và dễ tổn thương hơn một khối thống nhất
Nhưng thực chất, nó là cho phép Mỹ lựa chọn mức độ can thiệp
Việc triển khai drone MQ-9A Reaper đến Palawan là một minh chứng
Mỹ tăng cường giám sát nhưng không cần huy động toàn bộ khối liên minh
Từ đó tránh leo thang không cần thiết nhưng vẫn răng đe hiệu quả
Mỹ thắng ở chỗ tạo ra một hệ thống mà đối thủ không
biết chính xác điểm kích hoạt của từng nang hoa là gì
Trong khi đó, Washington nắm rõ mọi quân bài
Bắc Kinh có thể gây áp lực lên từng nước riêng lẻ
Nhưng họ không thể phá vỡ cái trục trung tâm
Mỗi khi Trung Quốc gia tăng áp lực lên một nan hoa,
nan hoa đó lại càng siết chặt sợi dây với Mỹ.
Hệ thống San Francisco không phải là một
di sản lỗi thời của thời chiến tranh lạnh, mà là một thiết kế tinh vi.
Nó biến sự chia rẽ của các nước châu Á thành lợi thế kiểm soát của Mỹ.
Washington không cần một NATO châu Á vì họ đã có một thứ hiệu quả hơn.
Một mạng lưới mà ở đó,
Mỹ là trung tâm của mọi dòng chảy thông tin và quyền lực.
Theo phân tích, sự vận hành của mạng
lưới này sẽ tiếp tục là rào cản lớn nhất
đối với tham vọng độc tôn của Bắc Kinh tại Thái Bình Dương
Mỹ sẽ tiếp tục thắng thế nếu duy trì được sự
linh hoạt trong việc điều phối các đồng minh
Trung Quốc sẽ mất dần ảnh hưởng khi các
nang hoa bắt đầu tự kết nối với nhau
dưới sự dẫn dắt của Washington
Ngược lại, các đồng minh châu Á sẽ được
hưởng lợi từ một chiếc ô an ninh tùy biến
vừa đủ để răng đe
nhưng không kéo họ vào những cuộc chiến không mong muốn
Chiến thắng của Mỹ không nằm
ở việc xây dựng một bức tường thạch kiên cố
mà ở việc dệt nên
một mạng nhện linh hoạt
Khi Trung Quốc ngày càng gia tăng áp lực
bằng vòi rồng và drone
họ thực chất đang tự đẩy
các quốc gia lân cận về phía Washington
Sự cứng nhắc của Bắc Kinh
đối lập hoàn toàn với sự linh hoạt của Mỹ
khi các nang hoa này
bắt đầu tự kết nối thành một mạng lưới đa tầng
Họ không còn là những chiếc chìa khóa riêng lẻ
mà trở thành một hệ thống khóa an ninh phức tạp
Mỹ vẫn giữ vòng sắt
nhưng giờ đây các nang hoa đã biết hỗ trợ nhau
dưới sự điều phối của cái trục
Đây chính là sự tiến hóa của quyền lực
từ kiểm soát tuyệt đối sang điều phối linh hoạt
Câu hỏi đặt ra là
khi các nang hoa tự kết nối
liệu họ sẽ tạo thành một pháo đài thật sự
hay sẽ tiếp tục là những sợi dây riêng biệt
dưới sự điều phối của Washington
Quý khán giả có nhìn nhận như thế nào, hãy để lại bình luận bên dưới
Nếu quý khán giả thấy video này hữu ích,
thì hãy ủng hộ chúng tôi bằng 1 subscribe, 1 like và 1 comment
Để chúng tôi xây dựng chương trình hoàn thiện hơn
Nếu có nhã ý, thì quý khán giả có thể mời
chúng tôi 1 ly cà phê bằng liên kết bên dưới
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn,
hẹn quý khán giả trong những bài bình luận tiếp theo